Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

Alterationis nomen ab altero derivatur, dicitur enim quasi faciens alterum. Sicut autem dicitur in cap. de Differentia,¹ aliud est esse alterum, aliud esse aliud. Nam ly alterum indicat differentiam accidentalem, ly aliud substantialem. Et ita possumus nomen alterationis communissime accipere pro omni mutatione accidentali in quocumque genere accidentis, sed non loquimur in praesenti de alteratione ita universaliter sumpta. Strictius ergo sumitur pro mutatione in qualitate, nam in quantitate et loco peculiares mutationes sunt, scilicet augmentatio et motus localis. In qualitatibus autem maxime aliquid fit alterum, praesertim quando per illas ordinatur ad aliquam corruptionem; corruptio enim maxime facit alterum.

Unde adhuc sumendo totum praedicamentum qualitatis, oportet distinguere, quod quaedam sunt spirituales, quaedam corporeae; et quaedam naturales, quaedam intentionales; quaedam contrarietatem habentes, quaedam non. Et illae, quae sunt spirituales vel contrarietatem non habentes, ad physicam corruptionem vel generationem non ordinantur, et ideo licet possint latiori nomine alterationes dici, non tamen dicuntur alterationes physicae, de quibus praecipue agimus in praesenti, quia ad corruptionem et generationem non ordinantur.

Circa qualitates autem etiam contrarietatem habentes duplici via procedi potest, vel per modum mutationis vel per modum motus. Per modum mutationis, quod proceditur a privatione ad formam, ut a non albo ad album, quae est generatio accidentalis; et tunc non est a contrario in contrarium, licet qualitas ipsa habeat contrarium. Per modum motus, quando proceditur a termino positivo ad terminum positivum secundum latitudinem et distantiam de uno ad aliud; hanc enim dari in qualitatibus manifestum est, ut ostendimus in q. 19. Phys.,² sicut calor et frigus, albedo et nigredo et alia similia, et tunc est vera contrarietas. Et similiter penes magis et minus in eadem qualitate datur positiva distantia et latitudo a positivo in positivum, et totum hoc fit eodem subiecto sensibili manente, ergo habet omnes conditiones requisitas ad motum stricte dictum, ut distinguitur a mutatione; et de hac praecipue agimus in praesenti.

Hoc supposito, alteratio ista, quae est motus sic definitur ab Aristotele in hoc 1. libro textu 23.,³ «quod alteratio est, quando manente subiecto sensibili transmutatur in eius passionibus aut contrariis motibus mediis». Ex quo aliqui sic eliciunt definitionem alterationis, quod «alteratio est motus ad qualitatem sensibilem mediam aut extremam», seu ad qualitatem habentem latitudinem contrarietatis. Dicitur „motus” ad excludendas mutationes instantaneas, inter quas praecipua est ipsa generatio. Dicitur „ad qualitatem” ad excludendum alias species motus, quae versantur circa quantitatem vel locum. Dicitur „qualitatem sensibilem” ad excludendum motus, qui fiunt circa qualitates spirituales, ut circa habitus vel actus. Dicitur „mediam vel extremam”, id est contrarietatem et latitudinem habentem, ad excludendum eas qualitates, quae contrarietatem non habent, ut lux, figura et aliae similes. Quare licet aliae mutationes ad qualitatem largo modo dici possint alterationes et ad eas reducantur, proprie tamen alteratio respicit qualitates contrarias et corruptivas, eo quod ex natura sua alteratio servit generationi et corruptioni ut instrumentum eius versaturque circa qualitates deservientes generationi et corruptioni, quae sunt qualitates contrariae. Et ita Aristoteles in hoc libro,⁴ lect. 2. apud D. Thomam,⁵ facit hanc consequentiam contra antiquos philosophos, quod, si est impossibile ex aqua fieri ignem, et ex uno elemento aliud, etiam erit impossibile ex albo fieri nigrum et similiter ex aliis qualitatibus, et sic destructa generatione destruitur alteratio; ergo alteratio ordinatur per se ad generationem. Quare recte D. Thomas in 3. dist. 15. q. 2. art. 1. quaestiunc. 1.⁶ colligens omnes conditiones alterationis inquit, «quod ad hoc, quod sit alteratio, requiritur ex parte alterati, quod sit res per se subsistens, aliter enim subiectum motus esse non potest, et quod sit corpus, quia solum tale movetur, et quod habeat naturam contrarietati subiectam, quia alteratio est motus inter contrarias qualitates». Ex parte vero terminorum requiritur, quod una qualitate expulsa alia introducatur; sic enim de qualitate in qualitatem transitur.

