Theoremata de Esse et Essentia
Giles of Rome (1243–1316)
First published 1930
Giles of Rome’s Theoremata de esse et essentia offers a compact yet systematic presentation of some of the central principles of his metaphysics. Organized into twenty-two theorems, the work examines esse as a participated perfection, the metaphysical constitution of created beings, and the real distinction between essence and existence. It also considers the relation of esse to form, causality, and the dependence of creatures upon the first principle. The text follows Edgar Hocedez’s critical edition (Louvain, 1930).
Theorema I: Omne Esse vel est Purum Per Se Existens et Infinitum vel est Participatum in Alio Receptum et Limitatum
Theorema II: Omne Esse Purum et Infinitum Multiplicari non Potest quia nec Secundum Numerum in Eadem Specie, nec Secundum Speciem in Eodem Genere, nec Secundum Genus in Unitate Analogiae Potest Plurificationem Recipere
Theorema III: Formae Per Se Existentes, in Alio non Receptae, Plurificari Possunt, Licet Esse Per Se Existens in Alio non Receptum Plurificari Omnino Ratio Contradicat
Theorema IV: Omne Esse Participatum, in Alio Receptum et Limitatum, ab Illo Esse Causatur et Fluit quod est Purum Per Se Existens et Infinitum
Theorema V: Omnis Forma Immaterialis et Etiam Abstracta, si ab Alio Habet Esse, non est Ipsum Esse sed a Suo Esse est Realiter Differens et Distincta
Theorema VI: Compositio Essentiae et Esse cum Compositione Materiae et Formae Magnam Affinitatem et Similitudinem Habere Videtur, non Tamen Una est Alia sed Inter Hanc et Illam Contingit Multiplicem Differentiam Assignari
Theorema VII: Omne Agens Naturale Primo Disponit Materiam, Secundo Inducit Formam, Tertio Causat Esse, Propter quod Manifeste Concluditur quod Esse Immediatus Transmutationis Terminus Esse non Potest
Theorema VIII: Omnes Res Materiales Formam Partis et Formam Totius in Se Habere Dicuntur, et quia a Forma Causatur Esse, Videbitur ex Hoc Duplex Esse in Rebus Materialibus Reperiri. sed Illorum Unum est Esse Simpliciter, Aliud Vero non est Esse Simpliciter, sed Modus Essendi Poterit Nuncupari
Theorema IX: Omnes Immateriales Substantiae, quia Habent Naturam Simplicem et Sunt Formae Per Se Existentes, ab Hac Distinctione, Qua Distinguitur Forma Partis et Forma Totius, Penitus Sunt Semotae. in Talibus Itaque Locum non Habet quod de Duplici Esse Materialium Narrabatur
Theorema X: Omnes Materiales Substantiae per Actualitatem Quam Habent a Forma Sunt Intellegibiles, sed per Actualitatem Quam Habent ab Esse Dicuntur Existere. Possunt Ergo Intellegi sed non Existere sine Esse, Attamen nec Intellegi Possunt nec Existere sine Forma
Theorema XI: Omnes Immateriales Substantiae Quoniam Sunt Formae Per Se Existentes et a Materia Sunt Abstractae, Seipsis Sunt Intellegibiles, sed Actu Nullo Modo Existere Possunt Nisi a Primo Agente Eis Influatur Esse Aliquod Differens a Natura
Theorema XII: Omne quod est Citra Primum non est Suum Esse sed Habet Essentiam Realiter Differentem ab Esse et per Aliud est Ens et per Aliud Existens
Theorema XIII: Omne quod est Citra Primum, Ne Fiat Processus in Infinitum, est Ens per Essentiam Suam sed Existit per Esse Superadditum Essentiae vel Naturae
Theorema XIV: Omnis Forma Accidentalis Dat Suo Subiecto Aliquod Esse, sed quia ex Ea et Suo Susceptibili Natura Tertia non Conflatur Sic Causatur Aliquod Esse a Tali Forma quod ab Ipso Toto Nullum Aliud Esse Fluit
Theorema XV: Omne Esse quod ab Accidentali Forma Subiecto Imprimitur cum Ipsa Forma Accidentali et cum Suo Susceptibili non Ponit in Numerum ut Res Tertia Dici Possit
Theorema XVI: Omne Esse quod in Substantiis Causatur a Forma Partis, cum Materia et Forma non Ponit in Numerum, ut ab Eis Res Tertia Realiter Differens Valeat Nuncupari
Theorema XVII: Omnis Formarum Pluralitas non Plura Esse, sed Plures Essendi Modos aut Plures Determinationes Materiae vel Subiecti Causat et Efficit. Quare Sive Una Sive Plures Formae in Re Composita Esse Dicantur, Semper Tamen est Unum Tantum Esse Uniuscuiusque Rei
