Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

Multi conantur D. Thomam in contrariam sententiam adducere, et praecipue fundantur in auctoritate illa, quam iam supra explicavimus, quando dicit in 2. 2. q. 24. art. 4. ad 3., q. 1. de Virtut. art. 11.¹ quod propriam vocem ignorant, qui dicunt qualitatem intendi per radicationem, et non secundum essentiam. Ergo vult S. Thomas, quod intensio fiat per additionem entitatis, non autem per solam radicationem. Sed iam hanc auctoritatem supra² explicavimus, et de ea videndus est D. Thomas Quodlib. 9. art. 13.,³ ubi inquit: «Cum dicimus caritatem secundum essentiam augeri, denotatur augmentum subiecti, ut sit sensus, ipsa essentia caritatis augetur, sicut cum dicimus album augetur secundum essentiam suam, non autem designatur forma specificans motum, ut sit sensus, augetur secundum essentiam, id est augmentum eius est motus in esse vel in essentia; et sic dicitur augmentum esse secundum quantitatem». Ecce quomodo Divus Thomas interpretatur, quid sit augeri secundum essentiam, non quidem per additionem novae entitatis, quasi motus augmenti sit ad novam entitatem sicut ad terminum, sed quia ipsa essentia est res, quae augetur. Nec obstat, quod aliquando negat D. Thomas caritatem augeri tamquam subiectum augmenti; negat enim, quod caritas dicitur subiectum augmenti quasi inhaesionis et ut quod et sustentans, non tamen quod dicatur subiectum modificationis, quia ipsa forma est, quae distincto modo explicatur et communicatur subiecto, et sic modificatur ipsa communicatione.

Minus obstat, quod adducitur ex D. Thoma 3. p. q. 7. art. 12., ubi expresse admittit dari gradus in calore, et consequenter intensio fiet per additionem gradus, non per radicationem. Ac denique additur testimonium Philosophi 4. Phys. textu 84.,⁴ ubi inquit, «quod sicut ex calido fit frigidum et e contra, quia eadem, quae erat in potentia, sic et ex calido magis calidum». Si ergo parificat Aristoteles eductionem magis calidi ex minus ipsi eductioni calidi ex frigido, sicut hoc fit per novae entitatis productionem, ita et illud. Nec sufficit eductio novi modi, quia haec non potest intelligi in formis realibus nisi per novam entitatem dependentem a subiecto. Ergo ubi datur maior eductio formae, datur et productio entitatis.

Ad haec facile respondetur, quod in primo loco D. Thomas non intelligit nomine gradus novam entitatem additam entitati praecedenti, sed novam participationem eiusdem in subiecto. Fit hoc convenienter appellatur gradus, quia sicut anima per gradus, quos habet, diverso modo se explicat in materia, stante eadem entitate, et non omnibus partibus praebet eundem gradum et formalem effectum, ita qualitas diverso modo explicat actualitatem suam subiecto; et diversus gradus non est diversa entitas formae, sed eadem diverso modo se communicans et effectus praebens.

Ad secundum locum dicitur, quod ex minus calido fit magis calidum, sicut ex frigido calidum, non quantum ad entitatem productam, sed quantum ad entitatem producendi, quia utrobique fit aliquid de novo et habetur terminus a quo et ad quem. Sed tamen quando fit calidum simpliciter, fit ex potentia ad calidum, quando autem fit magis calidum ex minus calido, non est in potentia ad formam, sed ad modum participationis formae, ut S. Thomas dicit 1. 2. q. 52. art. 2. ad 3. Quod vero dicitur non dari eductionem, nisi sit productio, distinguo: Eductio formae quoad entitatem non est sine productione entitatis, concedo; eductio formae quoad novam explicationem et modum participationis in subiecto non est sine productione entitatis, nego. Solum enim est melioratio formae eductae et solum productio modi, non entitatis formae.

Secundo arguitur ratione: Quia intensio est motus realiter distinctus a prima productione qualitatis et est vera alteratio; ergo debet producere realitatem distinctam a prima qualitate, et non solum aliquem modum, quia alteratio primo et per se est ad qualitatem, et non ad modum, et quia virtus intensa ratione intensionis habet maiorem virtutem producendi quam non intensa, quia producit perfectiores effectus; modus autem non est virtus neque producit effectus reales, qui illi specialiter correspondeant. Nec denique potest dari novus modus inhaerentiae seu unionis, nisi addatur nova entitas inhaerens, alias eadem entitas duplici inhaerentia inhaereret. Ergo oportet, quod id, quod additur, sit distincta entitas, sicut est distinctus motus. Ubi autem motus sunt realiter distincti, etiam termini realiter debent esse distincti, alias si esset eadem entitas, etiam motus inter se identificarentur, quia quae sunt eadem realiter uni tertio, sunt eadem inter se.