Ex his deducitur differentia alterationis a generatione et a reliquis motibus. Differt enim a reliquis motibus ex parte termini, quia augmentatio est ad quantitatem, motus localis ad ubi. A generatione vero substantiali differt et ex parte termini, quia ista est ad substantiam, et ex parte subiecti, quia subiectum generationis est materia prima, alterationis vero subiectum sensibile seu materia informata, et ex parte mutationis, quia generatio est instantanea, alteratio vero successiva, et ex parte termini a quo, quia generatio est a privatione, alteratio a termino positivo et contrario. Differt denique a generatione secundum quid, quia ista non fit per motum neque a termino positivo, sed privativo, sicut cum album fit ex non albo.

Sed obicies ad probandum, quod alteratio non ordinatur per se ad generationem: Nam productio albedinis et aliorum colorum est vera alteratio, et non ordinatur per se ad generationem substantialem. Similiter acquisitio figurae et illuminatio et obscuratio sunt alterationes, nec tamen ordinantur per se ad generationem substantialem.

Confirmatur, quia alias, si non esset possibilis generatio substantialis, non esset possibilis alteratio, siquidem essentialiter ordinatur ad illam, consequens est falsum; ergo. Minor probatur, quia alteratio non pendet per se a mutatione substantiae, licet pendeat a substantia ut a subiecto, ut patet in rebus incorruptibilibus, ut in coelo, in corporibus beatis et in damnatis post diem iudicii, in quibus non est possibilis generatio et corruptio. Et tamen dabitur alteratio, ut in coelo illuminatio et obscuratio, addensatio et rarefactio; quaedam enim partes coeli sunt densiores, aliae rariores. Imo et confractio dari poterit, cum locutio a beatis in coelo fieri non possit nisi per confractionem ipsius corporis coelestis, ut D. Thomas admittit in 2. dist. 2. q. 2. art. 2.⁷ Neque enim ibi est aer, qui confringatur, quando formatur vox, neque illa formari poterit sine aliqua addensatione corporis confracti, quia pars divisa non penetratur cum alia, sed condensatur. In corporibus beatis erit respiratio, locutio, tactus et gustus, quae sine alteratione non fiunt. In damnatis erit calefactio et frigefactio, quibus cruciabuntur, ergo dabitur alteratio sine ordine ad generationem. Denique, si homines essent ab aeterno, non posset in eis esse generatio, ut probavimus in 8. Phys.,⁸ et tamen in eis datur alteratio, quia nutrirentur et respirarent et loquerentur etc. Ergo non omnis alteratio per se ordinatur ad generationem.

Respondetur alterationem, quae est motus et versatur inter contraria, per se ordinari ad generationem, ut dictum est. Et ad probationem in contrarium, quod attinet ad albedinem et alios colores, dicimus, quod licet immediate non deserviant ad generationem tamquam dispositiones activae illius, ordinari tamen possunt mediate et in sua causa, eo quod isti colores causantur ex temperie primarum qualitatum, quae ad generationem et corruptionem immediatus conducunt, et ideo colores ut ex talibus qualitatibus consecuti etiam ordinantur mediate ad generationem et in sua causa. Acquisitio autem figurae aliquando fit mediante alteratione, ut cum ex rarefactione vel condensatione vel ex alia qualitate partes ita mutantur, ut figuram amittant et mutent, et tunc talis acquisitio figurae mediate pertinebit ad alterationem, et eo modo etiam ordinabitur ad generationem. Aliquando vero contingit mutatio figurae per solum motum localem, ut cum per divisionem vel coniunctionem partium per motum localem fit nova terminatio quantitatis et resultat nova figura; et tunc, cum non sequatur ad alterationem, nec ordinabitur per se ad generationem. De illuminatione autem et obscuratione iam diximus⁹ non esse alterationem stricte dictam, sed largo modo, et sic non ordinatur per se ad generationem sicut alteratio, quae est per se inter contraria physica.