Theorema XVIII: Omne quod Esse Coniungitur, Participat Ipso Esse, Ipsum Autem Esse Nullo Alio Participare Potest. Ponendo Itaque in Uno Supposito Plura Esse, Unum Participabit Altero, Participans Ergo non Erit Esse Propter quod Unius et Eiusdem Rei est Tantummodo Unum Esse
Theorema XIX: Omne Esse quod Fluit in Compositis a Forma Totius vel quod in Simplicibus Causatur a Quidditate non est Coniunctio Essentialium Partium, nec Respectus ad Agens, nec Determinatio Materiae, vel Subiecti, sed est Actualitas Quaedam Realiter Differens et Superaddita Quidditati ex Quo Esse et Essentia Componitur Quodlibet Citra Primum
Theorema XX: Omne Ens Creatum et Citra Primum Nisi Esset Compositum ex Essentia et Esse, et Nisi Haberet Esse Realiter Differens et Superadditum Quidditati, Necessario Esset Aeternum Purum et Infinitum quae de Creatura Asserere est Concedere Contradictoria Simul Esse
Theorema XXI: Omnis Essentia Participans Esse Per Se Determinatur ad Genus. Omne Autem Esse de Se est Extra Terminos et non Clauditur Genere, si Autem Determinatur ad Genus Hoc est per Essentiam in Qua Recipitur. Sicut Ergo Esse per Essentiam Determinatur ad Genus, Sic Essentia ut est Idem cum Esse Poterit Excellere Omne Genus
Propositio autem proposita tria in se continere videtur. Nam primo ibi dicitur quod essentia est in genere per se; secundo vero quod esse est in genere per reductionem, sed tertio ibi concluditur quod, sicut esse per essentiam determinatur ad genus, sic essentia, ut est idem cum esse, potest excellere omne genus. Possumus autem triplici via venari quod essentia per se sit in genere et determinetur ad genus: prima sumitur ex potentialitate quam habet admixtam, secunda vero ut per definitionem exprimitur, tertia quidem ex ratione abstractionis.
Prima via sic patet.1 Nam cum loquimur de essentia et dicimus quod essentia per se determinatur ad genus, intellegimus de essentia participante esse, unde et propositio proposita sic incipit: quod omnis essentia participans esse per se determinatur ad genus. Essentia autem participans esse non dicit potentiam puram nec actum purum, sed dicit formam mediam inter potentiam et actum. Nam si essentia aliqua participat esse, oportet quod illa essentia aliquem actum dicat, quia pura potentia, nisi sit perfecta per actum, nullum esse participare potest. Omne enim participans esse vel est aliquis actus, vel est determinatum per aliquem actum. Imo quia esse immediate respicit formam, et forma de se est quidam actus, oportet quod essentia participans esse sit aliquis actus. In compositis enim essentia in qua recipitur esse et a qua fluit esse potest dici forma totius; in simplicibus vero non forma totius nec natura materialis, sed forma simplex nuncupari potest; semper ergo habet rationem formae illud a quo fluit esse. Nam et ipsa materia, ut facit ad esse, trahitur ad conditiones formae, et simul cum ipsa forma facit unam formam compositam quae dicitur forma totius, a qua fluit esse. Ipsa tamen accidentia, ut sunt perfectiones suppositi formae dici possunt. Bene itaque dictum est quod omnis essentia participans esse, non est pura potentia, nec etiam purus actus, quia purus actus nullo alio participare potest. Erit ergo huiusmodi essentia forma media inter potentiam et actum. Et quia hoc est de ratione generis quod sit huiusmodi forma media, ideo essentia quae talem formam mediam nominat per se est in genere et determinatur ad genus. Quod autem genus sic dicat formam mediam, patet per COMMENTATOREM in IIᵒ Metaphysicae 2 qui dans differentiam inter genus et materiam ait quod materia dicit potentiam puram, genus vero dicit formam mediam inter potentiam et actum. Ex ipsa ergo potentia admixta quam de se dicit essentia participans esse, habet huiusmodi essentia quod sit in genere.
