Theoremata de Esse et Essentia
Giles of Rome (1243–1316)
First published 1930
Giles of Rome’s Theoremata de esse et essentia offers a compact yet systematic presentation of some of the central principles of his metaphysics. Organized into twenty-two theorems, the work examines esse as a participated perfection, the metaphysical constitution of created beings, and the real distinction between essence and existence. It also considers the relation of esse to form, causality, and the dependence of creatures upon the first principle. The text follows Edgar Hocedez’s critical edition (Louvain, 1930).
Theorema I: Omne Esse vel est Purum Per Se Existens et Infinitum vel est Participatum in Alio Receptum et Limitatum
Theorema II: Omne Esse Purum et Infinitum Multiplicari non Potest quia nec Secundum Numerum in Eadem Specie, nec Secundum Speciem in Eodem Genere, nec Secundum Genus in Unitate Analogiae Potest Plurificationem Recipere
Theorema III: Formae Per Se Existentes, in Alio non Receptae, Plurificari Possunt, Licet Esse Per Se Existens in Alio non Receptum Plurificari Omnino Ratio Contradicat
Theorema IV: Omne Esse Participatum, in Alio Receptum et Limitatum, ab Illo Esse Causatur et Fluit quod est Purum Per Se Existens et Infinitum
Theorema V: Omnis Forma Immaterialis et Etiam Abstracta, si ab Alio Habet Esse, non est Ipsum Esse sed a Suo Esse est Realiter Differens et Distincta
Theorema VI: Compositio Essentiae et Esse cum Compositione Materiae et Formae Magnam Affinitatem et Similitudinem Habere Videtur, non Tamen Una est Alia sed Inter Hanc et Illam Contingit Multiplicem Differentiam Assignari
Theorema VII: Omne Agens Naturale Primo Disponit Materiam, Secundo Inducit Formam, Tertio Causat Esse, Propter quod Manifeste Concluditur quod Esse Immediatus Transmutationis Terminus Esse non Potest
Theorema VIII: Omnes Res Materiales Formam Partis et Formam Totius in Se Habere Dicuntur, et quia a Forma Causatur Esse, Videbitur ex Hoc Duplex Esse in Rebus Materialibus Reperiri. sed Illorum Unum est Esse Simpliciter, Aliud Vero non est Esse Simpliciter, sed Modus Essendi Poterit Nuncupari
Theorema IX: Omnes Immateriales Substantiae, quia Habent Naturam Simplicem et Sunt Formae Per Se Existentes, ab Hac Distinctione, Qua Distinguitur Forma Partis et Forma Totius, Penitus Sunt Semotae. in Talibus Itaque Locum non Habet quod de Duplici Esse Materialium Narrabatur
Theorema X: Omnes Materiales Substantiae per Actualitatem Quam Habent a Forma Sunt Intellegibiles, sed per Actualitatem Quam Habent ab Esse Dicuntur Existere. Possunt Ergo Intellegi sed non Existere sine Esse, Attamen nec Intellegi Possunt nec Existere sine Forma
Theorema XI: Omnes Immateriales Substantiae Quoniam Sunt Formae Per Se Existentes et a Materia Sunt Abstractae, Seipsis Sunt Intellegibiles, sed Actu Nullo Modo Existere Possunt Nisi a Primo Agente Eis Influatur Esse Aliquod Differens a Natura
Theorema XII: Omne quod est Citra Primum non est Suum Esse sed Habet Essentiam Realiter Differentem ab Esse et per Aliud est Ens et per Aliud Existens
Theorema XIII: Omne quod est Citra Primum, Ne Fiat Processus in Infinitum, est Ens per Essentiam Suam sed Existit per Esse Superadditum Essentiae vel Naturae
Theorema XIV: Omnis Forma Accidentalis Dat Suo Subiecto Aliquod Esse, sed quia ex Ea et Suo Susceptibili Natura Tertia non Conflatur Sic Causatur Aliquod Esse a Tali Forma quod ab Ipso Toto Nullum Aliud Esse Fluit
Theorema XV: Omne Esse quod ab Accidentali Forma Subiecto Imprimitur cum Ipsa Forma Accidentali et cum Suo Susceptibili non Ponit in Numerum ut Res Tertia Dici Possit
Ex propositione praemissa sufficienter ostenditur quod omnis forma accidentalis dat suo subiecto aliquid esse, ut quantitas extendit materiam et dat ei esse extensum. Ipsa ergo extensio materiae est quoddam esse eius quod recipit a quantitate. Debemus enim imaginari quod materia de se non dicit quid actu extensum, sed dicit aliquid quod est in potentia ut extendatur. Sed materia actu coniuncta quantitati vere actu extenditur et habet esse extensum. Propter quod bene dictum est, quod esse quod recipit materia a quantitate nihil est aliud quam illa actualitas et illa extensio quam materia a quantitate recipit, et quia una et eadem est extensio per quam quantitas extendit et materia extenditur, ideo ex forma accidentali et suo subiecto fit unum secundum esse accidentale, sicut ex forma substantiali et materia fit unum secundum esse substantiale. Et quod dictum est de quantitate respectu materiae vel respectu sui subiecti, intellegendum est de qualibet alia accidentali forma respectu eius in quo suscipitur. Nam albedo albificat id in quo est et dat ei esse album; et quaelibet etiam forma accidentalis afficit aliquo modo suum subiectum et dat ei aliquod esse.
