Theoremata de Esse et Essentia

Quod autem agens naturale primo disponat materiam quam inducat formam,¹ ut dicit prima pars propositionis propositae, triplici via venari possumus, secundum quod in omni actione naturali est tria considerare: videlicet agens, passum, et modum agendi. Semper enim in natura cuilibet potentiae activae respondet sua potentia passiva. In actionibus enim naturalibus tota ratio facti non est potentia facientis, vel quod idem est, in talibus tota ratio facti non sumitur ex potentia activa. Sed cum agentia naturalia praesupponant materiam in quam agant, in eis ratio factorum sumitur ex proportione potentiae activae ad passivam vel ex proportione agentis ad materiam. Requirunt ergo huiusmodi agentia potentiam passivam materiae; propter quod sequitur quod habeant determinatum modum agendi. Bene ergo dicebatur quod in talibus est tria considerare, videlicet agens, actum et modum agendi.

Ipsum autem agens est quid limitatum et quid finitum. Nam eo ipso quod tale agens non potest ex se totum producere sed requirit materiam in quam agat, oportet ipsum esse finitum et limitatum. Ipsum vero actum sive ipsum passum est quid contrarium. Nam ut patet ex primo Physicorum ² et ex duodecimo Metaphysicae: omnes generationes et corruptiones sunt ex contrariis et in contraria. Sed modus quidem agendi est quod tale agens agat motum et agat ut organum. Nam semper agens per naturam est instrumentum et organum agentis per intellectum. Quod ergo agens naturale primo disponat materiam, quam inducat formam, potest declarari ex limitatione agentis, ex contrarietate passi et ex modo agendi.

Prima via sic patet: Nam a nullo agente finito aliqua forma realis inducitur in instanti; semper enim secundum quod augetur virtus, minuitur tempus, ut potest patere ex septimo Physicorum.³ Unde et COMMENTATOR ibidem⁴ ait quod si agens habeat potentiam infinitam aget in non tempore. Itaque eo ipso quod agens naturale est limitatum et finitum requirit et praesupponit tempus in actione sua. Cum ergo hoc tempus non possit attribui formae substantiali, quia illa nullomodo suscipit magis et minus, oportet quod huiusmodi tempus requiratur propter formam accidentalem et propter indispositionem materiae. Quare si naturale agens nunquam introducitur substantialem formam nisi prius per aliquod tempus transmutet materiam, quia transmutando materiam disponit eam ad formam bene ergo dictum est quod prius disponit materiam quam inducat formam. Intendimus enim hic loqui de substantiali forma, quia de accidentali posterior sermo erit.

Secunda via ad hoc idem sumitur ex contrarietate passi. Nam licet passum in fine sit simile, ut dicitur primo De generatione,⁵ in principio tamen est dissimile et contrarium. Semper ergo cum aliquid ab aliquo agente incipit pati, est ei contrarium et dissimile. Sed tota causa quare requiritur tempus in actione naturali est propter contrarietatem passi, et quia in actione naturali semper passum est contrarium agenti, oportet quod in omni tali actione requiratur tempus per quod transmutetur et disponatur materia ad introductionem formae. Quod autem contrarietas passi sit causa quare requirat tempus actio naturalis, patet ex his quae experimentaliter videmus. Nam formae secundum esse reale possunt habere contrarietatem sed secundum esse intentionale contrarietatem habere non possunt. Ut forma albi et forma nigri secundum esse reale sibi invicem sunt contrariae, quod patet ex eo quod in eodem secundum tale esse simul et semel se non compatiuntur; nihil enim unum et idem simul et semel est album et nigrum. Sed secundum esse intentionale se compatiuntur et contrarietatem non habent. Nam in eodem puncto aeris, ut patet scientibus perspectivam est simul species albi et nigri. Quaelibet enim huiusmodi species se multiplicat per totum medium quod non esset si secundum esse intentionale contrariarentur ad invicem, quoniam hoc posito una multiplicatio aliam impediret. Itaque cum experimentaliter videamus quod formae intentionales, ut patet in intentionibus colorum, se multiplicent in instanti sed secundum esse reale non suscipiuntur in passo in instanti, sed ad generationem earum requiritur tempus, ideo manifeste convincitur quod tempus requiritur ratione contrarietatis quae reperitur in formis. Nec sit litigium quia dicimus formam generari: non enim intellegimus quod ipsa generetur per se, sed quod generatur generatione compositi, quod omnino verificatur de realibus formis. Sed utrum hoc ad intentionales formas se extendat praesens speculatio non admittit.

Redeamus ergo ad propositum et dicamus quod, quia in actione naturali passum est contrarium agenti, ratione contrarietatis requiritur ibi tempus. Sed hoc tempus non potest referri ad substantialem formam, cum illa collatur in instanti. Referetur ergo huiusmodi tempus ad transmutationem passi et ad dispositionem materiae. Quare si ante introductionem formae substantialis oportet prius transmutari passum et disponi materiam, bene dictum est quod agens naturale primo disponit materiam postea introducitur formam. Tertia via ad hoc idem sumitur ex modo agendi. Nam eo ipso quod agens naturale habet hunc modum agendi quia agit ut organum et instrumentum, et de ratione organi et instrumenti est quod agat motum et quod sit in potentia, sed quale est agens talis est actio, et si ex agente debemus aliquid coniecturari de actione, sicut huiusmodi agens est organum et est imperfectum et habet potentialitem admixtam, ita immediatus effectus huiusmodi agentis erit actus imperfectus et potentialitate admixtus; et quia huiusmodi actus non est esse sed moveri, eo quod motus dicat actum imperfectum et potentialitate admixtum, cum motus sit actus entis in potentia secundum quod huiusmodi, ut dicitur tertio Physicorum ⁶ immediatus effectus agentis naturalis est transmutare et movere. Et quidquid agit agens naturale agit mediante transmutatione et motu, sed motus requirit tempus. Tempus autem, ut dictum est, non requiritur propter formam substantialem, sed propter dispositionem materiae. Oportet igitur ab agente naturali prius disponi materiam, quod fit in tempore, et postea introduci substantialem formam quod fit in instanti.

