Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

Ut resolvimus in 3. Phys. q. 14.¹ et 5. Phys. q. 19. art. 1. et 2.² ex Aristotele, motus, ut distinguitur a mutatione communiter dicta, duas exigit conditiones: Prima ex parte subiecti, quod eius subiectum sit ens in actu, id est informatum forma substantiali, non ens in potentia, quod est materia prima, quae tamen sufficit ad mutationem. Secunda ex parte terminorum ut videlicet motus proprie dictus sit inter terminos positivos et consequenter proprie seu positive contrarios. Ad mutationem vero sufficit oppositio privativa de non esse ad esse vel e contra in subiecto capaci utriusque. Ex quo apparet corruptionem non esse motum stricte dictum, ut contraponitur mutationi, eo quod non est inter terminos positivos, sed versatur ab esse ad non esse.

Dubium autem est in duobus: Primum, an ex eo, quod terminus ad quem corruptionis sit desitio formae, amittat rationem mutationis substantialis, et solum sit privatio generationis. Secundum, an ex eo, quod solum est in subiecto capaci, differat ab annihilatione, qua res totaliter desinit in nihilum. Ideoque manebit dubium, an utraque, tam annihilatio quam corruptio, sit mutatio. Et loquimur hic de corruptione in ratione mutationis; nam in ratione actionis seq. art. tractabimus, an generatio et corruptio sint eadem actio vel quomodo connectantur inter se.

Est ergo aliquorum sententia corruptionem non esse realem mutationem, sed privationem tantum actionis et concursus, quo forma praecedens conservabatur. Opponitur enim corruptio generationi, et non quia aliquid producit, sed quia destruit; ergo privative se habet, et sic realem mutationem non importat, imo neque identitatem in actione cum generatione, sed connexionem et nexum, quia sicut introducta una forma sequitur aliam extirpari, ita posita generatione consequitur corruptio, consecutive ergo se habent, non identice. Et hoc non semper, aliquando enim potest dari generatio sine corruptione, ut si non praesupponatur forma positiva in materia, quae corrumpatur. Ratio huius est, quia corruptio tendit ad negationem, id est ad non esse, ergo non est mutatio positiva, sed negativa; ex termino enim ad quem denominatur mutatio.

Alia sententia est per aliud extremum, quae sentit corruptionem ita esse positivam mutationem, ut etiam annihilatio positiva mutatio sit, eo quod ad annihilationem requiritur virtus infinita sicut ad creandum. Ergo ipsa annihilatio est aliqua mutatio positiva seu operatio, siquidem fundatur in virtute positiva.

Nihilominus dico primo: Corruptio essentialiter et formaliter est mutatio distincta a generatione.

Dico „essentialiter” et „formaliter”, quia suppono generationem ipsam, cui opponitur corruptio, non solum radicaliter, sed etiam formaliter esse mutationem, ut probatum est quaest. praec. art. 1. Corruptio autem si est mutatio, cum sit formaliter opposita generationi, formaliter etiam erit mutatio sicut ipsa, quod magis verificatur in corruptione quam in generatione, eo quod ad corruptionem necessario exigitur, quod praecedat tamquam terminus a quo ipsa forma, quae corrumpenda est, et non potest praecedere solum prioritate naturae, eo quod per corruptionem desinit esse forma. Nihil autem desinit, nisi prius existat, cum sit transitus de esse ad non esse. Nihil autem existit nisi in aliqua duratione, non autem in sola prioritate naturae, quae non est prioritas existentiae, sed significationis et formalitatis et causalitatis, quatenus per illam significatur hoc dependere ab illo et secundum hanc formalitatem, et non secundum aliam coordinari cum illo. At vero generatio, cum procedat de non esse ad esse, non supponit aliquam durationem sui termini a quo et ita sufficit ad rationem mutationis in generatione, quod privatio praecedat prioritate naturae. Sufficit enim, ut aliquod subiectum, quantum est ex natura sua, careat aliqua forma cum capacitate illius, ut indigeat actione acquisitiva talis formae, et consequenter quae respiciat illam tamquam terminum ad quem talis acquisitionis, et consequenter aliquem terminum a quo respiciat, qui utique est privatio, non quae in illo instanti existat seu afficiat subiectum, sed quae in illo instanti expellatur, et non permittatur sequi ad naturam. Sufficit autem ad rationem termini a quo, ut in ipso instanti sit in expelli a subiecto, non ut existens, et consequenter verificatur mutatio, quod aliter se habeat in isto nunc temporis quam ante in prioritate naturae.

