Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

Resolvi usque ad materiam primam idem est, quod spoliari materiam primam omni forma tam substantiali quam accidentali, quando fit generatio. Et inquirimus, an tollatur a materia omnis forma, tam substantialis quam accidentalis, quando aliqua de novo introducitur, quod aliis verbis etiam inquiri solet, an videlicet eadem accidentia, quae erant in corrupto, maneant in genito. Et quidem de resolutione omnis formae substantialis in praesenti non tractamus, sed supponimus totaliter spoliari materiam forma substantiali, quando fit generatio, eo quod in composito non sunt plures formae substantiales, ut ostendemus in q. 1. de Anima.¹ Unde exclusa una forma substantiali, ut altera introducatur, omni forma substantiali praecedente spoliatur.

De resolutione ergo omnis formae accidentalis difficultas est.

Nam ex una parte videtur non posse omnia accidentia corrumpi, sed in instanti generationis debere permanere, tum quia in illo instanti debent esse dispositiones, ut reddant materiam dispositam et determinatam ad hanc formam potius quam ad aliam, alias maneret materia indifferens et indeterminata ad talem formam. Similiter debent manere in illo instanti accidentia, quae se habeant tamquam virtus ipsius generantis, si generans non sit illi coniunctum; oportet enim in illo instanti procedere generationem ab aliquo effective. Non a generante, quia, ut supponimus, non est ibi; non a virtute generantis vel coeli aut alterius agentis ibi relicta, quia virtus haec subiectabatur in re, quae corrumpitur. Ergo si desinunt omnia accidentia in illo instanti, perit etiam illa virtus. Tum etiam quia est specialis ratio de aliquibus accidentibus, quae omnino a materia avelli non possunt, v. g. quantitas, quae sequitur ipsam materiam sicut qualitas formam, et mediante quantitate redditur materia divisa et individuata. Constat autem in instanti generationis supponi materiam individuam et ab aliis materiis separatam, ergo habentem quantitatem, per quam fit ista divisio. Quod specialiter urget in homine, in quo quantitas non potest subiectari nisi in sola materia, quia forma est spiritualis. Ergo quantitas materiae non evacuatur, quando producitur homo, et consequenter neque videntur tolli alia accidentia, quae mediante quantitate subiectantur in substantia. Tum denique est difficultas de aliquibus accidentibus, quae non videntur competere rei genitae, nisi maneant in ipsa materia, sicut videmus in cadavere manere eandem cicatricem, eundem colorem nigrum, eadem signa etc. Aliquando etiam manet calor intra viscera animalis mortui, qui non potest generari a suo corrumpente, praesertim quando suffocatur aqua; neque enim aqua potest generare calorem. Similiter si animal sursum impulsum moriatur in aere non cessante impulsu, non potest in cadavere generari ille novus impulsus, quia non potest produci a generante ipsum cadaver, cum tale generans non habeat vim impulsivam, cum non sit vivens. Ergo ista accidentia non extrahuntur ab ipsa materia, nec alia ei similia producuntur, quia non est causa, a qua producantur.

Ex alia vero parte obstant duo principia satis nota apud D. Thomam, scilicet quod accidentia subiectantur in toto, quo pereunte pereunt accidentia. Et secundo, quod materia recipit formam substantialem prius quam accidentalem. Ergo exuta forma substantiali exuuntur omnia accidentia ante recepta, alias manerent aliqua recepta immediate in ipsa materia ante formam substantialem.

Hinc est, quod ista difficultas maxime pendet ex alia infra tractanda q. 9.,² an videlicet subiectum accidentium sit sola materia vel ipsum compositum. Qui enim tenent materiam esse immediatum subiectum accidentium, consequenter dicunt non oportere in introductione formae substantialis resolvi omnia accidentia. Et ita tenet hanc sententiam P. Suarez disp. 14. Metaph. sect. 3., ubi plures citat ex antiquis. Et plures etiam referuntur pro hac sententia a Conimbric. 1. de Generat. cap. 4. q. 18. art. 1., praesertim ex Nominalibus, ut Gabriel,³ Ocham,⁴ Gregorius.⁵ Videri etiam potest Murcia disp. 1. de Generat. q. 5. et alii ex recentioribus.

Nihilominus sententia S. Thomae est in generatione substantiali fieri resolutionem accidentium ita ut nullum quod erat in corrupto, relinquatur in genito, sed de novo producatur.