Ex omnibus autem his rationibus conflatur una ratio solida et necessaria. Nam si in substantia non est motus quia in ea non est contrarietas ut dicitur quinto Physicorum,⁷ et agens naturale, quia est limitatum et finitum et cum habeat modum agendi limitatum, propter contrarietatem passi oportet quod sua actio sit per motum et mensuretur tempore, et quia huiusmodi tempus et huiusmodi motus ut saepe saepius dictum est, non potest referri ad substantiam, oportet quod referatur ad dispositionem materiae. Propter quod huiusmodi agens mediante dispositione materiae inducit formam, ideo prius est dispositio materiae quam sit inductio formae.

Est autem et alia ratio quare agens naturale prius disponit materiam quam inducat formam. Nam semper virtus activa in agente naturali est aliqua accidentalis forma, ut virtus activa ignis est calor. Immediatum enim principium actionis non est forma substantialis sed accidentalis, ut plane probat COMMENTATOR in septimo Metaphysicae,⁸ ubi ostendit quod non est in igne virtus activa nisi caliditas, sic etiam dicere possumus quod in aqua non est virtus activa nisi frigiditas. Si ergo ex aere debeat fieri ignis, tunc ignis calefaciendo aerem introducet formam suam in materia aeris. Ergo calefactio quae est dispositio materiae ad formam ignis praecedit introductionem illius formae. Sic si ex aere debeat fieri aqua, aqua infrigidabit ipsum, et infrigidando aerem introducet formam suam in materia aeris. Et quia infrigidatio est dispositio ad formam aquae, si consideramus virtutes activas agentium naturalium, bene dictum est quod agens naturale prius disponit materiam, postea inducit formam.

Est tamen diligenter advertendum quod dispositiones incompletae praecedunt formam substantialem in materia, sed completae sequuntur sicut dimensiones indeterminatae praecedunt formam substantialem in materia, sed determinatae sequuntur. Verum quia de hoc in libello quem De formis ⁹ edidimus, diffusius diximus quomodo praecedunt substantialem formam dispositiones incompletae et quomodo sequuntur completae, ideo de hoc sufficiat hic brevius pertransiisse.

Viso quomodo agens naturale primo disponit materiam, postea inducit formam, restat ostendere quomodo ultimo causat esse. Nam per agens naturale semper de potentia itur ad actum ut quia forma est actus materiae dispositae, prius agens naturale disponit materiam quam inducat formam. Sic etiam, cum esse sit actus formae, agens naturale prius dat formam quam causet esse. Habet enim forma quandam potentialitatem respectu esse, sicut materia disposita dicit quandam potentialitatem respectu formae. Ipsa enim forma, ut in praecedentibus¹⁰ dicebatur, licet de se dicat quandam actualitatem, non tamen dicit tantam actualitatem quod possit esse actu sine esse. Ipsum ergo esse dat quandam actualitatem formae.

Longum itaque sermonem fecimus quomodo agens naturale prius disponit materiam quam inducat formam, sed non fuit huiusmodi sermo supervacuus, quia, licet hoc opus propter ipsum esse suscepimus, tamen ad intellegendum modum agendi in agentibus naturalibus et ad intellegendum quomodo huiusmodi agentia semper de potentia procedunt ad actum et semper faciunt potentia tale actu tale, multum valet investigare quomodo talia agentia disponendo materiam inducunt formam.

Intellegemus ergo quod, sicut materia disposita est in potentia ad formam, ita materia et forma sunt in potentia ad esse. Nam intellegendo quidditatem rerum materialium, intellego quandam naturam compositam ex materia et forma, non tamen intellego ipsum esse, sed intellego aliquid quibus completur quidditas rerum materialium non dicunt ipsum esse, sed dicunt aliquid quod est in potentia ad esse. Quare si materia disposita est in potentia ad formam, materia vero et forma sunt in potentia ad esse, bene dictum est quod si agens naturale facit potentia tale actu tale et de potentia procedit ad actum, prius disponit materiam, secundo inducit formam, tertio causat esse. Duplex igitur compositio erit in rebus materialibus, una ex eo quod forma superadditur materiae, alia ex eo quod esse superadditur materiae et formae. Posset autem et alia ratio adduci quare agens naturale prius dat formam quam causet esse. Nam cum a forma sit esse, prius intellegitur agens dare formam, postea intellegitur dare esse. Ex his ergo manifestum est quod esse non est immediatus terminus transmutationis et motus; nam terminus hic nominat quoddam complementum. Ipsa igitur forma nominat complementum transmutationis et motus, esse vero nominat complementum formae. Erit autem hic ordo in naturalibus actionibus quod immediatus et primus effectus agentis naturalis est transmutare vel movere; secundus vero effectus est dare formam, tertius vero effectus est dare esse; propter quod immediatus terminus transmutationis et motus non est esse sed forma.