Theoremata de Esse et Essentia

Secundum PHILOSOPHUM in IVᵒ Metaphysicae ¹ unum et ens sunt idem et dicunt eandem naturam et consecutio utriusque ad alterum est, sicut consecutio principii et causae. Eandem ergo rem dicunt unum et ens; sed non dicunt rem illam secundum rationem unam ita quod dicendo ens unum non est ibi nugatio, et quia idem importatur nomine unius et entis, et unum habet per aliud declarari. Itaque cum in propositione praemissa fiat mentio de ente, ut bene sciamus quid importatur nomine entis, oportet et de ipso uno aliqua tangere.

Sciendum ergo quod quaelibet forma dat rei quod sit ens et dat ei quod sit una. Nam quaelibet res per formam suam est aliquid et est indistincta a se et distincta ab aliis, ut sapientia dat suo subiecto quod sit sapiens et dat ei quod sit indistinctus a se sapiente et sit distinctus ab alio. Prout ergo sapientia dat esse tale ut esse sapiens dicitur quaedam entitas, sed prout dat suo subiecto quod sit indistinctum a se tali et distinctum ab alio, dicitur unitas. Et quia hoc consequitur omnem formam et omnem rem, quia omnis res habet aliquod esse tale per quod distinguitur ab omni non tali, ideo ens et unum secundum rem idem significant et praedicantur de omnibus. Differunt tamen secundum rationem, quia ratio entis consistit in positione; quia ex hoc natura aliqua dicitur entitas prout dat esse tale, ex eo vero dicitur unitas, prout dando esse tale dat rei quod sit indistincta a se et distincta ab alio: dare ergo esse tale dicit quid positive sed dare esse indifferens et indistinctum a se tali dicit quid privative. Unum ergo quantum est de se dicit quandam indistinctionem et quandam indivisionem a se ipso, propter quod ratio eius consistit in privatione, sicut ratio entis in positione. Secundo differt unum ab ente quia, licet eandem rem nominent hoc et illud, quia quidquid est ens est unum et e contrario, tamen intellectus entis praecedit intellectum unius, quia prius intellego quod res habeat esse tale et quod sit ens, quam quod sit indistincta a se tali sive quod sit una. Imo quia privatio non intellegitur nisi per affirmationem, oportet intellectum privativum qui importatur per unum fundari et praesupponere intellectum positivum qui importatur per ens.

Sed quantumcumque secundum modum intellegendi et secundum rationem differant ens et unum, tamen quia eandem rem dicunt, oportet esse tot modos entis quot sunt modi unius. Sicut ergo dicitur unum per se et unum per accidens, ita dicitur ens per se et per accidens. Videmus enim quod res est una per se, per essentiam suam, ita quod essentia cuiuslibet rei sive sit materialis, sive immaterialis, non dicit nisi actum unum. Si res ergo per se est una per essentiam suam, cum etiam per essentiam suam sit in praedicamento, oportet quod ratio unius per se se extendat ad omnia praedicamenta et ad omnia quae sunt in praedicamentis; ita quod per illud idem per quod habet res quod sit in praedicamento habet etiam quod sit una. Sed quia, ut dictum est, ratio unius praesupponit rationem entis et fundatur in ratione illa, sicut unum per se dicitur de decem praedicamentis, ita et ens per se de decem praedicamentis praedicatur. Dicemus enim quod per illud idem ut per essentiam suam, per quam res est per se in praedicamento, habet etiam quod sit per se ens et sit una. Unde PHILOSOPHUS Vᵒ Metaphysicae ² ait quod dicuntur entia per se omnia quae significant figurae praedicamentorum et intendit per figuras praedicamentorum genera praedicamentorum ut COMMENTATOR ait.³

