Theoremata de Esse et Essentia
Giles of Rome (1243–1316)
First published 1930
Giles of Rome’s Theoremata de esse et essentia offers a compact yet systematic presentation of some of the central principles of his metaphysics. Organized into twenty-two theorems, the work examines esse as a participated perfection, the metaphysical constitution of created beings, and the real distinction between essence and existence. It also considers the relation of esse to form, causality, and the dependence of creatures upon the first principle. The text follows Edgar Hocedez’s critical edition (Louvain, 1930).
Theorema I: Omne Esse vel est Purum Per Se Existens et Infinitum vel est Participatum in Alio Receptum et Limitatum
Theorema II: Omne Esse Purum et Infinitum Multiplicari non Potest quia nec Secundum Numerum in Eadem Specie, nec Secundum Speciem in Eodem Genere, nec Secundum Genus in Unitate Analogiae Potest Plurificationem Recipere
Theorema III: Formae Per Se Existentes, in Alio non Receptae, Plurificari Possunt, Licet Esse Per Se Existens in Alio non Receptum Plurificari Omnino Ratio Contradicat
Theorema IV: Omne Esse Participatum, in Alio Receptum et Limitatum, ab Illo Esse Causatur et Fluit quod est Purum Per Se Existens et Infinitum
Theorema V: Omnis Forma Immaterialis et Etiam Abstracta, si ab Alio Habet Esse, non est Ipsum Esse sed a Suo Esse est Realiter Differens et Distincta
Theorema VI: Compositio Essentiae et Esse cum Compositione Materiae et Formae Magnam Affinitatem et Similitudinem Habere Videtur, non Tamen Una est Alia sed Inter Hanc et Illam Contingit Multiplicem Differentiam Assignari
Theorema VII: Omne Agens Naturale Primo Disponit Materiam, Secundo Inducit Formam, Tertio Causat Esse, Propter quod Manifeste Concluditur quod Esse Immediatus Transmutationis Terminus Esse non Potest
Theorema VIII: Omnes Res Materiales Formam Partis et Formam Totius in Se Habere Dicuntur, et quia a Forma Causatur Esse, Videbitur ex Hoc Duplex Esse in Rebus Materialibus Reperiri. sed Illorum Unum est Esse Simpliciter, Aliud Vero non est Esse Simpliciter, sed Modus Essendi Poterit Nuncupari
Theorema IX: Omnes Immateriales Substantiae, quia Habent Naturam Simplicem et Sunt Formae Per Se Existentes, ab Hac Distinctione, Qua Distinguitur Forma Partis et Forma Totius, Penitus Sunt Semotae. in Talibus Itaque Locum non Habet quod de Duplici Esse Materialium Narrabatur
Theorema X: Omnes Materiales Substantiae per Actualitatem Quam Habent a Forma Sunt Intellegibiles, sed per Actualitatem Quam Habent ab Esse Dicuntur Existere. Possunt Ergo Intellegi sed non Existere sine Esse, Attamen nec Intellegi Possunt nec Existere sine Forma
Theorema XI: Omnes Immateriales Substantiae Quoniam Sunt Formae Per Se Existentes et a Materia Sunt Abstractae, Seipsis Sunt Intellegibiles, sed Actu Nullo Modo Existere Possunt Nisi a Primo Agente Eis Influatur Esse Aliquod Differens a Natura
Theorema XII: Omne quod est Citra Primum non est Suum Esse sed Habet Essentiam Realiter Differentem ab Esse et per Aliud est Ens et per Aliud Existens
Theorema XIII: Omne quod est Citra Primum, Ne Fiat Processus in Infinitum, est Ens per Essentiam Suam sed Existit per Esse Superadditum Essentiae vel Naturae
Theorema XIV: Omnis Forma Accidentalis Dat Suo Subiecto Aliquod Esse, sed quia ex Ea et Suo Susceptibili Natura Tertia non Conflatur Sic Causatur Aliquod Esse a Tali Forma quod ab Ipso Toto Nullum Aliud Esse Fluit
Theorema XV: Omne Esse quod ab Accidentali Forma Subiecto Imprimitur cum Ipsa Forma Accidentali et cum Suo Susceptibili non Ponit in Numerum ut Res Tertia Dici Possit
Theorema XVI: Omne Esse quod in Substantiis Causatur a Forma Partis, cum Materia et Forma non Ponit in Numerum, ut ab Eis Res Tertia Realiter Differens Valeat Nuncupari
Theorema XVII: Omnis Formarum Pluralitas non Plura Esse, sed Plures Essendi Modos aut Plures Determinationes Materiae vel Subiecti Causat et Efficit. Quare Sive Una Sive Plures Formae in Re Composita Esse Dicantur, Semper Tamen est Unum Tantum Esse Uniuscuiusque Rei