Secunda via ad hoc idem sumitur ex parte definitionis per quam ipsa essentia rei exprimitur. Nam si considerantur verba PHILOSOPHI in VIIᵒ Metaphysicae,3 intellegimus quod definitio sit sermo expressivus quidditatis et essentiae. Cum ergo definire idem sit quod fines et limites rei accipere, quod ipsum nomen sonat, quia idem est definire quod quasi finire et limitare, et res ex hoc limitatur et finitur, quia in determinato et certo genere clauditur, oportet quod illud, quod per definitionem indicatur, per se determinetur ad genus. Imo quia definitio constat ex genere et differentia, et genus et differentia sunt quasi quidam fines et quidam limites inter quos clauditur res definita, oportet quod illud, quod per definitionem indicatur, per se sit in genere, cum ipsius definitionis pars sit ipsum genus. Et quia, ut dictum est, essentia est illud quod per definitionem exprimitur, oportet rem esse in genere per essentiam suam. Ipsa ergo essentia est illud quod per se determinatur ad genus.
Tertia via sumitur ex parte abstractionis. Nam si esset essentia aliqua separata, non propter hoc careret simpliciter genere, sed adhuc determinaretur ad genus, ut si esset albedo separata, adhuc determinaretur ad genus coloris. Imo et ipsae intelligentiae quae dicuntur formae per se existentes, sunt in determinato genere. Et si aliquando inveniatur quod intelligentiae sunt formae carentes genere,4 non est intellectus verbi quod non determinentur ad genus, sed hoc pro tanto dici potest quia genus in quo sunt intelligentiae et substantiae separatae non sumitur eodem modo ut in his materialibus. Quia si sciremus proprium genus intelligentiarum et proprias differentias earum, non possemus absque negatione addere differentiam generi. Nam cum natura intelligentiarum sit simplex et non sit composita ex pluribus essentialibus partibus, licet in his corporalibus sumatur genus a tota natura, differentia vero non a tota natura, sed a parte formali, ut haec differentia animatum non a tota natura animalis sed a parte formali, ut ab anima sumitur, attamen in intelligentiis tam genus quam differentiam a tota natura oportet sumi. Quare sicut addendo speciem generi est ibi nugatio eo quod tam genus quam species sumatur a natura tota, ita ibi addendo generi differentiam, faceremus nugationem, eo quod quodlibet eorum sumeretur a tota natura.
Fuerunt tamen aliqui huius opinionis quod si species praemittatur et sequatur genus, ut dicamus homo animal, est ibi nugatio, sed si praemittatur genus et sequatur species, ut si dicatur animal homo, nullam nugationem committimus; ita forte de genere et differentia diceremus, quod licet quodlibet eorum sumatur a tota natura, tamen si praemittatur genus et sequatur differentia, nulla nugatio erit ibi. Sed sic dicentes ignorant veritatem traditam in VIIᵒ Metaphysicae,5 ubi dicitur quod si simus esset species nasi, dicendo nasus simus, esset ibi nugatio. Quare si ponendo nasum genus et simum speciem, et dicendo nasum simum nugationem committimus, non tollitur nugatio si genus praecedat et sequatur species. Nec si vellemus definire intelligentias vitaremus nugationem si praecederet genus et sequeretur differentia. Determinantur itaque illae intellegentiae ad determinatum genus, sed non sic potest sumi ibi ratio differentiae ut hic, et per consequens nec ratio generis ibi sumitur ut hic, et propter hanc diversitatem quam aspicimus hic et ibi, invenitur aliquando quod illae sunt formae carentes genere, non quod simpliciter genere careant sed quia non sunt in genere ut haec corporalia.
