Theoremata de Esse et Essentia
Giles of Rome (1243–1316)
First published 1930
Giles of Rome’s Theoremata de esse et essentia offers a compact yet systematic presentation of some of the central principles of his metaphysics. Organized into twenty-two theorems, the work examines esse as a participated perfection, the metaphysical constitution of created beings, and the real distinction between essence and existence. It also considers the relation of esse to form, causality, and the dependence of creatures upon the first principle. The text follows Edgar Hocedez’s critical edition (Louvain, 1930).
Theorema I: Omne Esse vel est Purum Per Se Existens et Infinitum vel est Participatum in Alio Receptum et Limitatum
Theorema II: Omne Esse Purum et Infinitum Multiplicari non Potest quia nec Secundum Numerum in Eadem Specie, nec Secundum Speciem in Eodem Genere, nec Secundum Genus in Unitate Analogiae Potest Plurificationem Recipere
Theorema III: Formae Per Se Existentes, in Alio non Receptae, Plurificari Possunt, Licet Esse Per Se Existens in Alio non Receptum Plurificari Omnino Ratio Contradicat
Theorema IV: Omne Esse Participatum, in Alio Receptum et Limitatum, ab Illo Esse Causatur et Fluit quod est Purum Per Se Existens et Infinitum
Theorema V: Omnis Forma Immaterialis et Etiam Abstracta, si ab Alio Habet Esse, non est Ipsum Esse sed a Suo Esse est Realiter Differens et Distincta
Theorema VI: Compositio Essentiae et Esse cum Compositione Materiae et Formae Magnam Affinitatem et Similitudinem Habere Videtur, non Tamen Una est Alia sed Inter Hanc et Illam Contingit Multiplicem Differentiam Assignari
Theorema VII: Omne Agens Naturale Primo Disponit Materiam, Secundo Inducit Formam, Tertio Causat Esse, Propter quod Manifeste Concluditur quod Esse Immediatus Transmutationis Terminus Esse non Potest
Theorema VIII: Omnes Res Materiales Formam Partis et Formam Totius in Se Habere Dicuntur, et quia a Forma Causatur Esse, Videbitur ex Hoc Duplex Esse in Rebus Materialibus Reperiri. sed Illorum Unum est Esse Simpliciter, Aliud Vero non est Esse Simpliciter, sed Modus Essendi Poterit Nuncupari
Theorema IX: Omnes Immateriales Substantiae, quia Habent Naturam Simplicem et Sunt Formae Per Se Existentes, ab Hac Distinctione, Qua Distinguitur Forma Partis et Forma Totius, Penitus Sunt Semotae. in Talibus Itaque Locum non Habet quod de Duplici Esse Materialium Narrabatur
Theorema X: Omnes Materiales Substantiae per Actualitatem Quam Habent a Forma Sunt Intellegibiles, sed per Actualitatem Quam Habent ab Esse Dicuntur Existere. Possunt Ergo Intellegi sed non Existere sine Esse, Attamen nec Intellegi Possunt nec Existere sine Forma
Omnis compositio, ut hic de compositione loquimur, intellegitur esse ex potentia et actu. Iuxta ergo duplicem compositionem quam reperimus in rebus materialibus duplicem potentialitatem et etiam duplicem actualitatem in eis assignare contingit. Dicuntur enim huiusmodi res compositae ex materia et forma, et ex essentia et esse. In compositione igitur ex materia et forma, materia se habet tanquam potentia, forma tanquam actus, sed in compositione ex essentia et esse, tota essentia se habet ut potentia et esse ut actus.
