Theoremata de Esse et Essentia
Giles of Rome (1243–1316)
First published 1930
Giles of Rome’s Theoremata de esse et essentia offers a compact yet systematic presentation of some of the central principles of his metaphysics. Organized into twenty-two theorems, the work examines esse as a participated perfection, the metaphysical constitution of created beings, and the real distinction between essence and existence. It also considers the relation of esse to form, causality, and the dependence of creatures upon the first principle. The text follows Edgar Hocedez’s critical edition (Louvain, 1930).
Theorema I: Omne Esse vel est Purum Per Se Existens et Infinitum vel est Participatum in Alio Receptum et Limitatum
Theorema II: Omne Esse Purum et Infinitum Multiplicari non Potest quia nec Secundum Numerum in Eadem Specie, nec Secundum Speciem in Eodem Genere, nec Secundum Genus in Unitate Analogiae Potest Plurificationem Recipere
Theorema III: Formae Per Se Existentes, in Alio non Receptae, Plurificari Possunt, Licet Esse Per Se Existens in Alio non Receptum Plurificari Omnino Ratio Contradicat
Theorema IV: Omne Esse Participatum, in Alio Receptum et Limitatum, ab Illo Esse Causatur et Fluit quod est Purum Per Se Existens et Infinitum
Theorema V: Omnis Forma Immaterialis et Etiam Abstracta, si ab Alio Habet Esse, non est Ipsum Esse sed a Suo Esse est Realiter Differens et Distincta
Theorema VI: Compositio Essentiae et Esse cum Compositione Materiae et Formae Magnam Affinitatem et Similitudinem Habere Videtur, non Tamen Una est Alia sed Inter Hanc et Illam Contingit Multiplicem Differentiam Assignari
Theorema VII: Omne Agens Naturale Primo Disponit Materiam, Secundo Inducit Formam, Tertio Causat Esse, Propter quod Manifeste Concluditur quod Esse Immediatus Transmutationis Terminus Esse non Potest
Theorema VIII: Omnes Res Materiales Formam Partis et Formam Totius in Se Habere Dicuntur, et quia a Forma Causatur Esse, Videbitur ex Hoc Duplex Esse in Rebus Materialibus Reperiri. sed Illorum Unum est Esse Simpliciter, Aliud Vero non est Esse Simpliciter, sed Modus Essendi Poterit Nuncupari
Quia philosophus quasi in omnibus suis locutionibus causam efficientem appellat principium unde motus, formam vero vocat quod quid erat esse, ideo sunt aliqui opinati totam rationem quidditatis esse formam, ita quod materia ad rationem quidditatis secundum istos pertinere non potest. Quod si haec positio1 vera esset, frustra esset illa distinctio Avicennae,2 videlicet quod in rebus materialibus est dare duplicem formam, formam partis scilicet et totius, ut in homine forma partis est anima. Intellegitur enim homo compositus ex anima et corpore; et quia corpus est pars hominis, anima quae est forma corporis merito dicitur forma partis; sed forma totius in homine dicitur esse humanitas quae non dicit animam tantum, sed dicit quandam naturam compositam ex anima et corpore. Sed si materia nihil esset de essentia rei, sed sola forma diceret totam quidditatem et totam essentiam rerum, humanitas in homine non esset aliud quam anima. Dicit enim humanitas totam essentiam et totam naturam hominis. Verum quia ex hypothesi data totam essentiam et totam quidditatem hominis dicit anima, non erit anima pars humanitatis sed erit ipsa humanitas. Bene ergo dictum est quod, hac hypothesi posita frustra distinguitur inter formam partis et totius.
Ad intellectum itaque propositionis praemissae ubi fit mentio de forma partis et totius, necessarium est ostendere quomodo materia comparetur ad essentiam et quidditatem.3 Possumus autem triplici via venari quod materia in rebus materialibus est pars essentiae et quidditatis, secundum quod materia quantum ad praesens spectat, potest comparari ad tria, videlicet ad formam, ad compositum et ad esse.
Prima via sic patet. Nam secundum PHILOSOPHUM in secundo De anima,4 non oportet quaerere quomodo ex figura cerae et cera fit unum. Eo enim ipso quod cera est in potentia ad figuram ibi impressam, fit unum ex figura cerae et cera. Per se enim est quod ex potentia et actu fit unum. Non est enim aliqua colla nec aliquis clavus, nec aliquod aliud ligamentum coniungens actum potentiae. Nulla enim aliqua alia intrinseca causa unitatis est quaerenda quare fiat unum ex potentia et actu, sed, ut dictum est, eo ipso quod hoc est potentia et hoc actu fit ex eis unum. Advertendum tamen quod si est per se quod ex potentia et actu fiat unum, sicut est aliquid in potentia respectu actus, ita fit inde unum, ut si est simpliciter in potentia, fit inde unum simpliciter, si secundum quid, fit inde unum secundum quid. Et quia materia simpliciter est in potentia respectu formae substantialis, ex ea et substantiali forma fit unum simpliciter. Quia vero respectu accidentalis formae non est in potentia simpliciter, cum iam sit facta in actu per formam substantialem, ideo non conflabitur una tertia natura, nec fit unum simpliciter ex substantia et accidente, sicut conflatur una natura et fit unum simpliciter ex materia et forma. Quare si forma pertinet ad rationem quidditatis, oportet quod et ipsa materia, quae facit unum simpliciter et unam naturam cum forma, pertineat ad rationem quidditatis. Dicemus ergo quod materia et forma ad quidditatem et essentiam non comparantur ex aequo, sed forma primo et principaliter pertinet ad rationem quidditatis; et ideo a PHILOSOPHO vocata est quod quid erat esse,5 non quod in materialibus rebus tota ratio quidditatis sit forma, sed dicitur forma quod quid erat esse, quia est principalior pars ipsius quidditatis et essentiae. Materia vero in tantum pertinet ad rationem quidditatis et essentiae in quantum suscipit formam et facit unum cum ipsa. Nam eo ipso quod resultat una natura, per consequens una essentia et una quidditas ex materia et forma, oportet quod materia sit pars quidditatis et essentiae.