Confirmatur, quia alias, si intensio non produceret qualitatem, sed modum, posset per solam productionem modi qualitas produci. Quod patet, quia motus intensionis non habet minimum, sed incipit secundum successionem, non per primum mutatum esse, sed per ultimum non esse. Ergo si per intensionem non producitur entitas, sed modus, potest per intensionem incipere qualitas ab ultimo non esse gradus, et ita tota qualitas incipiet per modos.

Respondetur intensionem esse motum realiter distinctum a prima productione qualitatis, cum possit a diverso agente et pro diverso tempore procedere. Et similiter per se terminatur ad qualitatem tamquam vera alteratio, non tamen ad qualitatem absolute et entitative, sed ad qualitatem sub tali modo, scilicet ut perficiendam et meliorandam, sicut transubstantiatio est actio ad corpus Christi, licet non producat illud absolute, sed sub novo modo. Et in hoc differt intensio ab aliis motibus, quia in aliis acquiritur aliquid distinctum ab illo, quod inerat, ut in augmentatione nova pars, in motu locali novum ubi et locus, in qualitate vero id, quod prius inerat, melioratur et perficitur. Unde non requiritur, quod novam formam producat, sed eandem sub perfectiori modo attingat. Ad hoc autem, ut motus seu actiones distinguantur realiter, non requiritur, quod termini sint realiter et entitative distincti, quasi materialiter, sed sufficit, quod formaliter, alias omnis modus, qui producitur in subiecto, ut sessio, ubi etc. non deberet distincta actione reali produci. Quando autem dicitur, quod quaecumque sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se, imprimis intelligitur, quando sunt eadem uni tertio simul, et non pro diverso tempore. Deinde, quod sint eadem uni tertio re et ratione, id est sub eadem ratione et formalitate, non eadem uni tertio quasi materialiter et secundum diversas formalitates, vel secundum quod aliquid est virtualiter multiplex, ut intelligit D. Thomas 1. p. q. 28. art. 3., alioquin multas habet instantias illud axioma.

Quod vero additur qualitatem intensam ratione intensionis habere plures effectus reales, qui correspondent ei, in quantum intensa, respondetur istos effectus non correspondere qualitati secundum se, neque soli modo intensionis superaddito, sed ipsi entitati reali formae, ut subest tali modo. Et ideo ut aliqua virtus vel forma producat novos effectus, non requiritur additio entitatis, sed sufficit eadem entitas secundum diversam formalitatem et communicationem sui, sicut eadem anima secundum gradum sensitivum producit diversos effectus reales quam secundum vegetativum, nec tamen requirit novam entitatem superaddi ad illos, sed eandem diverso modo communicari in materia.

Quod vero dicitur, novam inhaerentiam postulare novam entitatem, respondetur novam inhaerentiam formae non praehabitae in subiecto novam quoque entitatem formae postulare, formae vero in subiecto praehabitae non postulare novam entitatem, sed eandem novo participationis modo subiecto communicare, et sic non tam dat novam inhaerentiam absolute quam novam inhaerentiam terminationem, ut in ultimo argumento dicetur.

Ad confirmationem respondetur, quod si intensio non inveniat qualitatem in subiecto, sed illam primo producat, tunc non solum producit modum, sed etiam entitatem; si autem invenit qualitatem productam, solum novum modum superaddit, non novam entitatem, sicut transubstantiatio corporis Christi si non supponeret illud in rerum natura, substantialiter illud produceret, modo autem non producit illud, sed convertit panem in illud sub novo modo.

Tertio arguitur: Quia ubi est realis separatio, est realis distinctio. Sed separatur unus gradus ab alio, v. g. secundus a tertio vel a quarto, ut patet in remissione qualitatis. Ergo isti gradus realiter distinguuntur, et praesertim cum videamus, quod continuatio calefactionis est similis primae productioni et eiusdem speciei, et verae ac propriae actio et mutatio, ergo realem terminum et entitatem postulat; nec enim est mutatio sine novitate, neque actio sine termino producto.

Confirmatur, quia activitas virtutis agentis fit maior per additionem partium et multitudinem formae, sicut ferrum candens activius agit quam flamma stuppae; ergo etiam intensio fit per additionem partium, siquidem illa est intensio, quae facit virtutem aliquam magis activam.

