Theoremata de Esse et Essentia

Continebat propositio XIXᵃ, ut dicebatur, quatuor partes videlicet quod esse non erat coniunctio essentialium partium nec respectus ad agens nec determinatio indifferens realiter ab essentia, sed est quaedam actualitas realiter differens et superaddita quidditati. Verum quia de tribus primis partibus propositionis praetactae in commento propositionis illius fuimus diffusius prosecuti, de quarta autem parte, videlicet quod esse est actualitas quaedam essentiae ab ipsa realiter differens breviter agebatur; ideo licet hoc sit per antehabita manifestum, volumus tamen in hac propositione vicesima declarare quod oportet omne creatum habere in se esse realiter ab essentia differens quia si hoc non esset tunc illud creatum esset aeternum purum et infinitum quae de creatura asserere est concedere oppositum in adiecto.

Ad cuius evidentiam sciendum quod esse creatum potest comparari ad agens a quo est productum et ad accidentia quibus admiscetur, et ad essentiam in qua recipitur. Prout comparatur ad agens a quo est productum non est aeternum, sed est novum vel saltem potest esse novum et potest desinere esse; prout comparatur ad accidentia quibus admiscetur non est purum sed est admixtum; tertio vero prout comparatur ad essentiam in qua recipitur sic non est infinitum sed est limitatum et determinatum ad certum genus. Haec ergo tria, non esse aeternum sed posse incipere esse, non esse purum nec infinitum sunt tria aliqua quae inseparabiliter concomitantur esse creatum. Nam et si creatura ab aeterno fuisset producta, non esset vere aeterna, nec mensuraretur aeternitate vera sed participata. Et ut magis appareat veritas proposita intendimus ostendere quod in substantiis separatis oportet essentiam realiter differre ab esse, quia si hoc non esset, haberent esse aeternum, purum et infinitum.

Primo enim intellegentiae si non haberent esse receptum in essentia et in eis non differret realiter essentia et esse, non solum essent aeternae et non possent creari sed etiam ipsae essent creatrices¹ et alia possent producere per creationem. Nam dicimus quod modus agendi sequitur modum essendi, ut quia omne creatum habet esse receptum in alio, ideo omnis creatura habet agere per actionem receptam in alio. Sicut ergo omne esse creatum indiget essentia quasi quadam potentia in qua recipiatur, ita omnis actio a creatura progrediens indiget aliqua potentia passiva in qua suscipi possit. Et quia creare est agere nullo praesupposito, nulla creatura potest aliquid per creationem producere. Sed si non hanc viam sequeremur sed si diceremus in ipsis intelligentiis essentiam non realiter differre ab esse, nec in eis esset esse receptum in natura, cum ipsae intelligentiae sint formae non receptae in materia, cogeremur ponere quod natura sive essentia intelligentiae esset quidam actus, quia esset quaedam forma non recepta in alio, quia non esset recepta in materia, et actus ille sive forma illa non esset participans alio, quia non participaret esse, cum non esset realiter differens ab esse. Secundum ergo hanc hypothesim nullomodo possemus salvare quod in intelligentiis esset actus receptus in potentia, quia nec ex parte formae, nec ex parte esse cogeremur hoc ponere. Ex parte formae non, quia non sunt formae in materia receptae, nec etiam ex parte esse, quia si ponuntur non habere esse ab essentia differens cum semper actus receptus differat ab essentia in qua recipitur, si in eis non differant essentia et esse, sicut non sunt compositae ex materia et forma sed sunt ipsae formae, ita non erunt compositae ex essentia et esse sed erunt ipsum esse. Ipsae itaque intelligentiae non erunt actus in potentia receptus sed erunt ipse actus non indigens alio in quo recipiatur. Et quia quodlibet agens agit ut est in actu, sicut actus ille per quem sunt non indiget alio in quo recipiatur, sic actio per quam agerent non indigeret alio in quo reciperetur. Possent ergo agere nullo praesupposito. Et quia hoc est creare ipsae intelligentiae essent creatrices, et per consequens essent aeternae, nec possent incipere esse sed ab aeterno haberent esse et mensurarentur aeternitate non participata sed vera, quia sicut non essent esse participatum sed essent ipsum esse, ita mensurarentur aeternitate non participata sed vera.

