Theoremata de Esse et Essentia

Quod quinta decima propositio dixit de esse causato a forma accidentali haec decima sexta dicit de esse causato a forma substantiali, non a forma totius sed a forma partis. Est enim huius propositionis intentio quod sicut esse quod causatur a forma accidentali in subiecto non est res tertia differens ab illa accidentali forma et suo susceptibili, sic esse quod causatur a forma substantiali in materia non est res tertia, differens ab utrisque.

Imaginabimur enim quod in rebus materialibus, in quibus habet locum propositio tacta, est forma partis et forma totius, esse autem quod causatur a forma totius est realiter differens ab ipsa quidditate et ab ipsa forma totius, vel ab ipsa essentia, ut si humanitas est in homine forma totius, esse quod causatur ab ea est realiter differens ab ipsa, ut dicamus hominem esse compositum ex humanitate et esse, sive ex essentia et esse. Nam ipsa humanitas, cum sit tota essentia hominis et tota quidditas eius, dicta est forma totius, quia dicit totum per modum formae. Esse autem quod causatur a forma totius ut in decima nona propositione patebit, est res differens ab ipsa forma. Sed esse quod causatur in materia a forma partis est quidam modus essendi et est quaedam determinatio materiae, non est res tertia differens a materia et a forma, nec est illud esse de quo dicitur quod omnes res creatae sunt compositae ex essentia et esse. Unde in propositione octava dicebatur quod licet in rebus materialibus videatur reperiri duplex esse, unum quod causatur a forma partis et aliud quod fluit a forma totius, unum tamen illorum est esse simpliciter, ut illud quod causatur a forma totius, aliud vero non est esse simpliciter, sed modus essendi poterit nuncupari, ut illud quod fluit a forma partis.

Volumus itaque ad praesens rationibus evidentibus declarare quod esse quod fluit in materia a forma partis non est res tertia, differens ab utrisque. Ostenditur enim quod huiusmodi esse non est res realiter differens ab essentia. Et quia quando nos loquimur de esse, intellegimus de eo esse quod ponit in numerum cum essentia, ex quo esse et essentia omnia creata dicuntur esse composita, propter quod bene dictum est quod huiusmodi esse quod fluit a forma partis non est esse simpliciter, sed magis est modus essendi. Possumus autem hoc venari triplici via, secundum quod materialis forma, quantum ad praesens spectat, ad tria comparari potest, videlicet ad materiam, ad formas immateriales et ad intellectum nostrum. Nam haec distinctio de forma partis et forma totius, ut dicebat propositio nona, in rebus immaterialibus locum non habet; quare si haec propositio quam habemus prae manibus, loquitur de forma partis, oportet quod loquatur de forma materiali, quae, ut dicebatur, secundum quod comparatur ad tria, triplici via venabimur quod esse, quod fluit ab ipsa, cum huiusmodi forma et sua materia non ponit in numerum, ut res tertia dici possit. Prima via sic patet. Nam si arguebamus de forma accidentali quod esse quod fluit ab ipsa non est res tertia differens a suo subiecto et ab ipsa forma eo quod forma accidentalis per se ipsam et per suam essentiam suo susceptibili uniatur, multo magis hoc verificabitur de forma substantiali eo quod magis fiat unum ex ea et materia quam ex accidentibus et subiecto. Dicemus ergo quod, sicut quantitas se ipsa extendit materiam et materia se ipsa extenditur per quantitatem, sic forma se ipsa perficit materiam et materia se ipsa perficitur per formam. Dicemus etiam quod, sicut quantitas dando suo subiecto esse extensum non imprimit ei extensionem aliquam quasi rem tertiam differentem, sic forma substantialis perficiendo materiam et dando ei substantiale esse non imprimit ei rem aliquam tertiam quae sit realiter differens a materia et a forma. Imo sicut arguebamus de forma accidentali quod si huiusmodi forma perficeret suum subiectum imprimendo ei aliquod esse et aliquam actualitatem aliam a se ipsa, tunc quaereremus de illo esse et de illa actualitate utrum per se ipsam perficiat materiam vel perficiat eam imprimendo ei aliquod aliud esse, et quia, ut dicebatur, non est abire in infinitum standum est in primis, ut dicamus formam accidentalem perficere subiectum non imprimendo ei actualitatem aliam quae sit res tertia differens ab utrisque; sic et in proposito arguemus. Dicemus enim quod forma substantialis se ipsa perficit materiam quia si perficeret eam imprimendo ei aliquid aliud esse vel aliquam actualitatem, tunc quaereremus de illo esse vel de actualitate illa, utrum perficiat materiam per se ipsam vel imprimendo ei actualitatem aliam et quia non est abire in infinitum, standum est in primis, ut dicamus formam substantialem per se ipsam non per aliquid aliud sed per suam essentiam perficere materiam et materiam per se ipsam perfici ab ea et inter hanc et illam non esse esse aliquid quod sit res tertia differens ab utrisque. Et ut melius appareat veritas propositionis propositae, dicemus quod sicut materia extensa per quantitatem est compositior quam materia in se considerata, non tamen haec compositio est ex his, ut possit dici materia et sua extensio duae res, sed est compositio huic; ut quia aliquis modus se habendi vel aliquis modus essendi vel aliqua determinatio resultat in materia secundum quod coniungitur quantitati, sic materia perfecta per formam substantialem compositior est quam materia in se accepta, eo quod aliquid esse, vel quod idem est, aliqua perfectio resultat in materia ut est formae coniuncta. Non tamen erit huiusmodi compositio ex his, ut dicantur materia et sua perfectio duae res realiter differentes. Materia enim perfecta non est materia et aliquid aliud et huiusmodi materia perfecta non est res quaedam composita ex materia et sua perfectione quasi ex rebus duabus, sed materia perfecta dicit materiam cum quodam modo essendi vel cum quodam modo se habendi vel cum quadam determinatione, quae competit ei ut est formae coniuncta. Unde non ex his sed huic haec compositio nominatur.

