Theoremata de Esse et Essentia
Giles of Rome (1243–1316)
First published 1930
Giles of Rome’s Theoremata de esse et essentia offers a compact yet systematic presentation of some of the central principles of his metaphysics. Organized into twenty-two theorems, the work examines esse as a participated perfection, the metaphysical constitution of created beings, and the real distinction between essence and existence. It also considers the relation of esse to form, causality, and the dependence of creatures upon the first principle. The text follows Edgar Hocedez’s critical edition (Louvain, 1930).
Theorema I: Omne Esse vel est Purum Per Se Existens et Infinitum vel est Participatum in Alio Receptum et Limitatum
Theorema II: Omne Esse Purum et Infinitum Multiplicari non Potest quia nec Secundum Numerum in Eadem Specie, nec Secundum Speciem in Eodem Genere, nec Secundum Genus in Unitate Analogiae Potest Plurificationem Recipere
Theorema III: Formae Per Se Existentes, in Alio non Receptae, Plurificari Possunt, Licet Esse Per Se Existens in Alio non Receptum Plurificari Omnino Ratio Contradicat
Theorema IV: Omne Esse Participatum, in Alio Receptum et Limitatum, ab Illo Esse Causatur et Fluit quod est Purum Per Se Existens et Infinitum
Theorema V: Omnis Forma Immaterialis et Etiam Abstracta, si ab Alio Habet Esse, non est Ipsum Esse sed a Suo Esse est Realiter Differens et Distincta
Theorema VI: Compositio Essentiae et Esse cum Compositione Materiae et Formae Magnam Affinitatem et Similitudinem Habere Videtur, non Tamen Una est Alia sed Inter Hanc et Illam Contingit Multiplicem Differentiam Assignari
Theorema VII: Omne Agens Naturale Primo Disponit Materiam, Secundo Inducit Formam, Tertio Causat Esse, Propter quod Manifeste Concluditur quod Esse Immediatus Transmutationis Terminus Esse non Potest
Theorema VIII: Omnes Res Materiales Formam Partis et Formam Totius in Se Habere Dicuntur, et quia a Forma Causatur Esse, Videbitur ex Hoc Duplex Esse in Rebus Materialibus Reperiri. sed Illorum Unum est Esse Simpliciter, Aliud Vero non est Esse Simpliciter, sed Modus Essendi Poterit Nuncupari
Theorema IX: Omnes Immateriales Substantiae, quia Habent Naturam Simplicem et Sunt Formae Per Se Existentes, ab Hac Distinctione, Qua Distinguitur Forma Partis et Forma Totius, Penitus Sunt Semotae. in Talibus Itaque Locum non Habet quod de Duplici Esse Materialium Narrabatur
Theorema X: Omnes Materiales Substantiae per Actualitatem Quam Habent a Forma Sunt Intellegibiles, sed per Actualitatem Quam Habent ab Esse Dicuntur Existere. Possunt Ergo Intellegi sed non Existere sine Esse, Attamen nec Intellegi Possunt nec Existere sine Forma
Theorema XI: Omnes Immateriales Substantiae Quoniam Sunt Formae Per Se Existentes et a Materia Sunt Abstractae, Seipsis Sunt Intellegibiles, sed Actu Nullo Modo Existere Possunt Nisi a Primo Agente Eis Influatur Esse Aliquod Differens a Natura
Theorema XII: Omne quod est Citra Primum non est Suum Esse sed Habet Essentiam Realiter Differentem ab Esse et per Aliud est Ens et per Aliud Existens
Theorema XIII: Omne quod est Citra Primum, Ne Fiat Processus in Infinitum, est Ens per Essentiam Suam sed Existit per Esse Superadditum Essentiae vel Naturae
Theorema XIV: Omnis Forma Accidentalis Dat Suo Subiecto Aliquod Esse, sed quia ex Ea et Suo Susceptibili Natura Tertia non Conflatur Sic Causatur Aliquod Esse a Tali Forma quod ab Ipso Toto Nullum Aliud Esse Fluit
Proposita propositio tria continere videtur; primo quod forma accidentalis dat aliquod esse, secundo quod ex tali forma et suo subiecto una natura communis conflari non potest, ex quibus duobus hoc tertium sequitur, videlicet quod ita fluat aliquod esse ab ipsa forma quod tamen ab ipso toto nullum aliud esse fluat. Possumus autem duplici via investigare quod omnis forma accidentalis suo subiecto dat aliquod esse: prima via sumitur ex potentialitate subiecti, secunda ex inhaerentia formae.