Et quia sic est, merito dubitatur de isto esse quid sit, utrum sit res tertia differens a suo subiecto et a forma accidentali, ut si materia extenditur per quantitatem et habet esse extensum, quaeritur de ipsa extensione utrum sit res tertia differens a materia et quantitate. Et quia de hoc in quodam nostro libello de formis 1 diffuse et cum quadam obscuritate locuti sumus, ideo hic clare quantum ad propositum spectat, breviter ostendemus quod esse quod recipit subiectum a forma accidentali solum est quidam modus essendi2 et non est res tertia differens ab ipsa forma et suo subiecto, ut si extensio est illa actualitas et illud esse quod recipit materia a quantitate, huiusmodi extensio sive huiusmodi esse cum quantitate et materia non ponit in numerum ut res tertia dici possit.
Possumus autem quantum ad praesens spectat, adducere quatuor rationes ad impossibile, hoc quod diximus declarantes. Primum impossibile est quia, hoc posito, partes materiae non essent materia et per consequens cum materia sit substantia, partes substantiae non essent substantia. Secundum est quia, hoc posito, forma non uniretur suo subiecto per suam essentiam et per consequens non fieret ex eis unum secundum esse. Tertium impossibile est quia secundum hanc hypothesim esset processus in infinitum quod in naturalibus rebus est omnino negandum. Quartum et ultimum est quia secundum hanc hypothesim, compositio huic non differret a compositione ex his.
Primum autem sic patet. Nam si partes materiae sunt materia, cum materia extensa non sit aliud quam materia habens partes, materia et sua extensio solam materiam nominabit. Nam si extensio materiae diceret aliam rem realiter differentem a materia oporteret quod partes materiae quae conveniunt ei ratione extensionis non essent ipsa materia et quia, ut dicebatur, materia est substantia, si partes materiae non sunt materia, partes substantiae non sunt substantia, quod plane patet esse falsum. Imaginabimur itaque materiam esse omnino quid in potentia ad extensionem et ad quamlibet aliam actualitatem vel imaginabimur eam de se esse omnino quid indeterminatum et esse in potentia ad omnem determinationem. Ergo materia de se est in potentia ut extendatur et ut determinetur per extensionem sicut determinatur potentia per actum. Cum vero actu coniungitur quantitati, actu extenditur et actu determinatur. Quare materia non extensa et extensa non differt nisi sicut indeterminatum et determinatum, propter quod ipsa extensio quae competit materiae per quantitatem non est res tertia, differens a materia et a quantitate, sed est quaedam determinatio materiae vel est quidam modus se habendi, sive quidam modus essendi, quem habet materia ut est quantitati coniuncta. Et sicut esse quod dat quantitas non est res tertia differens a quantitate et suo subiecto, sed illud esse nihil est aliud quam quaedam determinatio materiae per quantitatem, sic esse quod dat quaelibet alia accidentalis forma, non est res tertia differens a forma illa accidentali et suo subiecto, sed est quaedam determinatio subiecti per huiusmodi formam.