Constat hoc ex ipso D. Thoma 1. p. q. 76. art. 6., ubi inquit: «Impossibile est, quod aliqua dispositio accidentalis cadat media inter corpus et animam, vel inter quamcumque formam substantialem et materiam suam». Et hoc ibi probat ratione statim adducenda. Idem docet libro 1. de Generat. lect. 10.,⁶ ubi inquit «non manere idem numero accidens, sed id, quod prius erat, corrumpi per accidens corruptione subiecti et advenire simile accidens consequens formam de novo advenientem». Et videri etiam potest quaest. de Spiritualibus Creaturis art. 3. ad 19.⁷ et quaest. de Anima art. 9. ad 5.⁸ Eandem sententiam communiter sequuntur thomistae, Caietanus,⁹ Soncinas,¹⁰ Capreolus,¹¹ Banez¹² et alii, quos citant et sequuntur Conimbric. 1. de Generat. cap. 4. q. 18. art. 2., Carmel. libro 1. de Generat. disp. 3. q. 6. § 2., Fonseca 5. Metaph. cap. 28. q. 20. sect. 2.

Fundamentum est illud duplex principium supra insinuatum: Et quidem primum, scilicet quod ipsum totum, et non sola materia est subiectum accidentium, infra q. 9.¹³ probandum a nobis est; ibi videatur.

Secundum principium, quod ponitur a D. Thoma, ubi supra, est, quia materia, licet sit susceptiva formae substantialis et accidentalis, tamen ordine quodam recipit illas, eo quod ipsae formae inter se ordinatae sunt, et una essentialiter supponit alteram, sicut gradus sensitivus supponit vegetativum et actus intellectus supponit potentiam, sic esse accidentale supponit substantiale tamquam naturaliter illi coordinatum et ab eo dependens, esse autem substantiale datur per formam substantialem.

Quod ut radicitus percipiatur, distinguendum est de accidentibus, quae sunt propriae passiones, et quae sunt communia. Si sunt accidentia propria, certum est, quod non inhaerent materiae neque illi uniuntur nisi mediante forma, eo quod non conveniunt materiae nisi ut dimanantia a forma. Non dimanant autem a forma nisi ut unita materiae, quia non dimanant ab ea nisi ut habente esse; habet autem esse forma, quando est in materia, vel quia dependet ab illa, vel quia creatur in illa. Ergo prius est formam inesse materiae et illi dare esse, quam materiam recipere accidentia dimanantia ab illa. Et ita calor in igne producto non potest esse idem numero, qui erat in ligno, quando disponebatur ad ignem, quia iste dimanat a forma ignis introducta.

Si vero accidentia sint communia, vel possunt dici communia, quia licet dimanent a forma, dimanant tamen secundum gradum communem, non secundum ultimam differentiam, sicut quantitas dimanat a gradu corporis, qui est communis omnibus, tam elementis quam mixtis, et de his accidentibus eadem ratio est atque de propriis, quia, ut advertit D. Thomas 1. p. q. 76. art. 6. ad 1., sicut dantur diversi gradus unius et eiusdem formae, ita consequuntur unumquodque genus seu gradum suae propriae accidentia. Quare ista accidentia prout sic dimanantia et consecuta necessario supponunt formam in materia, ut ad eam consequantur, non vero ipsa prius ponuntur in materia quam forma, ad quam consequuntur.