Ad confirmationem negatur minor. Nec enim alteratio solum requirit substantiam tamquam subiectum, sed etiam requirit mutationem substantiae, quia est initium quoddam substantialis mutationis, eo quod substantia dependet in sui conservatione ab accidentibus ut a dispositionibus, unde remotio dispositionum est inchoatio corruptionis.

Ad probationem respondetur, quod in coelo non datur alteratio stricte dicta, quae est inter contraria. Illuminatio enim et obscuratio non est de se alteratio corruptiva, licet per accidens in rebus inferioribus, quatenus dependet ab influentiis coeli, quae agunt mediante luce, consequatur ex illis alteratio qualitatum corruptivarum in istis corporibus. Addensatio autem et rarefactio in coelis non datur. Licet enim quaedam partes inveniantur densiores, scilicet stellatae, aliae rariores, scilicet diaphanae, tamen hoc habent ab initio suae creationis, sicut alia accidentia propria, non autem modo acquirunt illam per alterationem.

Ad id, quod adducitur de corporibus beatorum, respondetur omnia illa fieri sine motu alterationis. Nam respiratio et locutio fit per motum localem emittentis aerem et ferientis; nec respiratio beatis necessaria erit propter cordis refrigerationem, ut temperetur calor, sicut in nobis, quia corpora illa cum sint incorruptibilia, per alterationem caloris non immutantur. Ad locutionem autem sufficit aerem ferire et motu locali dividere. Quomodo autem hoc fiat in coelo, valde difficile est apud theologos, supposita coeli incorruptibilitate, de qua in libris de Coelo.¹⁰ Quod enim ex D. Thoma affertur de contractione coelestis corporis in locutione beatorum, non dicit id Doctor sanctus ex propria sententia, sed supposita opinione aliorum, quod in coelo potest esse addensatio et rarefactio, quam tamen dicit aequivoce convenire coelo. Probabilius tamen videtur formandas esse voces in aere existente in faucibus et ore beatorum de quibus Psalm. 149.:¹¹ «Exaltationes Dei in gutture eorum». Nec est inconveniens, quod aliquis aer inclusus in corporibus beatorum ascendat super coelum, licet elementalis sit, sicut corpora ipsa beata virtualiter continent elementa, quia mixta sunt. Ille autem aer licet sit incorruptibilis, sicut et alia corpora elementalia post diem iudicii ex defectu motus coeli, poterit tamen addensari aut rarefieri per compressionem aut dilatationem partium factam per motum localem sine alia alteratione, sicut etiam si tunc moveatur aqua, partes eius comprimentur sine addensatione alterativa, ut latius explicabimus infra q. 7.¹² Formata autem voce in illo aere deferetur ad auditum alterius beati per coelum tamquam per medium secundum species intentionales, non secundum alterationem physicam vel fractionem corporis coelestis per sonum. Reliquae alterationes in corporibus beatis circa passiones et sensationes erunt solum actiones animales sensuum penes species intentionales vel actus elicitos, non autem alterationes naturales et corruptivae, ut docet Divus Thomas in 4. dist. 44. q. 2. art. 1. quaestiunc. 1. ad 3.¹³

De corporibus damnatis dicimus, quod patientur non per alterationem naturalem, quae tunc omnino cessabit cessante primo alterante, quod est motus coeli, in cuius virtute alia inferiora alterant, sed alteratione intentionali per ammissionem specierum, quae tunc non cessabit, quia non dependent a motu coeli, sed a luce et aliis qualitatibus intentionalibus, ita ignis inferni per species tangibiles maximam sensationem sui causabit in illis corporibus, de quo videatur D. Thomas in 4. dist. 44. q. 3. art. 1. quaestiunc. 2. et 3.¹⁴

De homine creato ab aeterno dicimus, quod sicut careret generatione per tempus infinitum, ita et motu alterationis per idem tempus carere deberet et mutatione, quae aliqua generatione fit.

Denique obicies: Nam qualitas habet essentiam simplicem consistentem in indivisibili, ergo secundum suam essentiam non potest terminare motum, qui divisibilis est, sed mutationem, solum autem poterit terminare motum ratione alicuius gradus secundum magis vel minus, quod non pertinet ad alterationem, ut alteratio est, sed ut intensio vel remissio.