Revertamur ergo ad propositum et dicamus quod si esse esset abstractum et esset separatum et haberet per se esse, non esset in genere, quia diceret actum purum et non haberet potentialitatem admixtam, cum de ratione generis sit esse quid medium inter potentiam et actum et habere potentialitatem admixtam. Sed si forma aliqua vel essentia esset separata adhuc esset in genere, ut apparet de formis et essentiis substantiarum separatarum. Ex ipsa ergo abstractione percipere possumus quod essentia participans esse per se est in genere et determinatur ad genus. Illud est enim secundum se tale quod si ponatur abstractum et separatum, adhuc remanet tale, et quia essentia participans esse, si ponatur abstracta et separata adhuc determinatur ad genus ideo per se competit tali essentiae quod determinetur ad genus.
Viso quomodo essentia per se determinatur ad genus restat videre quomodo esse non sit in genere nisi per reductionem.6 Possumus autem breviter et succinte ista triplici via, qua venati sumus essentiam per se esse in genere, venari quod esse sit in genere per reductionem, ut per essentiam in qua recipitur.
Nam si essentia participans esse dicitur per se esse in genere, quia habet potentialitatem admixtam, et quia per definitionem exprimitur, cuius definitionis pars ponitur esse genus, et tertio si huiusmodi essentia determinatur ad genus quia si intellegatur abstracta non effugit quin sit in genere, cum omnia haec tria modo opposito ipsi esse convenient, cogimur ponere quod ipsum esse per se et directe in genere non existat. Nam esse non dicit quid medium inter potentiam et actum, sed dicit ipsum actum. Intellegimus enim quod forma sit actus materiae et esse sit actus formae. Ipsius autem esse non est aliquis alius actus, sed ipse est actus omnium aliorum. Si ergo quidquid est in genere directe dicit medium inter potentiam et actum, esse eo quod solum actum nominet, directe in genere esse non potest.
Rursus, ut AVICENNA ait,7 esse non ingreditur definitionem rei. Nam sic definiuntur res ut intelleguntur ab intellectu, eo quod definitio sit illud quod format intellectus intellegendo simplicia. Unde et COMMENTATOR in VIIᵒ Metaphysicae 8 ait ubi assignat differentiam inter definitionem logicam et metaphysicam, quod definitio est organum intellectus ad intellegendum. Cum ergo obiectum intellectus non sit esse sed quidditas et cum possimus intellegere res absque eo quod habeant esse, ideo esse non est de intellectu rerum, nec pertinet ad definitionem earum, nec est id per quod determinantur ad genus nec est per se et directe in genere.
Tertio hoc idem patet si consideretur esse separatum et abstractum. Nam sicut si esset albedo separata, haberet omnem rationem albedinis, sic si esset esse separatum contineret in se omne esse; continere autem in se omne esse est excedere omne genus, quia nullum genus est quod in se contineat omne esse et quod claudat in se omnem perfectionem; ideo tale esse sic separatum nullo modo esset in genere nec directe, nec per reductionem. Sed habere omnem rationem albedinis, vel cuiuslibet alterius formae determinatae, non solum non est excedere genus sed nec speciem: unde si albedo esset separata adhuc esset sub determinato genere et sub determinata specie; essentia itaque si intellegatur abstracta nec effugit quin sit in genere. Sed esse si intellegatur abstractum, superat omne genus. Bene itaque dictum est quod res non sunt in genere per esse sed per essentiam, et essentia est quae per se determinatur ad genus. Esse vero si determinatur ad genus, hoc est per essentiam in qua recipitur et per quam finitur et limitatur.9
Finitis duabus partibus propositionis propositae, quia ostensum est quod essentia per se determinatur ad genus, esse vero est in determinato genere per determinatam essentiam in qua recipitur, restat declarare quod ultimo praefata propositio proponebat videlicet quod, si essentia esset idem cum esse, excederet omne genus; quod de levi patet. Nam sicut esse receptum in essentia trahitur ad condiciones essentiae et determinatur ad genus; sic essentia quae est idem cum esse, ut apparet in Primo ente, ubi est idem essentia et esse, illa essentia sequitur condiciones ipsius esse et superat omne genus.