Si vero sint accidentia communia, et nullo modo dimanent a forma, sed fortuito conveniant alicui et tamquam non per se connexa, adhuc talia accidentia non remanent in illa materia nec illi conveniunt ante formam. Primo quidem, quia illa accidentia non determinant materiam ultimo neque disponunt ad introductionem formae, cum non habeant connexionem per se cum forma. Ergo non est ratio, cur ponantur in materia ante formam substantialem, ad quam est immediatus ordo materiae, quia materia est potentia substantialis et ideo immediate respicit actum substantialem. Unde si dispositiones per se requisitae et determinantes materiam non prius recipiuntur in illa quam formae, multo minus accidentia non per se connexa. Deinde quia habitudo materiae ad formam substantialem est immediata et essentialis, antequam respiciat accidentalem, quia materia est potentia substantialis, cuius immediatum et per se correspondens debet esse actus substantialis; ex ordine enim ad actum denominatur et constituitur potentia. Unde non solum materia respicit formam substantialem tamquam principalem ordine intentionis, accidentalem autem ordine executionis, ut P. Suarez dicit, ubi supra n. 57., sed formam substantialem respicit quasi immediatum specificativum, et ita debet respicere illam ut prius attactam non solum prius intentione, sed etiam executione, quia quod essentialiter et primario terminat habitudinem, prius attingitur in executione quam secundarium, quia prius essentia constituitur in executione, et non solum in intentione, quam id, quod secundarium est. Et praesertim, quia accidens dependet a substantia in existendo, quia substantia per se existit, accidens autem inexistit et inhaeret. Quod autem est prius in ordine existendi, est prius ordine executionis, et non solum intentionis; executio enim respicit esse existentis, et ita cum forma substantialis det materiae esse substantiale, consequenter dat esse in ordine et linea existendi, quod est prius ordine inhaerendi, et consequenter si ordo executionis est ordo existendi, etiam in hoc ordine debet esse prior forma substantialis quam accidentalis. Et hinc est, quod quia accidens dependet a substantia secundum ordinem existentiae, valde assimilatur dependentiae a causa efficienti, quatenus causa efficiens praesupponit esse, ut ab ea dependeat effectus, et ideo Deus media efficientia sua supplere potest dependentiam actualem accidentis a substantia sustentante, quia in hoc idem potest facere efficiens, quod sustentans. Quare materia remota forma substantiali non potest retinere accidentia et ideo non transeunt eadem numero de corrupto ad genitum existendo immediate in materia.

Dices: Sufficere ad sustentanda accidentia esse partiale, quod habet materia, atque adeo licet dicat ordinem primo et per se ad formam substantialem, adhuc sufficiens esse manet in materia ad sustentanda accidentia, praesertim quae dimanant ab illa, ut quantitas vel accidentia communia. Secundo, non sequitur corrumpi accidentia, licet mutetur forma et esse substantiale, quia subrogatur loco eius aliud aeque bene sustentans tale accidens in esse, qua ratione diximus supra¹⁴ materiam primam non perire adveniente nova forma, licet mutetur eius esse, quia subrogatur aliud aeque bene praebens esse materiae.

Ad primum respondetur non sufficere illud esse partiale materiae ad sustentanda accidentia, tum quia materia non habet esse partiale, sed tantum esse accipit a forma, eo quod forma dat esse substantiale, atque adeo primum esse, quod substat aliis, alias non esset substantiale; non ergo supponit aliud prius in materia. Tum quia dato, quod haberet esse partiale, adhuc non potest sustentare accidentia nisi dependenter a toto seu composito tamquam existente ut quod. Unde ipsa materia solum est principium sustentandi accidentia ut quo. Remoto autem vel destructo principio quod, et non subrogato alio supplente in omnibus vices eius, principium quo neque agit neque recipit. Falsum est autem, quod quantitas dimanat a sola materia, siquidem dimanat a gradu corporeitatis, quem praebet forma; et sic iuxta diversas formas videmus variari quantitates, alias si eadem quantitas semper inesset materiae, fortius et intimius uniretur accidens materiae quam forma substantialis, quae variatur, cum tamen materia prius essentialiter respiciat formam substantialem.

Ad secundum dicitur non subrogari accidenti aliud aequivalens, quia subiectum diversum non potest continere idem numero accidens, quod aliud subiectum, quia una causa naturalis non continet effectus alterius totaliter etiam quoad omnem individuationem. Sola causa prima potest id totaliter continere et supplere propter omnimodam subordinationem causae secundae ad primam in omni ratione entis. De quo diximus q. 10. Phys.¹⁵ et dicemus infra q. 12.¹⁶ Et hac ratione Deus sustentans accidens extra subiectum conservat illud idem numero. At vero materia subrogatis diversis formis conservatur eadem numero, quia quaelibet forma inadaequate respicitur a materia, et omnium illarum est capax, ut a qualibet conservetur. Accidens vero non respicit plura subiecta, sed adaequate ab uno sustentatur et individuatur.

Ad primum a principio, de dispositionibus determinantibus materiam et efficientibus generationem in ultimo instanti, dicemus seq. art., quia de hoc est specialis difficultas.