Respondetur gradus numquam separari a qualitate, sed qualitatem ab illis, id est a quolibet eorum seorsum, licet non a tota collectione, quod est signum distinctionis modalis, sicut corpus separatur a quolibet situ vel ubi, nullum vero ubi a corpore. — Quod vero dicitur de continuatione calefactionis, respondetur, quod continuatur ratione ipsius qualitatis seu formae participatae, et sic est actio eiusdem rationis cum prima productione qualitatis. Est tamen diversa ex parte modi participationis; et ad talem modum producendum requiritur distincta actio et mutatio realis. Nam etiam modi per realem actionem producuntur, ut diximus, sicut ubi et situs et alii similes; et sic talis mutatio est cum novitate essendi saltem in modo, qui est terminus productus.

Ad confirmationem dicemus quaest. seq. agendo de actione et reactione⁵ et in q. 7. agendo de densitate,⁶ ubi ostendemus, quod ratione densitatis seu multitudinis partium non datur maior intensio qualitatis, nisi occasione illarum partium agens producat intensiorem qualitatem. De se enim multitudo partium solum conducit ad conditiones activitatis, scilicet ut velocius vel perfectiori applicatione agens operetur. Quibus tamen conditionibus positis potest agens perfectiorem et intensiorem qualitatem producere, ut ibidem latius dicemus.

Quarto arguitur: Quia non potest intensio fieri secundum perfectiorem modum unionis vel inhaerentiae; ergo debet consistere in aliqua additione novae entitatis.

Antecedens probatur, quia unio et inhaerentia qualitatis non est divisibilis, sed semper eadem, quia naturaliter inhaeret subiecto, et sic inhaeret quantum potest. Similiter tota inhaeret et unitur; ergo non apparet, quomodo crescere possit ista unio, praesertim quando entitas qualitatis est indivisibilis, ut qualitas spiritualis, et in eodemmet subiecto indivisibili intenditur. Deinde, quia in ipsa remissione non apparet, a quo producatur minor illa unio seu radicatio caloris. Nam quando calor ut sex remittitur usque ad duo non est a quo producatur unio caloris ut duo. Non ab agente remittente, v. g. ab aqua remittente calorem, cum potius sit agens contrarium, quod non potest producere calorem ut duo. Nec ab aliquo alio agente, v. g. igne vel aere, quia in illam remissionem non habent influxum, si sit casus, quod tunc non detur ignis approximatus, sed solum aqua remittens. Et praeterea, si quilibet modus gradualis, v. g. ut duo vel ut quatuor, esset indivisibilis, tunc si remittitur, aut tota illa unio perit aut nihil. Si tota perit, remissio erit corruptio, quia pereunte tota unione perit tota forma unita. Si nihil, est intensum.

Et confirmatur, quia si intensio consistit in maiori unione, ergo qualitas ut intensa, non poterit separari a subiecto, siquidem stante unione non potest separari, sed remota. Ergo si intensio consistit in unione ut intensa, non poterit separari, et sic si Deus separaret albedinem nivis et albedinem hominis, illa non esset perfectior ista.

Respondetur unionem illam habere aliquam latitudinem, sicut supra pluribus exemplis monstratum est. Et cum dicitur, quod inhaeret naturaliter, quantum potest, distinguo: quantum potest iuxta exigentiam subiecti et dispositionem agentis, concedo; quantum potest absolute ex vi formae, nego. Et quia exiguntur tales dispositiones, ut qualitas intensa sit, ideo naturalis illa unio semper facit quantum potest iuxta exigentiam subiecti et capacitatem. Remotis autem omnibus impedimentis et posita dispositione requisita ex parte agentis et passi, non stat qualitatem non intendi; et ista intensio tunc non fit sine intrinseca perfectione qualitatis, quia ipse ordo participationis ad subiectum sic dispositum aliquid intrinsecum est qualitati.

Ad aliam partem argumenti, a quo producatur gradus remissionis remoto agente intendente, dico, quod procedit a duplici causa, una per accidens, scilicet ab impediente perfectiorem illum et intensiorem modum unionis, quatenus redditur subiectum indispositum et inhabile, sicut qui tollit dispositiones, ut anima sit in corpore, occidit hominem. Alia causa est per se, scilicet ipsamet forma, ex qua emanat ille modus remissior ex vi prioris actionis, qua unita fuit subiecto ab agente, a quo fuit producta. Quae actio producentis licet formaliter modo non detur, virtualiter tamen manet manente forma producta, qua fuit terminus eius. Taliter enim fuit unita subiecto fortiore illa et perfectiore unione, quod virtualiter retinet unionem inferiorem et remissiorem, si dispositiones ad perfectiorem tollantur, eo quod minus perfectum virtualiter continetur in magis perfecto, sicut si tollatur punctum terminans lineam, resultat aliud ex vi prioris productionis quantitatis. Isti autem modi intensionis quasi terminationes quaedam sunt, quibus forma magis terminat et subicit sibi potentialitatem subiecti. Determinatur autem, ut resultet potius gradus iste quam ille, v. g. ut duo vel ut tria, iuxta maius vel minus impedimentum oppositi agentis et dispositionem subiecti.