Dicamus ergo quod creare et creari sunt opposita quia quod creatur per se loquendo non potest creare et nihil quod creat potest creari. Sicut ergo creatura in sua actione indiget potentia in qua recipiatur, ita habet esse in potentia receptum. Et si esset aliquid quod posset creare et in sui actione nihil praesupponeret, suum esse non indigeret aliquo in quo reciperetur, propter quod non esset in potentia ad esse, nec posset creari. Quare sicut actio creaturae praesupponit potentiam passivam in qua recipiatur, sic esse eius est in potentia receptum. Oportet omnem creaturam, eo ipso quod creatura est et quod potest incipere esse, non esse ipsum esse, nec esse ipsum actum, sed esse compositum ex potentia et actu. Et hoc forte voluit intellegere AVICEBRON,² licet ad hoc directe non pervenerit, cum dixit quod in omni creatura erat compositio ex materia et forma quia videbat omnem creaturam necessario esse compositam ex potentia et actu. Hanc autem compositionem in intelligentiis, cum immateriales sint, salvare non possumus nisi ibi ponamus compositionem ex essentia et esse. Nec tamen propter hoc huiusmodi compositionem a rebus materialibus negare debemus. Nam si natura intelligentiarum non est tantae actualitatis quod possit per se existere, nisi coniuncta ipsi esse, multo magis naturam corporalem oportet differre ab esse et haec corporalia necessario sunt composita ex essentia et esse. Redeamus ergo ad propositum et dicamus quod omne ens citra Primum nisi esset compositum ex essentia et esse, non posset creari, nec posset incipere esse, sed necessario esset aeternum quod est contra ea quae sunt de ratione cuiuslibet creaturae.

Viso quomodo omne quod est citra Primum, nisi esset compositum ex essentia et esse, haberet esse aeternum, restat ostendere quomodo, hoc posito, haberet etiam esse purum. Dicebatur enim supra quod creatura non habet esse aeternum nec esse purum sed habet esse novum et permixtum: novum quidem esse habet ut comparatur ad agens per quod incipit esse, permixtum vero, ut comparatur ad accidentia per quae dicitur habere esse permixtum; non quod accidentium sit mixtio, ut de mixtione loquitur Philosophus in fine primi De generatione,³ sed eo ipso quod creatura esse non potest nisi sit in ea aliquid per accidens et nisi aliquibus accidentibus sit coniuncta, dicitur non habere esse purum sed semper accidentibus aliquibus est coniuncta. Propter quod sciendum quod tota causa quare in omni creatura est aliquid per accidens ex hoc sumitur, quod nullum esse creatum habet in se omne esse, nec omnem rationem perfectionis.⁴ Nam si in unico esse tuo contineretur omnis perfectio et per unicum tuum esse competeret tibi quod esses iustus, potens, sapiens, bonus, et caetera huiusmodi, nihil in te esset per accidens, et non oporteret in te aliquas perfectiones accidentales esse, sed omnia huiusmodi tibi competerent per unum esse. Si ergo intellegentiae ut dicebatur sicut non sunt compositae ex materia et forma, sed sunt ipsae formae, sic si non essent compositae ex essentia et esse, essent ipsum esse. Non ergo essent esse in alio receptum esse sed essent esse per se existens. Ergo illud esse haberet omnem rationem essendi, sicut si esset calor separatus haberet omnem rationem caloris. Et quia ex esse sumitur omnis perfectio, quibuscumque competeret tale esse, ex ipso esse competeret eis omnis perfectio. Non ergo indigerent aliquibus perfectionibus accidentalibus, sed eorum esse esset purum nullis accidentibus permixtum. Quod ergo verificatur de Primo ente, de quo AUGUSTINUS ait Vᵒ de Trinitate,⁵ quod in eo nihil est per accidens, verificari posset de ipsa creatura, si non haberet esse realiter ab essentia differens et superadditum quidditati.

Tertio si in creatura non esset compositio ex essentia et esse, esse creatum non solum esset aeternum et purum, sed etiam esset infinitum. Dicebatur enim supra⁶ quod esse creatum est finitum et limitatum et determinatum ad certum genus ex ipsa essentia in qua recipitur. Nam si creatura aliqua non esset composita ex essentia et esse, et non haberet esse receptum in alio; illud esse non esset limitatum nec certis limitibus circumscriptum nec determinatum ad aliquod genus entis, sed haberet in se omnem rationem essendi. Et quia hoc non potest competere alicui creaturae, concludamus in fine huius propositionis et dicamus quod non sufficit in creatura esse et essentiam differre secundum rationem vel secundum modum intellegendi, quia hoc modo differunt in ipso Deo.⁷ Nam, ut COMMENTATOR ait supra XIIᵐ Metaphysicae,⁸ vivere et vita in Deo non sunt synonyma. Nam si haec in Deo significant idem, non tamen significant eodem modo, nec secundum eandem rationem. Et si vivere et vita in Deo differunt secundum rationem cogimur dicere quod esse et essentia ibi secundum rationem differant. In creatura vero non solum secundum rationem sed etiam secundum rem esse ab essentia differt, quia si hoc negaretur, ut patet per habita, esse creatum posset esse, imo de necessitate esset vere aeternum, purum et infinitum. Quibus omnibus recta ratio contradicit.