Theoremata de Esse et Essentia

Si philosophari volumus modo humano, oportet per haec sensibilia ad intelligibilia ascendere et per compositionem quam videmus in rebus materialibus intelligere aliquid de compositione substantiarum separatarum, et per ea quae videmus in rerum generatione apprehendere aliquid de rerum creatione. Dicamus ergo quod, sicut generatio fecit nos scire materiam esse differentem a forma, sic creatio facit nos cognoscere essentiam esse differentem ab esse. Nam sicut per se non generantur nec materia nec forma sed compositum ex his ex quibus componitur illud quod generatur, sic ab agente primo et supernaturali per se non creatur natura nec esse sed compositum ex natura et esse; et sicut generato composito generatur materia et forma ita creato eo quod est, creatur essentia et esse.¹ Unde sicut forma non est id quod per se generatur, quia nec habet per se esse, sed est generationis terminus, vel est generationis ratio, quia in tantum aliquid generatur in quantum suscipit formam, ita quod generatio est via in formam, sic esse creaturarum non est id quod per se creatur quia non habet per se esse sed est terminus et ratio creationis, quia in tantum aliquid creatur in quantum habet esse.

Ex his ergo apparere potest quid est esse. Nam esse est quaedam actualitas et quaedam perfectio essentiae,² sicut forma est quaedam actualitas et perfectio materiae, et sicut realiter differt materia a forma, sic realiter differt essentia ab esse. Quomodo autem differat compositio materiae et formae a compositione esse et essentiae in sequenti propositione dicetur. In praesentiarum autem scire sufficiat quod, sicut fit generatio prout a generante imprimitur forma materiae, sic fit creatio prout a creante ipsi essentiae imprimitur esse. Quod ergo COMMENTATOR in De substantia orbis³ ait de generatione respectu generabilium dicens quod generatio in eis fecit nos cognoscere duas naturas differentes, materiam scilicet et formam, sic nos possumus dicere de creatione respectu creaturarum, dicentes quod creatio fecit nos cognoscere esse duo aliqua in creaturis differentia, esse scilicet et essentiam, licet hoc simile non sit per omnem modum, quia in generatione materia praeexistit formae, sed in creatione essentia non praeexistit ipsi esse. Dicere itaque possumus quod, licet essentia in qua suscipitur esse dicat de se aliquam actualitatem, quam non dicit materia quia materia est potentia pura in genere entium, illa tamen actualitas quam importat essentia non est tanta quod sufficiat ad hoc quod essentia existat et ad hoc quod sit in rerum natura. Oportet igitur ab ipso agente aliquam actualitatem et aliquod complementum superaddi ipsi essentiae, ad hoc quod essentia existat et sit in rerum natura; illa autem actualitas et complementum dicitur esse. Propter quod esse est quaedam actualitas et quoddam complementum ipsius essentiae. Nam si essentia de se diceret tantam actualitatem et tantum complementum quod sine additione alterius posset existere et esse in rerum natura, tunc talis essentia non posset non esse, nec haberet ab alio esse, quia quod competit alicui per se et secundum quod ipsum, competit ei non per aliud sed magis aliis competit per ipsum ut ex doctrina primi Posteriorum ⁴ haberi potest. Et quia hoc repugnat omni naturae creatae, ideo, ut in propositione innuebatur, omnis natura creata etiam si sit forma immaterialis etiam et abstracta, quia ab alio habet esse, non est ipsum esse, sed a suo esse est realiter differens et distincta.

Imaginabimur itaque hoc modo esse rerum creationem quia natura creata sine esse nullatenus esse potest nec esse creatum potest per se subsistere nisi sit in natura receptum; utrumque ergo est dependens utrumque indiget creatione. Ideo nec natura sine esse, nec esse sine natura, creari potest.

Advertendum tamen quod si de esse et essentia volumus intellegentiam clariorem habere, et si per generationem rerum quae praesupponit compositionem materiae et formae, volumus intellegere rerum creationem quae requirit compositionem essentiae et esse, imaginemur modum generationis rerum quem posuit PLATO, dicens ideas non solum deservire ad scientiam quia ab eis fluebant species in animas nostras per quas scientia habet esse; sed etiam, ut patet⁵ ex septimo Metaphysicae,⁶ voluit ideas illas deservire ad generationem; quia ab eis fluebant formae in materiam, per quarum influxum generabilia generantur. Ipsa ergo idea, secundum PLATONEM, erat ipsa forma separata per se existens, et ab idea fiebat generatio, prout ab ipsa forma separata participatur forma in materia, sic intellegamus Deum esse quoddam esse per se existens separatum et ab eo esse creationem rerum, prout ab illo esse separato participatur et fluit esse in essentia creaturae.⁷ His itaque praelibatis, possumus triplici via incedere ostendentes quod nulla natura creata quantumcumque sit forma immaterialis et abstracta, est suum esse sed a suo esse est realiter differens et distincta. Prima via sumitur ex naturae creatae potentialitate; secunda ex eius limitatione, tertia ex eius compositione.

Prima via sic patet.⁸ Eo enim ipso quod natura creata potest esse et non esse, non est suum esse, sed est in potentia ad esse. Nam nihil est in potentia ad seipsum et nihil seipsum suscipit et nihil in suscipiendo seipsum generatur vel producit vel creatur. Nam semper agens cum agit facit quod est potentia tale actu tale. Fit ergo omnis productio non quia potentia imprimatur potentiae, quia si sic fieret adhuc res producta esset in potentia et per consequens iam non esset; nec etiam actus imprimitur actui vel idem sibi ipsi quia tunc res producta esset antequam fieret; sed actus imprimitur potentiae. Et quia actus et potentia habent quandam oppositionem, et unum non est aliud, ideo in creatione esse quod imprimitur essentiae habet rationem actus et essentia quae suscipit esse habet rationem potentiae, et unum non est aliud sed ad invicem realiter differunt. Attendendum tamen quod cum loquimur de generatione vel productione non intendimus hoc extendere ad divinas personas, ubi solum est distinctio per relata.

Secunda via⁹ ad hoc idem sumitur ex naturae creatae limitatione. Nam si natura substantiarum separatarum non est in materia suscepta, est quodammodo infinita ad inferius, ut antea tangebatur, quia nulla materia ei subicitur nec substernitur in qua illa natura suscepta finiatur et limitetur. Si ergo illa, ut dicebatur, non susciperet esse a se realiter differens, sed esset ipsum esse, iam illud esse non esset in alio receptum et per consequens esset per se existens. Sed omne tale est purum et infinitum. Igitur esse earum non est participatum sed purum et infinitum. Natura itaque in eis erit omnimode infinita quia erit infinita ad inferius, cum non sit in materia recepta, et erit infinita ad superius, cum non participet esse sed sit suum esse. Et quia hoc repugnat cuilibet creaturae quod sit simpliciter infinita, eo quod creatura quaelibet est certis limitibus circumscripta, impossibile est naturam intelligentiarum non esse differentem ab esse. Et quia quaecumque compositio habet esse in substantiis separatis, habet esse in corporalibus rebus, oportet haec corporalia et per consequens omnia creata habere naturam differentem ab esse.

Tertia via¹⁰ sumitur ex naturae creatae compositione. Nam si natura creata esset suum esse, esset omnino simplex quia, ut antea dicebatur et est auctoritas BOETII in De hebdomadibus:¹¹ Ipsum esse nullomodo aliquo participat. Quare si natura aliqua creata esset ipsum esse, nullo alio participare posset, esset ergo omnino simplex et per consequens omnino immutabilis etiam per naturam, quod creaturae convenire non potest.