Advertendum tamen quod sicut in rebus reperitur unitas essentialis et per se, ita in eis reperitur unitas accidentalis et per accidens, quod dupliciter contingit vel quia unum accidit alteri vel quia ambo accident tertio, ut homo et musicus uniuntur per accidens, quia musica accidit homini; et iustus et musicus uniuntur per accidens, quia ambo videlicet tam musica quam iustitia accident tertio quia accidunt subiecto in quo existunt. Sicut ergo talia sunt unum modo accidentali ita de eis praedicatur ens per accidens, unde PHILOSOPHUS Vᵒ Metaphysicae ⁴ ait: quod iustus et musicus dicitur ens per accidens; similiter etiam ut ibidem dicitur, quod homo est musicus et musicus est homo dicuntur ens quodam modo per accidens. Quidquid ergo additur essentiae rei facit cum illa essentia unum per accidens, et per consequens ens per accidens. Non solum ergo esse ipsum Primum sed etiam omne quod est citra Primum sicut est unum per essentiam suam sic etiam est ens per essentiam suam, accipiendo ens per se. Quia si vellemus accipere ens per accidens, non esset inconveniens quod sicut quae adduntur essentiae faciunt cum essentia unum per accidens, ita etiam faciunt ens per accidens et praedicatur de eis ens, modo accidentali. Possumus enim dicere quod si, per se loquendo, res non esset ens et una per essentiam suam, quod fieret processus in infinitum, ut COMMENTATOR ait in IVᵒ Metaphysicae.⁵ Quaeremus enim de aliqua re utrum sit per se ens et una per essentiam suam vel per aliquid superadditum essentiae; quod si dicatur quod dicitur res ens et una non per essentiam suam sed per aliquid superadditum, quaeremus de illo superaddito per quid sit ens et unum. Vel ergo est abire in infinitum vel standum est in primis, ut dicamus quod quaelibet res per se est ens et una per essentiam suam. Bene ergo dictum est quod in principio propositionis dicebatur, videlicet quod omnis res quantumcumque sit quid creatum vel quantumcumque sit citra Primum ne fiat processus in infinitum est ens per essentiam suam.

Tamen non existit actu in rerum natura nisi esse aliquid superaddatur eius essentiae vel naturae. Nam sicut materia non potest actu existere sine forma sic nec forma potest actu existere sine esse. Et si quaeras quid sit esse et nos quaeremus quid sit forma. Et si dicas quod forma est quidam actus et quaedam perfectio materiae, et nos dicemus quod esse est quidam actus et quaedam perfectio formae. Imaginabimur enim quod sicut se habet materia disposita ad formam sic se habet forma ad esse. Quia sicut in illo instanti in quo est materia perfecte disposita introducitur ibi forma ita in eodem instanti in quo est introducta forma, fluit ab ea esse. Agens ergo, loquendo de formis eductis de potentia materiae, non immitit formam ab extra sed disponit materiam et disponendo materiam inducit formam; sic causando esse, non immittit esse ab extra, sed disponit materiam et disponendo materiam inducit formam et inducendo formam causat esse: unde et in septima propositione dicebatur quod agens naturale primo disponit materiam, secundo inducit formam, tertio causat esse.

Redeamus ergo ad propositum et dicamus quod quaelibet res est ens per essentiam suam tamen quia essentia rei creatae non dicit actum completum sed est in potentia ad esse, ideo non sufficit essentia ad hoc quod res actu existat nisi ei superaddatur aliquid esse quod est essentiae actus et complementum. Existunt ergo res per esse superadditum essentiae vel naturae. Patet itaque quomodo differat ens per se acceptum et existens.

Verum quia nominibus utimur ut volumus, multotiens pro eodem accipitur ens et existens,⁶ secundum quem modum loquendi multotiens invenitur quod Primum est ens per essentiam suam, caetera vero sunt entia per participationem. Nam cum Primum essentialiter habeat esse, caetera vero participent esse, accipiendo ens ut includit esse, et ut est idem quod existens, ipsum Primum est ens per essentiam, caetera vero per participationem.

Verum quia ens per se dicit unum per se et non includit esse, imo per se ens significat genera praedicamentorum, oportet quod per illud idem per quod res est in praedicamento sit ens per se; et quia hoc est per essentiam suam, ideo bene dictum est quod licet omne quod est citra Primum existat per aliquod esse superadditum eius essentiae vel naturae, est tamen ens per essentiam suam, ut est per habita manifestum.