Credunt aliqui veritatem rerum minus subtiliter indagantes quod propter pluralitatem formarum debeamus in re aliqua ponere plura esse;1 ideo iuxta veritatem in propositione proposita dictam intendimus triplici via venari quod sive una forma sive plures in re composita esse dicantur, semper tamen est unum tantum esse uniuscuiusque rei.2 Pluralitas autem formarum non ponit in re plura esse sed plures essendi modos vel plures determinationes materiae vel subiecti. Prima ergo via ad veritatem huius declarandam sumetur Prima autem via sumpta ex ipsis formis satis est per praecedentia declarata. Nam omnis forma vel est substantialis vel accidentalis. Rursus et substantialis potest distingui quia vel est forma partis vel forma totius. Si ergo propter pluralitatem formarum volumus in re composita ponere plura esse, vel hoc erit propter plures formas totius vel propter plures formas partis vel propter plures formas accidentales vel propter has et illas. Dicere quidem in aliquo plura esse propter plures formas totius omnino respuit intellectus. Nam cum dicimus in re esse formam partis et formam totius, non propter hoc in re ponimus duas formas. Nam forma totius nihil est aliud quam totum sumptum per modum formae. Forma ergo totius includit in se ipsam formam partis et per consequens non proprie dividitur contra ipsam. Quare si forma totius idem est quod totum sumptum per modum formae ponere in re aliqua plures huiusmodi formas idem est quod ponere plura tota et quia quaelibet res composita est unum totum, et impossibile est unam rem esse realiter plura tota, nullomodo esse potest quod propter plures tales formas ponantur in re aliqua plura esse. Imo et illi qui plures formas in compositis asserunt, dicunt ex omnibus illis formis resultare unum totum ita quod omnes praecedentes formae sunt quasi potentiales ad ultimam et illa ultima cum omnibus praecedentibus constituit aliquod unum totum. Nullus autem adhuc fuit illius dementiae quod poneret in re una aliqua esse plures formas totius, quia tunc ibi poneret plura tota, et per consequens res illa una nullomodo esset una; quod est oppositum in adiecto.
Et si dicas hoc non posse esse naturaliter, quod in aliquo sint plures formae totius vel plures naturae substantiales ex quibus non constituatur natura una tertia quae dicitur totum, potest tamen esse via supernaturali, unde dices quod saltem per hunc modum possumus in re aliqua ponere plura esse, dicemus quod de via supernaturali et de duabus naturis in Christo ad praesens nihil intendimus tangere.3 In praesentiarum autem scire sufficiat non esse plures formas totius et quod propter huiusmodi pluralitatem non possumus ponere plura esse. Rursus nec propter plures formas partis nec etiam propter plures formas accidentales possumus in re aliqua ponere plura esse. Nam, ut declaravit propositio quinta decima et sedecima, esse quod causatur in materia a forma partis et quod fluit in subiecto a forma accidentali non est res tertia differens nec ponit in numerum cum materia et forma, vel cum accidente et subiecto, sed est solum quidam modus essendi et quaedam determinatio materiae vel subiecti. Igitur, propter huiusmodi pluralitatem non plura esse, sed plures essendi modi vel plures determinationes materiae vel subiecti in re aliqua sunt ponendae. Ergo nec propter formas totius nec propter formas partis nec propter varietatem accidentium debemus in re una ponere plura esse; nisi forte ipsos modos essendi vel ipsas determinationes materiae vel subiecti vellemus vocare esse, quod esset extra proprietatem vocabuli et extra communem loquendi modum. Intelligimus enim esse, quod realiter distinguitur ab essentia et dividitur contra ipsam et facit compositionem cum ea secundum quem modum loquendi dicimus res esse compositas ex essentia et esse. Sic enim accipiendo esse, nulla formarum pluralitas causat in re aliqua plura esse.