Quod ergo corruptio sit distincta mutatio a generatione, manifeste asseritur a D. Thoma q. 28. de Veritate art. 1.³ et 6.⁴ et sumitur ex Philosopho 5. Phys. cap. 1.,⁵ lect. 2. apud D. Thomam,⁶ ubi distinguit tamquam duas mutationes eam, quae est de subiecto in non subiectum, haec est corruptio, et eam, quae est de non subiecto in subiectum, haec est generatio. Quae autem est de subiecto in subiectum, est motus, quia versatur inter contraria, et non inter contradictoria. Dicitur autem mutatio de subiecto in subiectum, vel de non subiecto in subiectum, intelligendo nomine subiecti non ipsum suppositum seu substantiam, sed ipsum esse vel non esse, seu affirmatum et non affirmatum, ut explicat Divus Thomas q. 28. cit. art. 1.⁷

Ratio autem huius est, quia non solum aliquid mutatur, quando acquirit formam, sed etiam quando amittit. Imo tunc maxime apparet mutatio, quando forma aliqua amittitur, ut cum aer amittit lucem vel corpus albedinem, quia tunc verificatur, quod aliter se habet nunc quam prius. Quod autem sit distincta mutatio a generatione patet, quia respiciunt distinctos terminos tam ad quem, quam a quo. Mutatio autem cum consistat in transitu de uno ad aliud, ubi est distinctus terminus a quo et ad quem, est distinctus transitus, et consequenter distincta mutatio. Constat autem, quod corruptio transit de esse formae ad non esse illius, generatio autem e converso de non esse alicuius formae ad esse illius; ergo important distinctum transitum secundum distinctos terminos a quo et ad quem.

Quod vero corruptio sit mutatio realis, ostenditur distinguendo de eo, quod est reale tamquam quid positivum, vel de eo quod est reale, id est a parte rei inventum, licet a parte rei non ponat, sed tollat, sicut dicimus tenebras et caecitatem dari a parte rei, quia non ficte, sed vere inveniuntur. Hoc secundo modo distinguit D. Thomas realiter corruptionem a generatione q. 28. cit. art. 6.⁸

Et ratio est, quia hoc modo a parte rei invenitur et verificatur ipse terminus formalis seu mutatum esse corruptionis, scilicet desitio formae, quia de facto corrumpitur forma, ergo et ipsa mutatio seu fieri realiter invenitur. Non tamen dicitur mutatio positiva, quia terminus eius positivus non est, ergo neque ipsa mutatio positiva esse potest; nec enim positive fit aut transit id, quod in se positivum non est, sicut non esse formae.

Dices: Per corruptionem non solum aliquid negativum resultat, ut terminus, scilicet privatio formae, sed etiam aliquid positivum, scilicet formam illam manere in potentia materiae in ordine ad agens supernaturale, quae antea erat in actu; ergo aliqua positiva mutatio invenitur in materia, scilicet novus modus potentialitatis et ordo ad diversum agens.

Respondetur materiam ipsam nihil positivum recipere per ablationem formae, quod antea non haberet, quia etiam ante dicebat ordinem ad formam ut educibilem semel ab agente naturali et pluries ab agente supernaturali. Quare educta forma et immutata materia per ipsam cessat respectus ad agens naturale, ne amplius possit eam educere, non ex mutatione potentiae in materia, sed ex defectu agentis naturalis extrinseci. Quando autem forma corrumpitur, nulla amplius mutatio fit in ipsa potentia materiae quoad istum respectum continendi formam.

Ex conclusione posita colligitur, quod si in generatione alicuius rei non detur forma aliqua corrumpenda positiva, sed tantum privatio tollenda, ut cum lux destruit tenebras, tunc corruptio et generatio non sunt duae mutationes, quia corruptio non invenit formam, quam destruat et transire faciat ab esse ad non esse, sed solum invenit privationem ex parte termini a quo, quae non mutatur de privatione in aliam privationem; transitus enim de non esse in non esse, non est mutatio. Ergo solum erit mutatio de privatione ad esse, ergo corruptio privationis non est alia mutatio quam transitus ad esse, qui utique generatio est. Et ita doceri solet in materia de iustificatione, quod si culpa, quae destruitur, non est nisi privatio in anima, iustificatio est unica mutatio, in quantum ponit gratiam et remittit culpam. Si vero culpa, quae destruitur, relinquit aliquid habituale per modum positivi et conversionis ad creaturam, tunc est duplex mutatio, ablatio illa culpae et introductio gratiae.

Dico secundo: Corruptio et annihilatio differunt ex parte termini ad quem, quia per annihilationem res totaliter desinit esse tam ex parte formae quam ex parte subiecti; et ita annihilatio non est mutatio proprie dicta sicut neque creatio, licet significetur per medium mutationis.