Ad secundum respondetur, quod quantitas non sequitur materiam inhaesive et dimanative, sed solum sequitur materiam, ut est sub forma et ut accipit ab illa gradum corporeitatis, cuius proprium accidens est quantitas, ut S. Thomas docet supra¹⁷ 1. p. q. 76. Dicitur autem quantitas sequi materiam sicut qualitas formam, tum propter similitudinem, tum propter generalitatem. Propter similitudinem quidem, quia materia est pure passiva, similiter quantitas nullo modo est activa; propter generalitatem autem, quia tam generalis est quantitas materiae sicut gradus corporeitatis, nulla autem materia reperitur sine corporeitate, et nulla sine quantitate.

Quod vero dicitur materiam individuari per quantitatem et debere supponi individuum in instanti generationis, respondetur materiam non individuari per quantitatem substantialiter, sed per propriam incommunicabilitatem, quantitas autem solum concurrit non tam ad rationem individuationis, quam ad eius multiplicationem et divisionem. Haec enim fit per quantitatem et se habet ut conditio dividens et requisita necessario, ut eius divisione posita non ab ipsa, sed a substantia seu materia sub quantitate divisa resultet diversa individualitas substantialis, ut dicemus infra q. 9.¹⁸ agendo de principio individuationis. Hanc autem quantitatem, qua individuatur et individuat materia, sufficit, quod in instanti generationis habeat prioritate causae formalis a forma, prioritate dispositivae causae et materialis a materia; non vero requiritur, quod ipsi materiae sit coaeva eique perpetuo inhaereat, quod ibi latius explicabitur.

Nec hoc habet specialem difficultatem in homine, quia licet forma eius entitative sit spiritualis, informative tamen et virtualiter est corporea et ut quo, quatenus praebet gradum corporeitatis, a quo sequitur quantitas sicut et aliae accidentia corporea. Et sic ipsum totum, quod resultat, simpliciter est corporeum, scilicet homo atque adeo capax quantitatis ut quod; principium autem recipiendi quantitatem ut quo est ipsa materia, ut subest formae, quatenus dat gradum corporeitatis.

Ad tertium respondetur illa accidentia quae remanent in genito non esse eadem numero quae in corrupto, sed similia, ut expresse docet S. Thomas 1. de Generat. lect. 10.,¹⁹ eo quod aliquae formae habent talem symbolizationem et affinitatem, ut petant similia accidentia, praesertim in principio suae generationis, quando nondum omnem suam perfectionem obtinent, et inter istas est facilis transmutatio, sicut embryonis in animal, animalis in cadaver, et sic cum sint formae vitales et tendentes ad ulteriorem formam, petunt similitudinem in accidentibus.

Aliquando autem generans producit accidens simile ei, quod erat in corrupto, propter necessitatem materiae, ex qua fit generatio. Pro quo notandum est, quod formae, quae generantur, aut quando de novo fit augmentatio vel nutritio, licet accidentia propria sive proprias passiones non habeant ex materia, multa tamen accidentia communia sortiuntur ex determinatione materiae, in quam introducitur forma, quia accidentia communia non emanant a forma, sed a generante praebente illa iuxta occurrentem materiam et circumstantias, sicut patet, quod a generante praebetur ubi et situs, etiam cum aliquid generatur extra proprium locum tamquam accidens commune et mutabile. Cum autem generans ita agat in passum, quod etiam repatitur ab illo, ut infra dicemus q. 5.,²⁰ nec perfecte vincit passum in omnibus, oportet, quod in ipso genito producantur accidentia aliquae a generante, non absolute ut est in se, sed ut modificato et temperato per reactionem passi. Ab illo enim determinatur generans ad producendum aliquas qualitates, quas ex se solum non produceret. Unde quando aqua vel ignis aut ferrum interficit animal et generatur forma cadaveris sive ab ipsis sive a coelo ut a principali agente, tunc illa accidentia communia producuntur, quae iuxta passi resistentiam aut exigentiam generans potest producere, et ita aliquando producitur calor in visceribus animalis, licet ab agente frigido introducatur forma cadaveris, eo quod illud agens frigidum licet per se et directe solum producat frigus, tamen ut repatitur a calido, quando interficit animal, imbuitur qualitatibus calidi, et sic etiam aliquid caloris producit cum forma cadaveris. Aliquando vero talis calor producitur per antiperistasim seu circumobsistentiam contrarii, et a coelo introducente formam cadaveris tamquam a causa per se. Quid sit antiperistasis dicemus q. 5.²¹