De levi etiam ostenditur quod propter has formas et illas plura esse poni non debent. Non enim sunt in re plura esse propter pluralitatem formarum, ut quia est ibi forma partis et forma totius vel quia est ibi forma totius et forma accidentalis vel quia est ibi forma accidentalis et etiam forma partis. Nam si esse quod causatur a forma partis vel quod fluit a forma accidentali non est nisi quidam modus essendi vel quaedam determinatio materiae vel subiecti, forma partis cum forma totius vel forma accidentalis cum forma totius, non causabunt plura esse, sed a forma totius causabitur esse; a forma partis vel a forma accidentali causabitur modus essendi, vel a forma partis causabitur determinatio materiae, a forma accidentali causabitur determinatio subiecti; sic etiam a forma accidentali et a forma partis non causabuntur plura esse, sed a qualibet illarum causabitur quidam essendi modus sive quaedam determinatio materiae vel subiecti, ut in antehabitis diffusius est ostensum.4
Advertendum tamen nos invenire a magnis doctoribus5 traditum quod propter plures formas accidentales sunt in re plura esse accidentalia. Quod dictum non indiget extensione sed expositione. Non enim intellegendum est quod a forma accidentali fluat in ipsum subiectum aliquod esse realiter differens ab utrisque, sed ipsum subiectum se ipso determinatur et perficitur per accidentalem formam, et ipsa accidentalis forma se ipsa determinat subiectum et perficit. Habet enim ipsum subiectum quandam determinationem et quendam modum essendi ex eo quod coniungitur formae accidentali, quem non haberet si esset separatum ab ipsa. Exponendum est ergo quod propter pluralitatem formarum accidentalium sunt in subiecto plura esse, id est plures modi essendi, tamen proprie loquendo de esse semper unius rei est unicum tantum esse. Viso quomodo ex ipsis formis concludere possumus non esse plura esse in una et eadem re, restat hoc idem ostendere ex ipso supposito.6 Ad cuius evidentiam sciendum quod, sicut loquimur de toto respectu partium, sic loquendum est de supposito respectu formarum. Invenimus autem duo genera partium, ut innuitur in VIIᵒ Metaphysicae,7 videlicet quantitativarum et essentialium. Quantitativae quidem partes non dant esse toti, essentialis vero sunt causa esse totius. Si ergo definiretur totum partes essentialis ingrederentur definitionem eius sed si definirentur partes quantitativae totum ingrederetur definitionem ipsarum. Differunt ergo hae partes ab illis, et conveniunt etiam hae cum illis, quia idem est esse totius et omnium partium. In tantum ergo sunt coniunctae partes toti in quantum habent unum et idem esse cum toto. Igitur propter diversitatem partium non oportet ponere diversa esse. Imo si ponerentur diversa esse, oporteret ponere diversa tota, quibus per se competit esse. Nihil est enim aliud partem habere esse per se nisi esse divisam a toto et non est aliud partem esse coniunctam toti nisi esse per esse totius. Unum est itaque esse totius et omnium partium tam quantitativarum quam essentialium. Differenter tamen quia illud esse a partibus essentialibus dependet et causatur, a quantitativis vero nec dependet nec causatur; utraeque ergo partes sunt coniunctae toti et sunt per esse totius. Essentiales tamen sic sunt coniunctae illi esse quod illud esse causant sed quantitativae sic sunt coniunctae illi esse quod ab eis tale esse per se nec causatur nec fluit. Et quod dictum est de partibus, respectu totius, veritatem habet de formis respectu suppositi. Nam quia unum est totum, quantumcumque habeat plures partes, propter pluralitatem partium non oportet ponere plura esse, eo quod partes non sunt per se, sed sunt in toto, et quia est unum totum, oportet ponere unum esse; ita quia est unum suppositum, dato quod habeat plures formas, propter pluritatem formarum non oportet ponere plura