Denique, ad id, quod additur de illo modo, si est indivisibilis, respondetur, quod illa unio est indivisibilis entitative, sicut et ipsa forma, divisibilis autem virtualiter, quia, ut supra⁷ diximus, secundum unitatem, quam facit forma cum subiecto, et actualitatem, qua illud reducit ad sui similitudinem, habet illa unio crescere magis et minus, eo quod, licet forma sit tota unita, sed non totaliter. Et sic bene stat, quod entitative sit indivisibilis, respective autem divisibilis seu virtualiter, quia non sub omni respectu et formalitate, qua participari potest, forma est unita, etiamsi tota unita sit, ut statim magis explicabimus in sequenti argumento.

Ad confirmationem respondetur, quod qualitas intensa separari potest, et dicetur intensa non ratione unionis actualis ad subiectum (ista enim destruitur facta separatione), sed ratione ordinis et habitudinis ad subiectum, cui inesse petit non quomodocumque, sed cum tali vel tali modo participationis, qui pertinet ad intensionem qualitatis. Unde sicut in accidente separato non manet inhaerentia in actu, sed in aptitudine, qua respicit subiectum, cui debetur, et iste respectus non est in potentia, sed in actu in ipso accidente separato, licet inhaerentia ipsa non sit in actu, ita remanet respectus talis vel talis modi inhaerentiae, secundum quem fit intensio. Et licet actu non habeat illam unionem, actu tamen habet respectum et aptitudinem, ut sic uniatur, et ratione illius dicitur actu intensa per ordinem ad subiectum, non cui actu unitur, sed quod actu respicit, et quod ei debetur, ut uni actui tali modo.

Ultimo arguitur: Quia per hoc, quod fiat intensio per istam radicationem, non evitamus inconvenientia alterius sententiae, quae ponit per additionem partium. Nam vel ponimus plures uniones eadem forma, quae sic radicatur et explicatur in subiecto, vel unicam. Si plures, ergo iam admittimus in eodem subiecto plures modos numero diversos, quod in alia sententia evitare intendimus, ne ponat plura accidentia numero distincta in eodem subiecto. Si unicam, vel est divisibilis vel indivisibilis. Si indivisibilis, ergo facta intensione vel remissione, quaelibet unio corrumpetur, cum intensio consistat in maiori unione et consequenter corrumpit minorem. Et si est divisibilis, tota corrumpit. Corrupta autem unione corrumpitur forma unita, et sic incidemus in illam sententiam, quae dicebat intensionem fieri per corruptionem unius partis et additionem alterius.

Et deinde, si quilibet motus intensionis est indivisibilis, ergo non potest terminare motum intensionis, quia motus non solum requirit indivisibilia, sed etiam partes, cum motus sit divisibilis.

Nec potest dici, quod unio entitativa est indivisibilis et virtualiter divisibilis. Nam cum ipsa qualitas dicatur intendi penes modos, et non penes entitatem, et istos modos dicimus esse uniones, ergo in ipsis debemus ponere divisibilitatem et latitudinem. Si autem ponimus, quod entitative sunt indivisibiles et virtualiter divisibiles, rursus restabit alius modus talis unionis, quo divisibilis reddatur, et de illo rursus fiet idem argumentum, an sit divisibilis vel indivisibilis, et sic in infinitum. Si vero dicatur unionem esse divisibilem per partes, ruit fundamentum nostrae sententiae. Iam enim ponimus partes in unione, et ita si in illa non repugnat non obstante individuatione eius in eadem parte subiecti, cur repugnabit diversas partes qualitatis dari in eadem parte subiecti? Imo hinc deducitur argumentum contra nostram sententiam, quia per motum intensionis non solum acquiruntur indivisibilia, sed etiam partes secundum distantiam et latitudinem, quam habet. Postquam ergo acquisivit gradum ut duo v. g., immediate post non potest acquirere aliquid indivisibile, sed divisibile. Illud ergo divisibile vel est pars modi vel qualitatis. Si qualitatis, habemus intentum; si modi, ergo modus est divisibilis et consequenter etiam res unitae.