Sic itaque imaginabimur compositionem istam, quia primo intellegimus materiam uniri formae ex qua unione resultat quaedam natura composita quae dicitur essentia rerum materialium, ulterius vero intellegimus hanc essentiam perfici per esse et esse in potentia respectu esse, sicut materia perficiebatur per formam et erat in potentia respectu formae. Habebit ergo res materialis duplicem actualitatem, unam a forma et aliam ab esse. Ideo in proposito theoremate declaratur quid sortitur res materialis per actualitatem quam habet a forma et quid per actualitatem quam habet ab esse. Dicitur enim ibi quod per actualitatem quam habent res materiales a forma sortiuntur quod sint intellegibiles, sed per actualitatem quam habent ab esse, eis competit quod existant. Possumus autem triplici via declarare quod res materiales per formam sunt intellegibiles: prima via sumitur ex potentialitate materiae, secunda ex quidditate rei, tertia ex ratione abstractionis.
Prima via sic patet. Quia cum intellectus noster sit potentia passiva et receptiva, oportet esse aliquomodo in actu illud quod nos intellegimus, vel oportet dicere aliquam actualitatem illud quod ab intellectu nostro intellegitur. Nam sicut potentia calidum, et quod est omnino potentia sensibile secundum quod huiusmodi, non sentitur a sensu, ita quod est omnino potentia ens non intellegitur ab intellectu. Unde et PHILOSOPHUS1 vult quod materia quae puram potentiam nominat, non intellegitur nisi per analogiam ad formam. Ex ipsa ergo potentialitate materiae quae nullomodo secundum quod huiusmodi suam speciem potest facere in intellectu, requiritur actualitas formae ad hoc quod res sint intellegibiles.
Secunda via ad hoc idem sumitur ex ratione quidditatis. Nam quod quid est dicitur esse proprium obiectum intellectus, ut vult PHILOSOPHUS in tertio De anima.2 Illud ergo quod complet rationem quidditatis rei facit rem esse intelligibilem. Ut si sapidum est proprium obiectum gustus, id quod facit rem esse sapidam facit rem esse gustabilem, sic forma quae principaliter pertinet ad rationem quidditatis, quae est quidditatis completiva, facit rem esse intelligibilem. Sic enim arguit PHILOSOPHUS secundo Physicorum 3 quod forma dicitur magis natura quam materia, quia, ut ait, in his quae natura subsistunt, potentia caro aut potentia os non dicitur habere naturam carnis aut naturam ossis, prius quam accipiat speciem et formam. Eodem modo et nos arguere possumus quod quia per materiam solum est aliquid in potentia ad quidditatem, per formam vero completur quidditatis ratio, ideo forma principaliter pertinet ad rationem quidditatis et est quidditatis completiva; per actualitatem itaque ipsius formae, res sunt intelligibiles, sicut sunt habentes quidditatem. Debemus enim imaginari quod esse est praeter rationem quidditatis et est aliquid quidditati additum, ideo bene potest intellegi res non intellegendo eam esse, non tamen potest intellegi res non intellecta quidditate eius, cum res sint intelligibiles per suam quidditatem et quidditas sit proprium obiectum intellectus. Non est ergo idem rem esse et rem esse intelligibilem, quia licet sufficiat sola quidditas ad hoc quod res sit intelligibilis, tamen ad hoc quod res sit, non sufficit quidditas sine esse.
