Theoremata de Esse et Essentia

Si videre volumus quomodo immateriales substantiae seipsis sunt intellegibiles, cum nostra cognitio incipiat a sensu, videndum est quare substantiae materiales et sensibiles seipsis non intelleguntur. Propter quod sciendum est quod materiales substantiae intelleguntur per formam suam et per lumen intellectus agentis. Ad intellegendum enim has substantias materiales et sensibiles non sufficit lumen sine forma nec e contrario. Quod ergo forma sit ratio quare intellegantur materiales substantiae de levi patere potest. Dicebatur enim supra quod intellectus noster est potentia receptiva, nam non potest res materiales intellegere nisi recipiat earum similitudines et species intellegibiles, sicut nec sensus eo quod sit potentia receptiva nisi informetur per species sensibiles, nihil sentire potest. Nam a pura potentia nihil imprimi potest eo quod nulla actio a pura potentia egredi possit. Ideo ut innuebatur in propositione praecedenti, quidquid intellegitur a nobis intellegitur ut est in actu et quia ratio actualitatis in rebus materialibus sumitur ex forma et ideo res materiales non sunt intellegibiles per seipsas sed per suas formas. Cum ergo res materiales sint compositae ex materia et forma, erit forma pars rei materialis et quia quod competit rei per suam partem, non dicitur ei competere per seipsam, ut patet ex quinto Physicorum,¹ bene dictum est quod res materialis non est intellegibilis per seipsam sed intellegitur per formam suam quae est pars quidditatis eius. Debemus enim imaginari quod sicut quantitas non videtur a visu nisi sit colorata vel lucida eo quod quantitas sine colore et luce nihil potest in visum imprimere, sic res materiales non possunt ab intellectu intellegi nisi per formam quia sine forma nihil possunt in intellectum imprimere. Requiritur ergo forma ut res materiales intellegantur ab intellectu.

Secundo requiritur ibi lumen intellectus agentis.² Nam licet res materiales habeant aliquam actualitatem per formam, non tamen habent actualitatem illam ut possint per suam formam sine alia actualitate imprimere suas similitudines in intellectum possibilem. Aliqua ergo alia actualitas requiritur praeter actualitatem formae et huiusmodi actualitas non confertur rebus materialibus ex esse, sed ex intellectu agente. Nam sicut non sufficiunt colores ut sint visibiles nisi fiant in actu per lucem, sic ut res materialis sit intellegibilis non sufficit actualitas formae nisi fiat in actu per lumen intellectus agentis. Actualitas autem ipsius esse nihil facit ad hoc quod res sint intellegibiles sed facit ut res existant. Sed actualitas formae facit ut res sint intellegibiles licet non sufficiat haec actualitas sine actualitate luminis intellectus agentis. Nam si, ut saepe saepius dictum est, obiectum intellectus est quod quid est, et actualitas formae pertinet ad rationem quidditatis, actualitas vero ipsius esse est praeter quidditatis rationem, bene dictum est quod res sunt intelligibiles per actualitatem quam habent a forma eo quod huiusmodi actualitas pertineat ad rationem quidditatis et sit quidditatis completiva, sed per actualitatem quam habent ab esse, licet res existant, non tamen sunt intelligibiles, quia talis actualitas est extra rationem quidditatis, quae est obiectum proprium intellectus. Quare autem ut res materiales sint intelligibiles non sufficiat actualitas formae sed requiritur ibi actualitas luminis intellectus agentis, ex his poterit declarari. Nam intellectus possibilis est virtus abstracta quia nec est corpus nec virtus in corpore, ut est alibi³ declaratum. Forma autem materialis, quandiu habet esse materiale et sensibile per seipsam non potest aliquid agere in intellectum possibilem, quia tunc ageret ultra suam speciem. Inconveniens est autem quod aliquid in virtute propria agat ultra suam formam vel ultra suam speciem; quia cum quidquid agit, agat ut est in actu, et nihil sit in actu nisi per suam speciem et formam, si aliquid ageret ultra suam speciem vel formam ageret prout non esset in actu, quod est inconveniens.

Advertendum tamen quod licet nihil principaliter et in virtute propria possit agere ultra suam speciem, instrumentaliter tamen et in virtute alterius non est inconveniens res agere ultra suam speciem. Videmus enim quod est ultra formam et speciem serrae inducere formam artis, attamen serra in virtute artis inducit formam artis; sic etiam res materiales quia habent esse coniunctum materiae in virtute propria non possunt agere in intellectum possibilem quae est virtus abstracta, sed in virtute luminis intellectus agentis quae est virtus praestantior quam intellectus possibiles, possunt res materiales agere in intellectum possibilem. Recipiunt itaque formae materiales, aliquam actualitatem et aliquod complementum ab ipso esse, sed quia ipsum esse rerum materialium est quid materiale per huiusmodi actualitatem et per huiusmodi complementum non possunt formae materiales agere in intellectum possibilem, quae est virtus immaterialis. Dicemus itaque quod quidditas rerum materialium a duobus recipit quandam actualitatem et quoddam complementum, videlicet ab esse et ab intellectu agente, sed per actualitatem quam recipit ab esse habet quidditas materialis quod existat et quod sit in rerum natura; per complementum vero quod recipit a lumine intellectus agentis habet quod sit intelligibilis et quod sit quid universale, ita quod intellectus est qui facit universalitatem in rebus. Hoc enim modo res sunt intelligibiles et habent esse universale, prout faciunt species suas in intellectu possibili, et prout per species illas intelleguntur ab huiusmodi intellectu et quia hoc non possunt facere nisi in virtute luminis intellectus agentis, ideo quidditas rerum materialium et est potentia intelligibilis, et est potentia ut existat, et per aliud actu existit et per aliud fit actu intelligibilis; actu enim existit per esse, fit tamen actu intelligibilis per lumen intellectus agentis.

