Theoremata de Esse et Essentia

Si bene considerentur quae in praecedenti theoremate sunt praemissa, compositio materiae et formae, ut habet fieri per generationem, tripliciter differt a compositione essentiae et esse, quae non solum per generationem sed etiam per creationem efficitur. Una differentia est quia eadem materia per essentiam potest praeexistere ipsi formae; dicimus enim quod eadem materia numero secundum essentiam modo subest uni formae, modo alii. Sed nunquam una et eadem essentia numero modo subest uni esse, modo alii. Unde essentia non praeexistit ipsi esse, licet materia praeexistat formae. — Secunda differentia est, quia materia dicit potentiam puram, essentia vero in qua recipitur ipsum esse puram potentiam nominare non potest.

Nam esse est actus entis in actu, eo quod sit actus perfectus, sicut fieri et motus sunt actus entis in potentia, quia actum imperfectum important. – Tertia differentia est quia ista materialia in quibus reperitur compositio materiae et formae possunt produci in esse per agens naturale et materiae coniunctum, sed formae separatae in quibus reperitur compositio essentiae et esse non nisi per agens separatum produci possunt. Dicebatur enim supra quod generatio fit ab agente naturali sed creatio fit ab agente primo. Ex his autem tribus differentiis quae aliquomodo in praecedentibus tangebantur, possumus assignare triplicem aliam differentiam inter hanc compositionem et illam. Quarum una est quia compositio ex essentia et esse est generalior quam compositio ex materia et forma. Alia differentia est quia ex materia et forma conflatur natura tertia sed ex essentia et esse natura tertia conflari non potest.¹ Tertio differt quia forma inhaerens materiae potest esse immediatus terminus mutationis vel motus,² sed esse quod est perfectio essentiae huiusmodi immediatus terminus esse non valet. Primo enim compositio ex essentia et esse est generalior quam ex materia et forma, nam tam materialia quam immaterialia ex essentia et esse sunt composita, sed ex materia et forma solum materialia componuntur. Quod sequitur quia huiusmodi compositio ex essentia et esse reperitur in aliquibus quae solum ab agente separato, id est ab agente primo, produci possunt et quia huiusmodi agens est causa omnium quae producuntur in esse, oportet omnia componi ex essentia et esse. Sicut ergo agens naturale per quod possunt produci composita ex materia et forma non potest se extendere ad omnia, ita huiusmodi compositio omnium esse non potest. Et sicut agens divinum cuius proprius effectus est dare esse quia se extendit ad omnia, sic et compositio ex essentia et esse ad omnia se extendit. Est enim agentis divini immediatus et proprius effectus dare esse, quia alia agentia non possunt immediate dare esse sed fieri.

Alia differentia est inter hanc compositionem et illam, quia ex materia et forma conflatur una natura tertia, sed ex essentia et esse una natura tertia conflari non potest; quod sequitur ex differentia secundo assignata. Dicebatur enim quod materia dicit puram potentiam, essentia vero quae componitur ipsi esse puram potentiam importare non potest. Constat autem quod ex pura potentia et actu potest conflari natura tertia, nec oportet in hoc assignare causam aliam. Eo enim ipso quod hoc est in potentia et hoc in actu, potest ex eis fieri unum. Ex potentia itaque et actu, si sit potentia simpliciter, constituitur natura una, sed ex duobus in actu nunquam constituitur aliqua una natura. Ideo ex forma accidentali cum subiecto nunquam constituitur natura una, quia subiectum intellegitur esse aliquid in actu praeter accidentalem formam; sed ex materia et forma substantiali constituitur natura una quia materia non intellegitur aliquid esse in actu praeter formam. Ergo cum essentia de se dicat actualitatem aliquam praeter esse, ex essentia et esse una natura tertia conflari non potest. Dicebatur enim supra quod ipsa essentia aliquam actualitatem importat, licet illa actualitas non sit tanta quod sine esse possit existere. Immo si conflaretur una natura tertia ex essentia et esse, adhuc illa natura esset creata et non esset suum esse. Oporteret igitur dare aliud esse cui illa natura coniungeretur et per quod existeret. Iterum ergo esset quaestio de illo esse, utrum ex eo et natura illa conflaretur natura alia; et quia non est abire in infinitum, oportet stare in primis, dicentes quod ex essentia et esse non conflatur natura alia.

Tertia etiam differentia assignari potest inter hanc compositionem et illam, quia forma potest esse immediatus terminus mutationis vel motus, sed esse huiusmodi immediatus terminus esse non valet; quod sequitur ex differentia prima. Dicebatur enim quod materia potest praeexistere formae sed essentia non potest praeexistere suo esse. Et quia materia potest praeexistere, potest transmutari ad formam ita quod immediatus terminus transmutationis poterit esse forma. Sed essentia non praeexistit ipsi esse; ideo non poterit transmutari ad esse, ita quod sit immediatus transmutationis terminus. Bene ergo dictum est quod, licet magnam affinitatem et similitudinem videatur habere compositio essentiae et esse cum compositione materiae cum forma, tamen haec multipliciter ab illa differt, tum quia haec est generalior, tum etiam quia ex materia et forma potest conflari una natura tertia, quod non potest fieri ex essentia et esse, et tertio quia forma materiam perficiens potest esse immediatus transmutationis terminus, sed esse quod est complementum essentiae immediatus transmutationis terminus esse non valet.