Theoremata de Esse et Essentia

In praecedenti theoremate dicebatur quod in rebus materialibus distinguitur duplex forma,¹ partis videlicet et totius, quorum verborum inventor videtur Avicenna fuisse. In hoc autem theoremate dicitur quod ab hac distinctione qua distinguitur duplex forma vel etiam duplex esse, intellegentiae, quae sunt formae per se existentes penitus sunt semotae. Quare, sicut in rebus materialibus via ad venandum formam partis et formam totius sumebatur ex eo quod materia ad earum essentiam pertinebat, sic via ad investigandum quod in intellegentiis quae sunt formae per se subsistentes, tales distinctiones locum non habent, sumenda est ex eo quod intellegentiae non habent materiam, partem sui. Ad hoc autem investigandum, incipiendum est a nostro intellectu, qui est infimus in genere intellegibilium, sic enim nati sumus ad intellegendum ut per sensibilia veniamus in cognitionem intellegibilium et per intellegibilia infima supremorum intellegibilium cognitionem accipiamus.

Sciendum ergo quod secundum COMMENTATOREM² in tertio De anima, intellectus noster est potentia pura in genere intellegibilium sicut materia prima est potentia pura in genere entium. Nam sicut nullus actus in genere entium progreditur a materia nisi informetur aliqua forma sensibili, sic nullus actus in genere intellegibilium progreditur ab intellectu nostro nisi informetur aliqua forma intellegibili. Tenet ergo intellectus noster infimum gradum in genere substantiarum separatarum, sive in genere intellegibilium, sicut materia prima tenet infimum gradum in genere entium. Itaque sicut si aliquid esset infra materiam, illud esset nihil et non esset in genere entium, sic quidquid est infra intellectum nostrum illud est quid sensibile et non est in genere intellegibilium.

Imaginabimur ergo universum esse ordinatissimum, quia secundum AUGUSTINUM in Enchiridion ³ unumquodque in se bonum est et omnia sunt valde bona, ratione ordinis; non autem essent valde bona ratione ordinis nisi universum ordinatissimum esset. Ad ordinem autem universi requiritur quod semper infima supremorum attingant suprema infimorum, ut infima in spiritibus attingunt suprema in corporibus. Ergo inter substantias spirituales sola anima humana erit perfectio materiae, quia si aliae intellegentiae perficerent materiam aliquam, tunc anima humana non tenderet infimum gradum in genere intellegibilium, quia essent aliquae intellegentiae aequae infimae, vel magis quam anima. Nam accipiendo animatum proprie, inter corpora animata corpus humanum tenet supremum locum, sic inter formas quae sunt perfectiones materiae, anima humana superior reputatur. Corpora enim supercoelestia dicuntur vivere, non quod ex eis et motore fiat unum secundum esse, sed quia motus est quoddam opus vitae, eo quod motu et sensu distinguimus viventia a non viventibus, ideo dicitur motor appropriatus ipsi orbi, quia influit ei motum qui est quoddam opus vitae, ideo dicuntur corpora supercoelestia vivere et motores appropriati dicuntur animae orbium. Utrum autem praeter motorem appropriatum, qui dicitur anima, sit dare orbi motorem alium qui dicatur intellegentia, non est praesentis speculationis. Ad praesens autem scire sufficiat quod accipiendo vitam et animationem non prout motus est quoddam opus vitae sed prout vivere viventibus est esse et prout ex anima et corpore fit unum secundum esse, corpora supercoelestia non sunt animata; et quia in sphaera activorum et passivorum elementa sunt magis imperfecta quam mixta et mixta animata sunt magis perfecta quam inanimata, et inter mixta animata corpus humanum tenet supremum locum, si materia est propter formam et secundum nobilitatem materiae coniecturare possumus quanta sit dignitas formae, inter omnes formas quae sunt perfectiones materiae anima humana obtinet principatum. Est enim anima humana nobilissima inter formas naturales et est illud ad quod stat ultima consideratio philosophi naturalis ut patere potest ex secundo Physicorum.⁴ Redeamus ergo et dicamus quod nulla intellegentia est perfectio materiae ita quod ex ea et corpore fiat unum secundum esse, quia tunc anima humana, ut antea tangebatur, non teneret infimum locum in genere intellegibilium, sed esset aliqua intellegentia inferior ipsâ, ut illa quae esset perfectio corporis. Intellegentiae itaque non possunt dici formae materiales quod sint perfectiones materiae, nec etiam possunt dici formae materiales quod habeant materiam partem sui, nam nullum compositum potest esse forma alicuius per se. Eo ergo ipso quod anima humana est forma corporis et ex ea et corpore fit unum secundum esse, omnino concluditur quod anima non possit habere materiam partem sui, quia si anima esset composita ex materia et forma, tunc illa forma per se informaret materiam suam, per accidens autem informaret materiam corporalem, non ergo fieret unum per se ex anima et corpore; quod est contra veritatem tam a theologis quam a philosophis traditam. Nulla ergo forma est materialis quae habeat materiam partem sui, quia hoc posito iam non esset forma sed compositum. Dicuntur ergo aliquae formae materiales quia sunt eductae de potentia materiae et sunt perfectiones materiae, quaedam vero dicitur forma materialis non quod secundum essentiam sit educta de potentia materiae sed quia per creationem infusa corpori perficit ipsam materiam et est perfectio materiae; quaedam vero formae sunt omnino immateriales entes praeter omnem materiam quia nec sunt eductae de potentia materiae, nec sunt perfectio materiae, nec habent materiam partem sui, ut intellegentiae. Si enim anima humana convincitur non habere materiam partem sui, quia tunc forma esse non posset, intellegentiae quae sunt simplices quam anima humana et tenent superiorem locum, materiam partem sui habere non poterunt.

Viso quomodo intelligentiae sunt formae per se existentes, quia non sunt perfectio materiae et sunt immateriales, quia non habent materiam partem sui, de levi ostenditur quomodo distinctio illa de duplici forma et duplici esse in intelligentiis locum habere non potest. Nam forma partis et forma totius quas in rebus materialibus ponimus, non proprie dicuntur duae formae, sed magis dicitur duplex forma vel dicitur forma dupliciter dicta, quia nunquam pars proprie ponit in numerum cum toto. Quare cum forma totius includat formam partis, haec non proprie ponit in numerum cum illa, ut dicantur duae formae sed magis vocabitur forma dupliciter dicta, eo quod forma possit dupliciter sumi: uno modo ut dicit partem, alio modo ut dicit totum. Sed cum huiusmodi totalitas et partialitas sumatur vel ex eo quod forma potest considerari in se, vel ut ex forma et materia conflatur natura una, in rebus immaterialibus quae sunt formae simplices non unitae materiae nec habentes materiam partem sui, huiusmodi totalitas et partialitas reperiri non poterit. Non ergo habet ibi locum distinctio de duplici forma et per consequens non habet ibi locum distinctio de duplici esse cum duplicitas ipsius esse duplicitatem formae necessario praesupponat.