Sed si sic dicimus, quod credimus bene dictum, videmur ignorare vocem propriam et contradicere nobis ipsis. Diximus enim quod res materiales per actualitatem quam habent a forma sunt intelligibiles sed existunt per actualitatem quam habent ab esse, nunc autem declaratum est quod res materiales per solam actualitatem quam habent a forma nec possunt actu intellegi nec actu existere; sed si debent actu intellegi supra actualitatem quam habent a forma, requiritur actualitas luminis intellectus. Si vero debent materialia actu existere, simul cum actualitate quam habent a forma requiritur actualitas quam habent ab esse.

Verum quia nulla actualitas est in rebus materialibus per quam sunt intelligibiles, nisi actualitas quam habent a forma, ideo dicuntur res materiales esse intelligibiles per actualitatem quam habent a forma, non quod nulla alia actualitas ibi requiratur, cum sit ibi omnino necessaria actualitas luminis intellectus, sed quia nulla est actualitas in rebus materialibus per quam sunt intelligibiles praeter actualitatem formae, ideo dicuntur intellegi per actualitatem quam habent a forma. Sed cum sit aliqua actualitas in ipsis rebus materialibus per quam existunt, ut actualitas ipsius esse, ideo dicuntur tales res existere per actualitatem quam habent ab esse. Utraque itaque actualitas requiritur ut res materiales actu intellegantur, videlicet actualitas formae et actualitas luminis intellectus.

Si igitur res materiales essent ipsae formae et non essent compositae ex materia et forma, tunc essent per se intellegibles ratione actualitatis quae requiritur ex forma; sed cum forma sit pars rerum materialium, et res materiales non sint ipsae formae sed sint compositae ex materia et forma, non dicuntur materialia intellegi per se ipsa, sed intelleguntur per formas suas, quae sunt rerum materialium partes. Rursus si quidditas rerum materialium esset actu abstracta, sicut posuit Plato, quod ideae actu abstractae erant quidditates rerum materialium, tunc huiusmodi quidditates essent actu intelligibiles. Quare sicut non indigemus sensu agente, quia sensibilia sunt actu sensibilia ut quia calidum est actu calidum, ideo potest actu immutare sensum, nec indigemus sensu agente, qui faciat potentia calidum, actu calidum, sic si quidditas materialium rerum esset actu abstracta et separata, esset actu intelligibilis et posset per se ipsam actu immutare intellectum possibilem, nec propter hoc indigeremus intellectu agente qui faceret huiusmodi quidditatem potentia intelligibilem actu intellegibilem.

Perstringamus ergo sermonem nostrum et dicamus quod haec materialia nec sunt simplicia, nec sunt abstracta. Et quia non sunt simplicia et non sunt ipsae formae sed sunt composita ex materia et forma, ideo non intelliguntur per se ipsa, sed intelliguntur per actualitatem aliam ut per actualitatem quam habent a forma. Quia vero non sunt abstracta, sed sunt hic et nunc, ideo non intelliguntur per seipsa, sed intelliguntur per quandam virtutem abstractam et per quandam actualitatem aliam, ut per actualitatem luminis intellectus.

Sed immateriales substantiae sunt intelligibiles per se ipsas, tum quia sunt formae simplices per se existentes, tum etiam quia a materia sunt abstractae. Quia ergo sunt ipsae formae, non indigent actualitate alia eis collata per formam, quia formae non est forma. Quia vero a materia sunt abstractae et sunt actu separatae, sunt actu intelligibiles, et non fiunt intelligibiles per lumen aliud, ut per lumen intellectus agentis. Quare huiusmodi substantiae nulla alia actualitate indigent, sed se ipsis sunt intellegibiles. Bene ergo dictum est quod sonabat prima pars propositionis propositae, videlicet quod omnes immateriales substantiae se ipsis sunt intelligibiles, quoniam sunt formae per se existentes, id est quia sunt formae simplices, et quoniam a materia sunt abstractae.

Quod vero addebatur, quod huiusmodi substantiae nullomodo possunt actu existere nisi a primo agente esse influatur eis differens a natura declarari potest per iam dicta, cum ostensum sit quod formae immateriales etiam et abstractae, quia ab alio habent esse, non sunt suum esse, sed ab ipso esse sunt distinctae et realiter differentes. Declarabitur hoc etiam in propositione sequenti, ubi ostendetur quod omne quod est citra Primum, non est suum esse, sed habet essentiam differentem ab esse et per aliud est ens et per aliud existens.