Respondetur unionem qualitatis intensibilis esse unicam et eandem entitative, sicut et ipsam formam unitam, cui omnino proportionatur, esse autem divisibilem terminative et respective, quatenus facit maiorem vel minorem unitatem subiecti cum forma, eo quod magis illi assimilatur et tollitur confusio potentialitatis, quae est in subiecto ad plura et reducitur ad maiorem subiectionem ad ipsam formam, quod est facere maiorem unitatem et convenientiam cum illa.

Ut enim supra⁸ diximus, duos effectus sortitur forma ex unione: Primus est habere existentiam dependenter a subiecto, cui unitur; et quantum ad hoc, ut diximus, non variatur unio, quia existentia sequitur ipsam entitatem formae, quae entitas indivisibiliter est eadem, ut dictum est. Secundus effectus est facere unitatem et convenientiam cum subiecto; et in hoc admittit latitudinem, non in ipsa entitate unionis, quae non distinguitur a forma, sed in ipsa terminatione et respectu maioris convenientiae. Neque hoc est dare modum modi vel procedere in infinitum, sed ipsa qualitas unita diversimode perficitur in unitate, quam facit unio quantum ad eius terminationem, qua fit maior convenientia eius cum subiecto reducendo confusionem potentialitatis ad unitatem formae. Et sic non restat alius modus unionis, sed alius effectus ipsius unionis secundum diversam terminationem ad subiectum et diversam unitatem, quam facit cum illo. Et in hac terminatione seu effectu participationis et convenientiae unio illa divisibilis est; et hoc est virtualiter esse divisibilem, id est ratione effectus et terminationis, entitative autem esse divisibilem, id est ex parte entitatis seu formae unitae. In istis autem effectibus seu terminationibus non est dare plures simul in subiecto, sed successive, quia, cum intenditur qualitas, destruitur praecedens terminatio gradus remissi, et acquiritur nova, quae perfectior est et continet totam rationem praecedentis gradus, sicut figura tetragonum continet trigonum, id est figura sex angulorum figuram trium, et sicut in quantitate quando crescit, destruitur praecedens terminatio et inducitur nova, non autem duae terminationes sunt simul nec duae figurae. Et sic numquam salvatur, quod duo modi vel duae terminationes solo numero distinctae sint simul in eadem parte subiecti.

Ad instantiam, quae fit ex parte motus intensionis, respondetur, quod licet quaelibet terminatio gradualis sit indivisibilis, tamen inter unam terminationem et aliam datur transitus per modum latitudinis et distantiae in fieri, non quia sint partes qualitatis acquirendae inter modum et modum, sed quia ipse modus, qui acquiritur, dum est in fieri, est per modum divisibilem, dum est in facto esse, est per modum indivisibilem, sicut in motu locali mutatum esse est indivisibile, et inter duo mutata esse non dantur partes permanentes, sed fluxus et fieri, quod per mutatum esse terminatur et constituitur in facto esse; nec enim proceditur de uno indivisibili ad aliud immediate, sed mediante fluxu et fieri, quod habet latitudinem vincendam. Quare non oportet ad motum sive localem sive alterationis assignare plures uniones partiales nec plures partes qualitatis permanentes et in facto esse simul, sed solum in fieri et tendentia, qua de uno termino et mutato esse transitur ad aliud per fluxum et tendentiam. Et cum datur alteratio in qualitate de uno extremo ad aliud seu de qualitate unius speciei ad aliam et transitur per diversas species medias, inter quamlibet speciem mediam datur motus, et tamen non acquiruntur partes intermediae, sed de una specie fit transitus ad aliam. Medium autem non est species aliqua partialis, quae ibi inveniatur, sed ipsum fieri qualitatis et fluxus tendens de uno extremo ad aliud est latitudo ipsa vincenda per motum, quia inter quodlibet factum esse datur fieri. Si ergo non est necesse in intensione signare indivisibilia et partes entitativas permanentes, quarum una addatur ad aliam et componat cum alia, sed sufficit dari transitum successivum et fluxum seu fieri de una terminatione ad aliam, sicut cum in quantitate tollitur una superficies terminans et transitur ad aliam, immediate post non invenitur terminatio, siquidem immediate post sequitur pars, sed invenitur tendentia ad terminationem, id est ad aliam superficiem. Quae vero ab opposita sententiae auctoribus de partibus permanentibus qualitatis et indivisibilibus eas unientibus dicuntur, est facere qualitatem sicut continuum, et ad modum augmenti extensivi quantitatis, sicut D. Thomas dixit imaginari eos, qui qualitatem per additionem augeri putant, in 1. dist. 17. q. 2. art. 2.⁹