Haec conclusio manifesta est, quia annihilatio opponitur creationi, et ita sicut creatio nullum concursum habet ex parte causae materialis, sed solum ex parte causae efficientis, quae dat totum esse, tam ex parte formae quam ex parte materiae, ita annihilatio non est desitio per concursum alicuius causae materialis, sed per solam ablationem et suspensionem concursus divini perficientis et dantis totum esse; unde cum non fiat in aliquo subiecto, non est mutatio. Ex quo fit, quod terminus annihilationis dicitur esse totaliter ipsum nihil, non solum, quia totaliter desinit ipsa res, quae corrumpitur, sed etiam, quia nullus terminus positivus illi adiungitur, qui de novo fiat, in quem desinat ipsa rei destructio, sed pure ex parte termini ad quem invenitur nihil. Et hoc praecipuum est in annihilatione, scilicet quod desinat in nihilum. Unde quantumcumque aliquid destruatur, sive totaliter sive partialiter, si tamen non desinat in nihilum, sed adiungatur illi aliquis terminus positivus, in quem desinat, non est annihilatio. Et hac ratione in Eucharistia non annihilatur panis, licet totus destruatur et desinat esse, non tamen desinit in nihilum, sed in corpus Christi, et ita est destructio panis per conversionem, non per annihilationem.

Ratio huius est, quia annihilatio, ut diximus, fit per suspensionem concursus totaliter conservantis in esse. Ergo non solum pertinet ad ipsam totaliter rem aliquam destruere, sed etiam nullum terminum positivum illi adiungere et subrogare, in quem destructio rei terminetur, siquidem ad ponendum istum terminum positivum requiritur actio et positio alicuius influxus producentis vel attingentis illum terminum. Ergo si annihilatio est suspensio totius concursus, omnem terminum positivum sibi adiunctum excludit, alias non desinet aliquid per viam annihilationis, sed ex vi productionis alterius termini incompossibilis cum re, quae destruitur. Itaque ad annihilationem utrumque requiritur, et destructio totius esse et desitio in nihilum, sine alicuius termini adiuncti positione hoc ipso, quod fit per suspensionem divini concursus.

Sed dices: Bene potest Deus annihilare formam non annihilata materia, et accidens non annihilato subiecto. Ergo non est de ratione annihilationis destructio totius esse. Tunc enim licet esse formae in actu destruatur, sed manet in potentia materiae, sicut quando per corruptionem desinit esse.

Respondetur istam annihilationem non esse simpliciter et omnibus modis annihilationem, sicut e converso productio solius formae vel accidentis a Deo non est simpliciter creatio, sed concreatio, quando fit simul cum materia. Ita suspensio concursus erga solam formam non est annihilatio simpliciter, sed reducitur ad annihilationem tamquam ratio quaedam illius et quia habet modum annihilationis, in quantum fit per suspensionem concursus sine hoc, quod illi succedat alia forma, sed desinit in nihilum. Ille enim concursus conservat rem illam cum totali dependentia et subordinatione ad Deum, et ideo eius suspensio dicitur annihilatio, licet solum tollat partem entitatis. Quod vero maneat in potentia subiecti, non quidem in ordine ad agens naturale, sed in ordine ad potentiam divinam, non arguit, quod id fiat per actionem positivam, quia hoc, quod est manere in potentia materiae, non est terminus vel effectus talis suspensionis concursus, sed in ipsa materia praebebatur ex propria natura materiae, et quia hoc non destruitur per suspensionem concursus, ideo non est annihilatio omnibus modis, tam ut est in actu quam ut in potentia subiecti.

Ex quibus colliges male aliquos affirmare posse per divinam potentiam aliquam creaturam attingere non annihilationem, eo quod non requiritur tanta virtus ad destruendum quam ad producendum, facilius enim est destruere quam aedificare; atque ita cum per destructionem non ponatur aliqua entitas, sed tollatur, non involvit repugnantiam, quod a creatura aliqua fiat.

Oppositum tamen sentit D. Thomas 3. p. q. 13. art. 1. loquendo etiam de causa instrumentali, quam negat dari posse ad annihilationem. Et ratio est manifesta, quia licet destruere aliquid ponendo formam seu dispositionem illi incompossibilem sit facilius quam aedificare, quia talis forma vel dispositio destruens facilius ponitur et producitur, tamen destruere aliquid per suspensionem concursus alicuius causae non pertinet nisi ad illam causam, quae talem concursum exhibet. Unde cum concursus, qui suspenditur per annihilationem, sit concursus exiens ab ipso Deo, ad nullam causam creatam pertinere potest eius suspensio nisi ad solum Deum. Quando vero causae secundae aliquid corrumpunt, tollitur etiam concursus Dei erga formam corruptam, non quia per ipsas creaturas fiat talis suspensio, sed quia per ipsas fit productio formae incompossibilis, ad quam etiam Deus concurrit, et concurrendo ad ipsam desinit concurrere ad oppositam. De quo art. seq. dicemus.

Ad rationem dubitandi positam pro contraria sententia⁹ respondetur ex dictis corruptionem non esse meram privationem, sed mutationem consecutam ex generatione et terminatam ad privationem formae, est enim transitus de esse ad non esse. Et sic probat argumentum, quod non est mutatio realis positiva, id est ponens aliquid ex parte termini, sed realis corruptiva seu privativa, quae dicitur realis, quia in re invenitur, non quia aliquid positivum ponat in re.