Antecedens autem manifestum est, quia qualitas habet speciem constantem ex genere et differentia, quae quolibet addito vel subtracto variatur; ergo ipsa in indivisibili consistit.

Respondetur, quod, ut dicit Divus Thomas 1. 2. q. 52. art. 1., qualitas seu forma potest dupliciter considerari: Uno modo secundum se, alio modo in ordine ad subiectum, non quod in re forma sit sine subiecto, sed quia est diversa consideratio formae vel secundum se absolute vel comparative ad subiectum. Et primo modo species eius et essentia dicitur indivisibilis, secundo vero modo habet divisibilitatem, ratione cuius potest fieri per motum. Hoc autem bene intelligitur respectu intensionis et remissionis, quae, ut dicemus quaest. seq., convenit qualitatibus per comparationem ad subiecta. Respectu tamen ipsius qualitatis ut absolute et entitative acquiritur, videtur currere difficultas proposita, quomodo acquiratur per motum divisibilem forma indivisibilis in sua specie et essentia.

Respondetur ergo, quod quando ipsa species alicuius rei essentialiter importat contrarietatem et distantiam seu latitudinem respectu alterius oppositae, tunc licet formaliter consistat in indivisibili, quatenus omnia praedicata essentialiter illi conveniunt, et in hoc modo conveniendi non potest aliquid addi vel subtrahi, comparative tamen ad oppositum terminum latitudinem et contrarietatem fundat et admittit transitum non solum de privatione ad formam, sed etiam de una forma ad aliam. Cuius signum est, quia per additionem seu commixtionem unius formae cum alia fit variatio speciei et resultat forma aliqua intermedia vel plures intermediae, quae latitudinem et distantiam constituunt inter extremas. Ratione ergo huius sit indivisibilis in ipsa formali ratione constituendi speciem et essentiam suam absolute, comparatione tamen ad suum oppositum habet modum acquisitionis divisibilem. Et quia ista oppositio et contrarietas exercetur inter formas per comparationem ad subiectum, ideo adhuc respectu acquisitionis qualitatis per alterationem salvatur dictum Divi Thomae, quod qualitas est indivisibilis secundum se absolute, divisibilis autem per comparationem ad subiectum, prout scilicet in illo exercetur contrarietas.

Circa secundum punctum, scilicet quotuplex sit alteratio, respondetur alterationem esse motum genericum ad tres species motus alterativi, scilicet simplex alteratio, intensio et remissio.

Simplex alteratio respicit ipsam substantiam qualitatis ut motu acquirendam, scilicet ex aliquo contrario positivo. Intensio respicit augmentum qualitatis penes maiorem gradum seu magis perfectum, remissio autem minorationem penes gradum magis imperfectum. Et hoc ideo est, quia invenitur triplex modus latitudinis et distantiae in qualitate; potest enim considerari latitudo vel inter diversas species qualitatis vel intra eandem. Inter diversas ut inter calorem et frigus et alias contrarias qualitates, et sic processus ex una ad aliam fundat motum simplicis alterationis. Intra eandem autem speciem invenitur maior vel minor participatio eiusdem qualitatis in subiecto, quae diversam graduationem et latitudinem constituit penes magis vel minus, ergo diversus motus fundatur procedendo a minori ad maiorem gradum per augmentum, et a maiori ad minorem per decrementum; et primum vocatur intensio, secundum remissio.

Quodsi dantur aliae species alterationis, ut mixtio, addensatio et rarefactio et aliae similes, oportet advertere, quod istae non sunt species dividentes alterationem secundum formalitatem motus, id est secundum diversum modum latitudinis et distantiae, sed secundum specificationem desumptam ex parte termini ad quem, sicut addensatio, quia producit densitatem, et rarefactio raritatem, et mixtio qualitatem temperatam. Differunt inter se, sicut etiam differt calefactio et frigefactio, et aliae alterationes ex parte diversorum terminorum, a quibus specificantur, licet quia mixtio et addensatio et rarefactio communiores sint et specialiorem habeant difficultatem, ideo specialiter de eis tractatur in hoc opere.

Dices: Cur similiter non dabitur triplex species motus in quantitate, scilicet ad quantitatem secundum se et ad augmentum eius et ad decrementum, et similiter in motu locali ad ubi secundum se et ad ascensum et descensum. Si dicatur, quod ubi semper acquiritur sub aliquo modo situationis, vel recte vel circulariter vel curve, et ideo ad ubi seorsum non datur motus: contra est, quia etiam qualitas numquam acquiritur nisi sub aliquo gradu, vel intenso vel remisso; ergo similiter non requiritur distinctus motus ad qualitatem et ad intensionem vel remissionem eius.