Prima via sic patet: quia cum per se sit quod ex potentia et actu fiat unum per se, et omne per se sit de omni et sit necessarium et sit semper; oportet quod in omnibus ex potentia et actu semper fiat unum. Sed sicut coniungitur actus potentiae, sic fit ex ipsis unum. Videmus enim quod omnis forma sive sit substantialis sive accidentalis, habet rationem actus respectu sui susceptivi, quia semper forma est actus et perfectio eius in quo suscipitur. Secundo videmus quod semper agens habet rationem actus respectu passi, quia quidquid agit, agit ut est in actu, et quidquid patitur secundum quod huiusmodi est in potentia, ergo fiet unum ex agente et passo et ex forma et suo susceptivo. Sed cum diversis modis haec coniungantur ad invicem, oportet quod aliter fiat unum ex agente et passo et aliter ex forma et suo susceptivo; nam agens coniungitur passo per virtutem per quam agit in ipsum et quia a virtute progreditur operatio, ideo ex agente et passo fit unum secundum operationem. Eadem est enim operatio quae est ab agente et quae suscipitur in passo. Unde unus est actus activi et passivi et actio et passio sunt unus motus. Ex calefaciente enim et calefacto et universaliter ex agente et passo fit unum secundum operationem, quia cum calefacere sit quoddam agere et quoddam operari, cum una sit calefactio per quam calefaciens calefacit et calefactibile calefit, haec duo, videlicet calefaciens quod se habet ut agens et calefactibile quod se habet ut patiens, sunt unum secundum operationem, quia, ut dictum est, est una calefactio et una operatio, sive una transmutatio et unus motus per quem calefaciens agit, movet sive calefacit et calefactibilè patitur movetur sive calefit. Et sicut ex agente et passo fit unum secundum operationem, sic ex forma et suo susceptivo fit unum secundum esse. Nam sicut agens unitur passo per virtutem a qua progreditur operatio, sic quaelibet forma unitur suo susceptibili per essentiam a qua egreditur esse, et ideo sicut fit unum ex agente et passo secundum operationem, ita ex forma et suo susceptivo fit unum secundum esse.
Eo ergo ipso quod materia est in potentia ad formam substantialem et forma substantialis unitur ei per essentiam, oportet quod ipsa substantialis det aliquod esse ipsi materiae, et est unum esse per quod forma perficit et materia perficitur; ut, si homo est compositus ex corpore tanquam ex materia et anima tanquam forma, ipsum animare corpus est quoddam esse quod dat anima corpori. Et quia eadem est animatio per quam anima animat et corpus animatur, unum est esse quod est a forma tanquam ab actu et suscipitur in materia tanquam in potentia.
Et quod dictum est de forma substantiali et materia, veritatem habet de forma accidentali et de suo subiecto; quia eo ipso quod subiectum est in potentia ad formam accidentalem et huiusmodi forma unitur suo subiecto per essentiam, oportet quod ab huiusmodi essentia fluat aliquod esse, ita quod omnis forma sive sit substantialis sive accidentalis dat aliquod esse suo susceptibili. Et sicut erat unum esse substantiale quod fluit a forma substantiali tanquam ab actu et suscipitur in materia tanquam in potentia sic est unum esse accidentale quod fluit a forma accidentali tanquam ab actu et suscipitur in subiecto tanquam in potentia.
Dicemus enim quod sicut anima vere animat corpus, et animare est quoddam esse substantiale quod communicatur ab anima corpori, sic quantitas vere extendit materiam et quodlibet accidens vere afficit suum subiectum; et huiusmodi extendere sive huiusmodi afficere dicitur quoddam esse, quod fluit a forma accidentali tanquam ab actu et suscipitur in subiecto tanquam in potentia. Et sicut ex agente et passo est una calefactio per quam calefaciens calefacit et calefactibile calefit, et sicut ex forma substantiali et materia est unum esse, ut una animatio per quam anima animat et corpus animatur, sic ex forma accidentali et suo subiecto est unum esse; ut si quantitas extendit materiam, et ipsum extendere est quoddam esse, una est extensio per quam quantitas extendit materiam et materia extenditur a quantitate. Et, si quaelibet alia forma accidentalis dat aliquod esse suo subiecto et afficit ipsum, unum est esse per quod forma accidentalis perficit et subiectum perficitur, et una est affectio per quam forma accidentalis afficit et subiectum afficitur. Quid sit autem istud esse quod dat forma substantialis materiae et forma accidentalis suo subiecto, utrum sit res tertia differens a forma et suo susceptivo, vel sit solum quidam modus essendi, ad praesens dimittimus, quia in sequentibus patefiet. Nunc autem scire sufficiat quod ex ipsa potentialitate subiecti et actualitate formae accidentalis per quam coniungitur huiusmodi forma suo subiecto per essentiam, manifeste concluditur quod ex forma accidentali et suo subiecto fiat unum secundum aliquod esse accidentale et quod est unum accidentale esse quod forma accidentalis dat et subiectum suscipit.
Potest etiam hoc idem breviter declarari ex inhaerentia formae accidentalis. Nam eo ipso quod forma accidentalis inest suo subiecto facit in eo aliquam compositionem et afficit ipsum et dat ei aliquod esse. Ergo tum ex potentialitate subiecti, tum etiam ex inhaerentia formae accidentalis concludere possumus quod omnis forma accidentalis dat suo subiecto aliquod esse.
Declarata prima parte propositionis propositae, videlicet quod omnis forma accidentalis dat suo subiecto aliquod esse, restat declarare partem secundam, videlicet quod ex tali forma et suo susceptibili tertia natura vel tertia essentia non conflatur.1 Quod duplici via venari possumus, primo ex actualitate subiecti, secundo ex determinatione essentiae vel naturae.