Tertia via ad hoc idem sumitur ex ratione abstractionis. Nam cum intellegimus has res materiales, intellegimus eas abstrahendo a materia, secundum quem modum loquendi ait PHILOSOPHUS in septimo Metaphysicae,4 quod omnes partes definitionis sunt formae, quod non est intellegendum quod materia non ingrediatur definitionem rerum materialium vel quod materia non sit pars quidditatis quae est obiectum intellectus, sed haec pro tanto verificantur quia res considerari potest secundum esse individuale et ut habet esse sensibile, vel secundum esse universale et ut consideratur ab intellectu. Prout ergo consideratur res secundum esse individuale et ut habet esse sensibile, dicitur habere esse materiale, non quod sic accepta careat forma, sed quia secundum hunc modum acceptionis forma trahitur ad conditiones materiae et tota substantia rei sic accepta dicitur esse materialis. Sic etiam res considerata prout habet esse universale et ut consideratur ab intellectu dicitur habere esse formale, non quod huiusmodi acceptio excludat materiam, sed quia in tali acceptione materia trahitur ad conditionem formae. Ideo intellectus intellegendo dicitur abstrahere a materia, quia intellegendo rem abstractam iam non considerat formam ut est hic et nunc et ut habet esse materiale, sed considerat totam rem et totam quidditatem ut habet esse formale. Ergo ratio intellegibilitatis et abstractionis sumitur ex forma, quia in hac, ut dictum est, etiam ipsa materia trahitur ad conditiones formae. Sic cum ratio individualitatis sumitur ex materia, quia in hoc ipsa forma trahitur ad conditiones materiae, inde est ergo quod, quia definitio est id quod intellectus format intellegendo, ideo omnes partes definitionis sunt formae, quia quidquid in definitione ponitur secundum quod huiusmodi habet esse formale, nam et ipsa materia, ut definitionem ingreditur, trahitur ad conditionem formae. Ex his autem manifeste colligitur quod quia ratio intellegibilitatis sumitur a forma, ideo bene dictum est quod in principio theorematis dicebatur, videlicet quod omnes materiales substantiae sunt intellegibiles per actualitatem quam habent a forma.
Verum quia intellectus hominis non quiescit, causam et rationem huius forte aliquis quaereret, quare res secundum esse individuale dicuntur habere materiale esse et forma trahitur ad conditiones materiae sed secundum esse abstractum et ut considerantur ab intellectu res habent esse formale et materia dicitur trahi ad conditionem formae. Propter quod sciendum est quod cum hoc modo forma individuetur ex eo quod recipitur in materia, et omne quod recipitur in aliquo recipiatur in eo secundum modum rei recipientis, forma, ut individuatur, et ut recipitur in materia, recipitur secundum modum materiae et trahitur ad conditiones materiae; propter quod tota res sic accepta dicitur habere esse materiale. Sic etiam cum materia intellegitur, oportet quod intellegatur per analogiam ad formam, quia non intellegitur nisi ut est in actu, non est autem in actu nisi per formam, ideo, ut res consideratur abstracta et ut habet esse intellegibile, tota dicitur esse formaliter, et materia secundum hunc modum trahitur ad conditiones formae. Tota ergo ratio intellegibilitatis etiam in rebus materialibus sumitur ex forma. Viso quomodo omnes materiales substantiae sunt intellegibiles per actualitatem quam habent a forma, restat declarare quomodo huiusmodi substantiae existant per actualitatem quam habent ab esse. Sed quia de hoc in XIIᵃ propositione dicetur diffusius, sufficiat hic breviter pertransire. Dicemus ergo quod quidditas rei materialis non dicit puram potentialitatem, quia tunc illa quidditas non posset intellegi ab intellectu, nec esset obiectum intellectus, cum pura potentialitas per se ab intellectu nostro non possit intellegi. Non tamen dicit quidditas actualitatem tantam quod per se possit existere sine esse, ut supra patuit, et infra patebit. Propter quod bene dictum est quod materiales substantiae sunt intellegibiles per actualitatem quam habent a forma, sed existunt per actualitatem quam habent ab esse. Addebatur autem tertio in propositione quod materiales substantiae sine esse possunt intellegi sed non existere, sed nec possunt intellegi, nec existere sine forma. Ad cuius evidentiam sciendum quod in rebus materialibus ista tria se habent per ordinem; materia, forma et esse. Materia quidem sine forma cum sit pura potentialitas, nec potest intellegi nec existere; materia vero cum forma sine esse potest intellegi sed non existere. Materia vero cum forma et esse habet actualitatem completam ut possit existere. Et quia esse est a forma, si tollis formam, tollis et esse, sed tollendo formam et esse, non remanet nisi materia. Materia autem per se nec potest intellegi, nec existere, quare bene dictum est quod sine forma res materiales non possunt existere nec intellegi. Verum quia sufficit actualitas formae ad hoc quod res intellegantur, licet non sufficiat ut existant, licet sine forma res non possint existere nec intellegi, sine esse vero possunt intellegi, licet sine eo non possint existere.