Dicemus enim quod hoc Deus dedit essentiae materiae ut per transmutationem eius induceretur ibi forma ut sicut qui facit ceram rotundam non habet rotunditatem quandam per se et applicat eam cerae, sed transmutando ceram facit ceram potentia rotundam actu rotundam. Sic et in omnibus transmutationibus naturalibus, ubi educuntur formae de potentia materiae, per transmutationem materiae potentia tale fit actu tale. Dedit ergo Deus hoc essentiae materiae ut per transmutationem eius induceretur ibi forma, sic etiam dedit Deus essentiae materiae ut ipsa essentia materiae haberet quandam diversitatem in se ipsa secundum quod subicitur alteri et alteri formae. Sicut etiam hoc habet cera quod potest esse rotunda et quadrilatera et multarum figurarum, sic hoc habet essentia materiae quod potest esse sub hac forma et sub opposita et sub multis formis. Et sicut vere ipsa essentia cerae diversificatur secundum quod est sub alia et alia figura, sic ipsa essentia materiae diversificatur secundum quod est sub alia et alia forma. Est enim ipsa rotunditas quae est quaedam qualitas aliquid aliud quam cera, sed cera rotundata per rotunditatem non est aliud quam cera, sed est cera aliter et aliter se habens. Vere enim substantia cerae disponitur secundum figuram quam habet, vere ergo figura cerae dat cerae quoddam esse accidentale ut dat ei esse sic dispositum ut quod sit hoc et hoc modo protracta. Substantia ergo cerae fit actu sic protracta ut sit actu rotunda quae erat potentia rotunda. Rotunditas ergo est quaedam qualitas superaddita substantiae cerae, ipsa tamen substantia cerae hoc habet quod possit sic diversificari, et secundum quod aliter et aliter diversificatur, ut accipiamus diversificationem large pro ipsa alteratione, dicitur habere aliud et aliud accidentale esse. Sic vere ipsa essentia materiae diversificatur prout est sub alia et alia forma, ipsa tamen essentia materiae sic et sic diversificata non est aliud quam materia, sed est materia aliter et aliter se habens. Omnia ergo ista esse non sunt aliqua alia res quam materia et forma. Sed ipsa essentia materiae diversificata per aliam et aliam formam, sive huiusmodi forma sit substantialis sive accidentalis, dicitur habere aliud et aliud esse substantiale vel accidentale.

Sic ergo propositionem propositam exposuimus et exemplificavimus, comparando substantialem formam ad materiam prout habet similem comparationem cum forma accidentali. Sed ulterius et etiam intimius perscrutantes, dicemus magis verificari proposita de forma substantiali quam de accidentali. Nam ex materia et forma substantiali fit unum simpliciter et per se eo quod materia respectu talis formae sit in potentia simpliciter. Sed si forma substantialis imprimeret aliquid esse quod esset actualitas aliqua realiter differens ab ipsa forma, tunc ex materia et illo esse sive ex materia et illa actualitate fieret unum per se; ex ea vero et forma fieret unum per accidens quia eo ipso quod intellegitur materia esse aliquid in actu, quidquid ei coniungitur, cum ea non faciet unum simpliciter et per se, sed per accidens et secundum quid. Nunquam autem ex duobus in actu fit unum simpliciter et per se, ut ex eis possit quaedam natura tertia resultare.

Inde est quod in superioribus dicebamus quod ex forma accidentali et subiecto non conflatur natura tertia eo quod huiusmodi forma adveniat enti in actu. Unde in accidentibus distinctio de forma partis et forma totius locum non habet, quia nihil est ibi forma totius. Nulla est enim ibi una natura vel essentia conflata ex accidente et subiecto quae possit dici forma totius, unde nec huiusmodi accidentia habent quidditatem simpliciter sed per additamenta. Intellegitur enim accidens esse aliquid additum essentiae subiecti et intellegitur subiectum esse aliud ab essentia accidentis. Et non est intellegibile quod sit aliqua una essentia vel natura ex utrisque conflata, quia tunc esset una natura et una essentia in pluribus praedicamentis; ut in praedicamento substantiae et accidentis, et fieret unum simpliciter ex duobus in actu, quae intellectus non capit.