Nam una natura et una essentia est dicta propter unitatem actus. Unde et PHILOSOPHUS VIIᵒ Metaphysicae 2 vult quod animal bipes, id est genus et differentia, sunt unum et non multa, homo tamen albus sunt multa: nam genus et differentia et universaliter materia et forma substantialis dicunt unum actum. Ideo ex talibus constat et conficitur una essentia et una natura. Sed forma accidentalis cum subiecto non dicunt unum actum, quia licet forma substantialis adveniat rei omnino in potentia, quia advenit ipsi materiae cui essentiale est esse in potentia, ut dicitur in De substantia orbis,3 forma tamen accidentalis non advenit rei omnino in potentia sed advenit rei iam esistenti in actu, quia advenit materiae iam factae in actu per formam substantialem. Quare si subiectum et forma accidentalis non dicunt unum actum, cum una essentia et una natura dicatur propter unitatem actus, ex tali forma et suo subiecto, ut ex albo et homine, et universaliter ex quocumque subiecto et forma accidentali una aliqua natura communis resultare non poterit. Non enim dicere possumus quod sicut ex forma substantiali et materia conflatur una natura et una essentia communis, ut sicut in homine ex anima et corpore conflatur una natura et una essentia quae dicitur humanitas, sic ex forma accidentali et suo subiecto confletur aliqua una natura et aliqua una essentia, quia nunquam ex duobus in actu fit aliquid unum essentialiter et per se. Ergo cum subiectum formae dicat aliquid in actu, et ipsa forma accidentalis sit aliquis actus, ex talibus duobus non fiet unum essentialiter et per se, sed solum per accidens et secundum quid. Et quia facere unum essentialiter est facere unam essentiam et e contrario, cum ex forma accidentali et suo subiecto non fiat unum essentialiter, ex talibus duobus una natura et una essentia conflari non poterit.
Est autem diligenter notandum quod quandocumque loquimur de unitate formae vel de unitate actus, non intendimus nos extendere ad hominem,4 et si alibi in talibus exemplificamus in homine, non propter hoc asserimus sic esse, quia iuxta regulam PHILOSOPHI in Prioribus,5 multotiens exempla ponimus, non ut ita sit, sed ut sentiat qui discit.
Secunda via ad investigandum propositum sumitur ex determinatione essentiae vel naturae. Nam una essentia et una natura determinatur ad unum praedicamentum. Dicebamus enim supra, quod per idem ut per essentiam suam est quodlibet creatum ens, unum et res praedicamenti. Quare si essentia est illud per quod res est in praedicamento, sicut de essentia loquimur, sic est de praedicamento loquendum, ut una essentia oportet quod sit in uno praedicamento. Quaecumque ergo in uno praedicamento non sunt, unam essentiam conflare non possunt. Et quia omnis forma accidentalis tanquam subiectum immediatum vel saltem mediatum praesupponit substantiam, cum substantia et accidens in eodem praedicamento esse non possunt, ex subiecto et forma accidentali una essentia conflari non poterit; quod si dicatur quod unum accidens potest habere pro subiecto aliud accidens oportebit illud accidens fundari in aliquo subiecto et quia non est abire in infinitum oportebit devenire ad accidens quod immediate fundatur in substantia. Quare si ex accidente et subiecto conflaretur una essentia, ex substantia et accidente posset una essentia conflari et per consequens substantia et accidens possent esse in eodem praedicamento, quod est impossibile.
Ad maiorem etiam declarationem dictorum dicamus quod una essentia non solum non potest esse in diversis generibus, sed etiam non potest esse in diversis speciebus. Cum ergo nunquam forma accidentalis et suum subiectum possint pertinere ad unam et eandem speciem qualitercumque accipiatur subiectum accidentalis formae, nunquam ex forma accidentali et suo subiecto poterit conflari una essentia vel natura.
Declaratis duabus partibus propositionis propositae, quia ostensum est quod forma accidentalis semper dat suo subiecto aliquid esse et etiam est manifestum quod ex tali forma et subiecto natura aliqua vel essentia non conflatur, de levi elucidatur quod tertio addebatur, videlicet quod ita fluit aliquid esse ab huiusmodi forma accidentali quod tamen ab ipso composito vel ab ipso toto nullum aliud esse fluit. Nam semper esse respicit essentiam et nunquam fluit aliquid esse nisi ab aliqua essentia. Ita enim secundum AUGUSTINUM6 dicitur esse ab essentia sicut sapere a sapientia. Quare sicut nullum est sapere quod non sit ab aliqua sapientia, ita nullum est esse quod non sit ab aliqua essentia. Cum igitur ipsa forma accidentalis sit aliqua essentia, ab huiusmodi forma fluet aliquid esse. Sed cum ex tali forma et suo subiecto non constituatur essentia aliqua, ab ipso toto sive ab ipso composito ex subiecto et forma accidentali nullum aliquid esse fluit.