Secundum inconveniens sic ostenditur. Quia si esse quod dat forma accidentalis suo subiecto esset res tertia differens a tali forma et a subiecto illo, tunc forma non uniretur subiecto per suam essentiam nec per seipsam, sed per aliquid quod a forma flueret. Debemus enim imaginari quod quantitas se ipsa extendit materiam et materia se ipsa extenditur per quantitatem. Non ergo est ibi dare aliquam aliam rem tertiam differentem a materia et quantitate per quam haec extendit, illa vero extenditur. Nam, ut in superioribus diffusius dicebatur, non oportet quaerere aliquam aliam causam quare ex potentia et actu fiat unum, sed eo ipso quod hoc est potentia et hoc actu, fit ex ipsis unum. Quare si forma, quaecumque sit illa, non per se ipsam perficeret suum subiectum et subiectum non per se ipsum perfiretur ab illa, sed oporteret dare rem aliquam tertiam quam forma suo subiecto imprimeret per quam illa perficeret, hoc vero perficeretur, forma non uniretur subiecto per suam essentiam, et per consequens oporteret quaerere extraneam causam per quam ex actu et potentia fieret unum; quod falsum esse philosophiam scientes latere non potest.
Tertium impossibile ex hoc declaratur. Nam si forma imprimit aliquid esse ipsi subiecto, quod sit res tertia differens ab utroque tunc quaero de illo esse, utrum se ipso perficiat subiectum, vel imprimit ei rem aliam ut ipsum perficiat; et quia non est abire in infinitum, est standum in primis, ut dicamus formam se ipsa perficere et subiectum se ipso perfici; nec est ibi esse quod sit res tertia differens ab utroque. Et ut quod dicitur in terminis pateat, dicemus quod quantitas dat materiae esse extensum quod esse potest dici quaedam extensio quae competit materiae per quantitatem, ista tamen extensio non est res tertia differens a materia et quantitate, quia si quantitas extendendo materiam imprimeret ei quandam aliam extensionem differentem a materia et quantitate, tunc quaererem de illa extensione utrum seipsa extenderet materiam vel imprimit ei aliquam aliam extensionem; vel ergo erit abire in infinitum, vel est standum in primis, ut dicamus quod quantitas non imprimit materiae aliquam aliam extensionem quae sit res tertia differens ab utrisque. Sed dicemus quod, sicut quantitas extendens non est aliquid aliud quam quantitas, sed est quantitas materiam determinans, sic materia extensa non est aliquid aliud quam materia sed est materia determinata per quantitatem. Et quod dictum est de quantitate respectu materiae veritatem habet de qualibet forma accidentali respectu sui subiecti.
Quartum autem et ultimum inconveniens est quia, hoc posito, ut dicebatur, compositio ex his non differret a compositione huic. Debemus enim imaginari quod si nihil resultaret in materia ex eo quod componitur formae vel nihil resultaret in subiecto ex eo quod componitur accidenti, sicut nihil resultat in lapide ex eo quod coniungitur alteri lapidi, ex eo quod esset aliquid compositum huic, non proprie diceretur compositus quam si haberet per se esse. Verum quia nunquam materia coniungitur formae, vel quantitati et nunquam subiectum coniungitur alicui accidenti, nisi aliquid resultet in ipsis, ideo compositio huic non modicam sed magnam compositionem inducit. Quod si de hoc sensibile quaerimus exemplum, patet in materia coniuncta quantitati, nam aliquid resultat in materia ex eo quod quantitati coniungitur, nam materia secundum se quid indivisibile et quid inextensum nominat, sed si coniungatur quantitati resultabit in ea quaedam extensio et habebit materia esse extensum. Quare si compositior est materia extensa quam non extensa, compositior est materia quantitati coniuncta quam per se accepta. Sed si extensio resultans in materia ex eo quod coniungitur quantitati esset quaedam res tertia differens a materia et quantitate, tunc materia extensa diceret duas res; ergo materia sic accepta esset composita ex his. Hoc enim posito, diceremus materiam extensam componi ex materia et sua extensione, propter quod compositio huic non differret a compositione ex his; quod constat esse falsum quia aliud est haec compositio, aliud illa.
Revertamur ad propositum et dicamus quod illud esse extensum sive illa extensio quae resultat in materia ex eo quod coniungitur quantitati, non est nisi quaedam determinatio materiae, nec est res tertia differens a materia et quantitate, sed est quidam modus essendi et quidam modus se habendi, quem habet materia ut est quantitati coniuncta. Et quod dictum est de esse extenso, quod non est res tertia differens a materia et quantitate, intellegendum est de omni esse quod dat forma accidentalis suo subiecto. Quare bene dictum est quod licet ab omni forma accidentali imprimatur subiecto aliquod esse, illud tamen esse cum ipsa forma accidentali et suo subiecto non ponit in numerum ut res tertia dici possit.