Et eadem ratione videmus nutritivam generare aliquando alimentum cum alienis qualitatibus et nocivis propter repassionem a materia, quae suis qualitatibus imbuit nutritionem, et similiter generari animal cum aliis qualitatibus, licet semen sit bonum, propter infectionem sanguinis, qui est materia. Sic ergo agens seu generans non solum considerandum est, quid possit generare ex se, sed quid possit iuxta modificationem, quam habet ex resistentia passi seu reactione, et secundum virtutem, quam inde participat, et similiter secundum virtutem, quam habet a coelo et ab aliis circumstantibus, a quibus omnibus determinatur vel accipit vim producendi aliqua accidentia communia iuxta exigentiam materiae, in qua operatur, atque adeo potest generare similem colorem, cicatricem, et similiter impulsum et alia similia, non vi sua de novo impellendo, sed continuando impulsum, quatenus ex corpore impulso generatur cadaver, et ita virtus impressa ab impellente ipsi animali, quod corrumpitur, cum in corrumpente non inveniat dispositionem contrariam, a qua extinguatur, determinat ipsum corrumpens et communicat illi vim continuandi similem impulsum in cadavere. Nec obstat, quod sensus nullam in hoc sentit mutationem; nec enim ad sensum pertinet iudicare de mutatione individuali, quae fit ex sola corruptione subiecti, quando subrogatur illi accidens eiusdem speciei, sed tunc, quando alteratur et mutatur accidens sine alterius similis subrogatione.

Sed adhuc obicies D. Thomam 4. Contra Gent. cap. 81. dicentem, «quod materia hominis post eius mortem, quae tali formae fuit subiecta, manet sub eisdem dimensionibus, ex quibus habebat, ut esset materia individualis». Ergo non denudatur materia omni accidente, saltem quantitate, per quam sigillatur et determinatur, ut sit haec individua materia.

Et confirmatur, quia dispositiones antecedentes non habent contrarium, quo corrumpantur subsequentes, siquidem sunt eiusdem rationis cum illis, ergo manent. Nec dici potest, quod per desitionem subiecti desinunt. Nam contra est, quia dispositio ultima cum annexa sit ipsi formae genitae, non corrumpitur per eius destructionem, cum potius tunc generetur; dispositio autem infra ultimam est compatibilis cum subiecto corrumpendo, ergo non desinit ex sola desitione subiecti, sed a contrario. Hoc autem non datur, quia ultima dispositio non est contraria illi antecedenti, quae est infra ultimam, sed est eiusdem speciei, v. g. calor ut octo cum calore ut septem.

Respondetur D. Thomam intelligi, quod manet materia cum eisdem dimensionibus radicaliter, quatenus materia est radix earundem dimensionum non formaliter, quia non manet eadem quantitas, nec sub eadem forma, manet tamen in materia ordo ad eandem formam, id est animam ut recuperandam per resurrectionem divinitus, et sic manet eadem dimensio radicaliter. Quod confirmat ibidem S. Thomas dicens, quod corporeitas est duplex, alia substantialis, scilicet ratio corporis de genere substantiae, quae non est aliud quam ipsa forma, alia accidentalis, quae est species quantitatis, quae est corpus. Et de hac subdit S. Thomas, «quod licet cedat in nihilum corpore humano corrupto, tamen non impedit, quod idem homo numero resurgat, quia manet eadem corporeitas eadem manente forma hominis». Sentit ergo D. Thomas, quod non manet eadem dimensio quantitativa in materia hominis, sed idem ordo ad formam humanam, unde habebit easdem dimensiones, quia habebit eandem corporeitatem. Alia loca D. Thomae ex q. 7. et 9. tertiae partis explicabimus art. seq.

Ad confirmationem respondetur dispositiones antecedentes non corrumpi ab ultima dispositione directe tamquam a contrario, sed indirecte et per accidens, quia introducunt formam incompossibilem praecedenti, et consequenter destruitur subiectum talium dispositionum antecedentium, et sic ipsae desinunt ad desitionem subiecti, in quo erant. Non est autem inconveniens, quod per accidens et indirecte aliquid corrumpatur a suo simili, destructo fundamento eius, cui innitebatur.