esse; nam formae non habent esse per se sed in supposito et propter unitatem suppositi oportet ponere unum esse. Dicemus ergo quod omnis forma sive substantialis sive accidentalis non habet esse per se, sed est in supposito, et habet esse per esse suppositi. Differenter tamen quia forma substantialis sic habet esse per esse suppositi quod tamen ab huiusmodi forma tale esse causatur et fluit, accidentalis vero sic habet esse per tale esse quod ab ea huiusmodi esse nec causatur nec fluit. Formae ergo accidentales respectu esse tenent quasi modum partium quantitativarum; substantialis vero forma tenet quasi modum partium essentialium, imo ipsa forma substantialis pars essentialis dici debet. Dicamus ergo quod esse fluit a forma totius, et quia unius suppositi non est nisi una forma totius, ideo unius suppositi unicum est esse. Per hoc autem unum esse est ipsum suppositum et sunt omnes partes eius tam quantitativae quam essentialis, et omnes formae tam accidentales quam substantiales et etiam omnia quae sunt in ipso. Differenter tamen quia huiusmodi esse per se et primo est ipsius suppositi, eis autem quae sunt in supposito sive sint partes sive formae in tantum competit esse per tale esse in quantum habent ordinem ad suppositum. Bene igitur dictum est quod sive ponatur una forma substantialis, sive plures, semper est unum esse, uniuscuiusque rei. Nam cum semper sit una forma totius a qua fluit huiusmodi esse, et semper sit unum suppositum uniuscuiusque rei cui per se competit tale esse; utroque modo videlicet ex parte formae et ex parte suppositi sufficienter convincitur quod in unaquaque re tantum est unum esse.
Tertia via ad investigandum hoc idem sumitur ex ipsoesse. Nam nihil est aliud aliquid uniri supposito quam habere esse per esse suppositi et admitti ad esse eius, ut si pes separaretur a corpore haberet per se esse et non haberet esse per esse totius, sive per esse suppositi. Rursus, ut communitur ponitur, si pes vel aliqua alia pars separata a corpore reuniretur corpori non haberet per se esse sed haberet esse per esse totius, et illud idem esse quod prius erat totius communicaretur illi parti, et esset unum et idem esse totius et partis. Pars ergo separata et totum habent duo esse, sed pars coniuncta et suum totum non habent nisi unum esse. Et quod dictum est de parte respectu totius intellegendum est de quolibet quod est in toto. Nam omnia quae sunt in toto vel in supposito aliquo sunt unum per unum esse et habent esse per esse totius, et est unum esse suppositi et omnium illorum. Si ergo quae sunt in supposito essent separata quodlibet haberet per se esse, et tot essent ibi esse quot essent illa separata. Et per consequens tot supposita, quia quodlibet illorum faceret per se suppositum. Coniuncta vero non habent per se esse nec faciunt per se suppositum sed sustentantur in uno supposito et habent esse per unum esse suppositi. Unitas itaque omnium eorum quae sunt in supposito sumitur ex uno esse.
Ergo ex ipsa forma totius quae semper est una, a qua causatur esse et etiam ex ipsa unitate suppositi in quo omnia alia habent esse, et tertio ex ipso esse in quo omnia uniuntur, apparet quod unius rei est unum tantum esse. Dicere ergo in una re plura esse, est dicere rem illam non esse unam, quod est oppositum. Imaginabimur ergo quod unum suppositum non habet nisi unum esse per unam formam quae dicitur forma totius, quae forma sive sit simplex, ut apparet in intellegentiis, sive sit composita ex duabus naturis, una materiali, altera formali, ut in his corporalibus experimur, semper huiusmodi forma quae dat esse est una. Alia vero quae sunt in supposito non dant supposito aliud esse, sed admittuntur ad illud esse et in tantum uniuntur ei in quantum habent esse per esse illud quod causatur a forma totius, quod est esse suppositi. Erit ergo omnium talium unum esse.8