Secunda via ad investigandum hoc idem sumitur ex eo quod materia comparatur ad ipsum compositum. Nam secundum doctrinam traditam in septimo Metaphysicae 6 aliquid non est de intellectu alicuius sumpti uno modo quod est de intellectu eius ut sumitur alio modo. Nam cuprum non est de intellectu circuli sumpti simpliciter, est tamen de intellectu circuli cupraei quia si definiretur circulus cupraeus, cuprum ingrederetur definitionem eius. Et sicut cuprum comparatur ad circulum cupraeum, sic suo modo materia comparatur ad rem materiale. Et ideo sicut dicebamus de cupro respectu circuli simpliciter et respectu circuli cupraei, sic dicemus de materia respectu entis simpliciter et respectu entis materialis. Nam materia non est de intellectu entis simpliciter, vel non est de intellectu entis in eo quod ens; est tamen de intellectu entis habentis esse in materia sive est de intellectu rei materialis. Nam si res materiales secundum quod huiusmodi sunt, definiantur, oportet quod materia ingrediatur definitionem earum. Cum ergo substantiae non habeant definitionem per additamenta sed totum quod in definitione earum ponitur pertineat ad earum essentiam, materia quae ingreditur definitionem substantiarum materialium oportet quod pertineat ad earum essentiam.
Tertia via sumitur ex eo quod materia comparatur ad esse. Nam secundum PHILOSOPHUM in secundo De anima:7 sanamur non solum sanitate sed etiam corpore. Ipsa ergo sanatio, sive ipsum esse sanum, non solum causatur a sanitate tanquam a forma, sed etiam causatur a corpore tanquam a materia. Eo enim ipso quod haec forma, quae est sanitas, habet esse in corpore, oportet quod omnium illorum quorum est causa sanitas, sit etiam causa corpus. Et quod dictum est de sanitate et corpore respectu esse sani, dicere possumus de materia et forma respectu esse simpliciter. Nam res materiales non solum sunt per formam sed etiam per materiam. Eo enim ipso quod formae materiales non habent esse per se, sed habent esse in materia, non habent causare esse per se sed sunt causa ipsius esse ut sunt in materia; propter quod et ipsa materia est causa esse. Principaliter ergo forma est causa ipsius esse, sed ex consequenti ipsa materia ut suscipit formam est causa esse. Et quia ab essentia causatur esse et fluit ab ipsa, oportet quod totum illud ad essentiam pertineat a quo ipsum esse causatur et fluit, et quia ipsius esse rerum materialium non solum est causa forma sed etiam materia oportet quod tam forma quam materia pertineant ad essentiam rei. Viso quomodo materia et forma pertinent ad rei essentiam de facili ostenditur quomodo in rebus materialibus est duplex forma, partis videlicet et totius. Nam ipsa essentia respectu suppositi habet rationem formae, ergo tota illa essentia et tota illa natura quae resultat ex materia et forma poterit vocari forma totius, id est forma quae est totum. Vel dicitur forma totius, quia per huiusmodi formam ipsum totum sive ipsum suppositum habet esse. Bene enim dictum est quod humanitas est forma hominis, et quod homo habet esse per humanitatem. Et cum humanitas non dicit formam tantum sive animam, nec dicit materiam tantum sive corpus, sed dicit quandam naturam compositam et conflatam ex his duobus videlicet ex forma et materia, sive ex anima rationali et corpore; quare si in homine est anima et est humanitas et utrumque habet rationem formae, differenter tamen quia anima dicit partem et est forma partis, humanitas vero dicit totum et est forma totius, bene dictum est quod in homine est forma partis et forma totius. Et quod dictum est de homine veritatem habet de omni re materiali, quia in qualibet re tali hanc duplicem formam partis et totius contingit accipere.
Sed si a qualibet forma fluit et causatur aliquid esse,8 ut in propositione dicebatur, videtur quod in rebus materialibus] reperiatur duplex esse, unum quod fluit a forma partis et aliud quod fluit a forma totius. Sed ut in sequentibus9 apparebit esse quod fluit a forma partis non est res realiter differens a materia et forma, ideo tale esse magis est quidam modus essendi quam sit esse simpliciter. Sed esse quod fluit a forma totius est realiter differens ab essentia et quidditate. Ideo cum loquimur de esse et cum dicimus res materiales non solum esse compositas ex materia et forma, sed ex essentia et esse, non accipitur ibi esse ut causatur a forma partis, sed ut fluit a forma totius. Ideo bene dictum est quod in theoremate dicebatur, videlicet quod si secundum duplicem formam in rebus materialibus ponitur duplex esse, unum illorum est esse simpliciter, ut illud quod fluit a forma totius, aliud vero non proprie esse, sed modus essendi poterit nuncupari, ut illud quod fluit a forma partis.