Confirmatur, quia in qualitatibus invenimus alios motus praeter tres istos, scilicet motum extensionis erga diversas partes in qualitatibus corporeis, vel erga diversa obiecta in aliquibus habitibus, ergo non est ista divisio adaequata.

Respondetur esse diversam rationem de quantitate et qualitate, tum quia quantitas non habet partes contrarias, inter quas fiat transitus de una ad aliam per motum, quia species eius sunt linea, superficies et corpus, inter quas non est contrarietas neque motus transeundo de una ad aliam, imo omnes per se requiruntur in qualibet parte continui. Tum etiam, quia quantitas, quando primo producitur, consequitur ad materiam seu ad substantiam corpoream per modum dimanationis, quando vero praesupposita aliqua quantitate alia pars superadditur vel tollitur, iam est augmentatio vel diminutio, et sic non est locus motui ad quantitatem secundum se. Tum denique, quia omnis motus physicus supponit quantitatem, cum fiat secundum contactum et divisibilitatem, ergo supponit subiectum divisibile et tangibile, quod quantitatem importat.

Similiter dicitur de ubi, quod est diversa ratio, eo quod intra idem ubi non datur latitudo et distantia, ut fiat maius vel minus in ratione locali, eo quod locus adaequatus est locato, et sic nisi locatum crescat vel decrescat, non crescit locus, augmentum autem vel decrementum locati non pertinet per se ad motum localem, ut acquisitivus est talis ubi. Solum ergo datur latitudo et distantia inter unum et aliud ubi seu inter diversa loca. At vero in qualitate non solum datur latitudo inter duas qualitates contrarias, sed etiam intra eandem potest crescere magis vel minus. Et sic oporteret, quod detur motus intensionis et remissionis in eadem qualitate et simplicis alterationis inter diversas.

Ad confirmationem respondetur, quod motus ille, quo extenditur qualitas aliqua per subiectum, non est motus distinctus ab aliquo ex praedictis. Cum enim ista extensio fiat per multiplicationem seu productionem similis qualitatis, non per transitum de subiecto in subiectum, extensio illa qualitatis ad distinctam partem subiecti perinde se habet, ac si fiat de contrario in contrarium, erit alteratio, qui est motus, si de privatione ad formam, erit generatio accidentis per modum mutationis. At vero quando qualitas aliqua extenditur ad nova obiecta, ut fit in habitibus, invenitur diversa difficultas in attingendo unum obiectum inadaequatum, quam aliud. Hoc non fit per alterationem physicam et stricte dictam, de qua agimus in praesenti, sed est alteratio largo modo loquendo, quae fit per actionem intentionalem vel appetitivam, quatenus ex parte ipsius habitus, et non solum ex parte operantis vel applicationis materiae datur distincta perfectio in attingendo unum obiectum, quam aliud. Et in aliquorum sententia hoc non fit secundum perfectionem eiusdem qualitatis, sed secundum additionem formalem et aggenerationem habitus partialis ad habitum praeexistentem. Et tunc non est alia difficultas in extensione istius qualitatis, quam in extensione, quae fit per diversas partes continui. Utrobique enim producitur nova pars qualitatis, licet extensio habituum versetur circa diversa obiecta inadaequata, v. g. circa diversas conclusiones intra eandem scientiam. In sententia vero S. Thomae 1. 2. q. 54. art. 4., quam explicavimus in Logica q. 27. art. ult.,¹⁵ per hanc extensionem non fit nova additio formalis per productionem novae entitatis et qualitatis, sed est virtualis additio, quatenus eadem qualitas seu habitus sub eadem ratione formali magis explicatur et extenditur ad obiectum, ad quod antea non se extendebat, quod est novum modum perfectionis acquirere, non novam entitatem. Ideoque talis motus cum non sit alteratio proprie dicta, non est mirum, quod non constituat speciem distinctam, sed reducitur ad intensionem, licet non sit intensio penes magis vel minus circa idem, sed penes extensionem eiusdem circa inadaequata obiecta.