Revertamur ergo ad propositum et dicamus quod prout forma substantialis ad materiam comparatur, non imprimit ei aliquod esse quod sit res tertia differens ab utrisque, quia tunc ex materia et illo esse fieret unum per se, forma vero substantialis quia adveniret materiae iam enti in actu et coniunctae actualitati non faceret cum ea unum per se nec simpliciter, sed per accidens et secundum quid; quod patet esse falsum.

Secunda via ad investigandum hoc idem sumitur ex eo quod forma materialis comparatur ad formas immateriales sive ad substantias separatas. Dicemus enim quod id quod facit forma et materia in rebus materialibus, hoc facit in rebus immaterialibus sola forma; ut sicut homo qui est res materialis habet esse per humanitatem, quae dicit quandam totalem essentiam compositam ex materia et forma, sic intellegentia vel substantia aliqua separata quae communi nomine dicitur angelus, habet esse per solam formam quae est eius totalis essentia. Quare sicut in angelis ipsa forma non est quo est et esse sed est quod est tantum, ita quod angelus est compositus ex forma tanquam ex quo est et ex esse tanquam ex eo quod fluit a forma; sic homo est compositus ex humanitate tanquam ex quod est et esse quod ab humanitate causatur. Humanitas ergo in homine non dicit quo est et esse, sed quo est tantum. Sed cum humanitas dicat formam perficientem materiam vel dicat materiam perfectam per formam, quia dicit animam perficientem corpus et dicit corpus perfectum per animam, si materia perfecta per formam diceret tria, ut si diceret ipsam materiam et ipsam formam et etiam diceret ipsam perfectionem quae esset quoddam esse et quaedam actualitas quasi quaedam res tertia differens ab utrisque, tunc humanitas non solum diceret quo est, nec diceret solum essentiam quandam compositam ex materia et forma; sed diceret quoddam esse receptum in materia per formam; humanitas ergo diceret quo est et esse, vel diceret essentiam et esse; quod nullus sanae mentis concederet. Maiorem itaque actualitatem importaret essentia rerum materialium, quia diceret essentiam et esse, quam essentia rerum immaterialium quae diceret essentiam tantum.

Dicamus ergo quod materia se ipsa determinatur et perficitur per substantialem formam nec est aliquid esse medium inter materiam et formam nisi vellemus appellare esse ipsum modum essendi vel ipsam determinationem quam habet materia per formam; secundum quem modum loquendi aequivocamus in esse, quia per esse proprie sumptum intelligitur id quod facit compositionem cum essentia et est ab essentia realiter differens, ex quo esse et essentia componuntur omnia citra Primum. Tertia via ad investigandum hoc idem sumitur ex eo quod forma materialis comparatur ad intellectum. Dicemus enim, ut in antecedentibus dicebatur, quod quod quid est sive quidditas est obiectum proprium intellectus sed quidditas rerum materialium, eo quod de talibus nunc sit sermo, non dicit materiam tantum nec formam tantum sed dicit quandam naturam compositam ex materia per formam perfecta et forma perficiente materiam. Sed cum non possit intellegi talis natura composita nisi intellegatur ipsa perfectio per quam materia perficitur et forma perficit, si perfectio illa diceret ipsum esse rei, tunc esse esset de ratione quidditatis rerum et non possent intellegi res nisi intellegentur esse; quoniam tamen constet hoc esse falsum, dicendum est quod perfectio illa materiae est solum quidam modus essendi vel quidam modus se habendi, vel est quaedam determinatio materiae per formam, non est autem quaedam res tertia realiter differens ab utrisque.

Est etiam haec determinatio de ratione quidditatis rei materialis vel clauditur in quidditate eius. Nam non possumus intellegere quidditates materialium rerum nisi intellegamus quandam naturam compositam ex forma determinante et materia determinata. Sed cum in rebus materialibus intellegimus huiusmodi naturam compositam vel intellegimus huiusmodi determinationem materiae per formam, non propter hoc intellegimus res materiales esse. Huiusmodi ergo determinatio et huiusmodi perfectio materiae per formam non est ipsum esse de quo loquimur. Imo intelligendo quidditatem, cuius partes sunt materia sic determinata et perfecta, et forma sic determinans et perficiens, adhuc non intellegimus talem quidditatem esse, sed adhuc huiusmodi quidditas intellegitur in potentia ad esse. Bene ergo dictum est quod esse et perfectio causata in materia a forma partis, non est illud esse de quo dicimus rem componi ex essentia et esse, nec huiusmodi perfectio sive esse ponit in numerum cum ipsa essentia vel cum materia et forma, ut ab eis res realiter differens dici possit, sed est solum quaedam determinatio materiae quae communi nomine quidam modus essendi vel quidam modus se habendi poterit nuncupari.