Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

Duae istae difficultates connexae sibi sunt et ex unius resolutione alterius resolutio dependet.

Circa primam ergo dubium est, an corruptio aliquo modo sit actio saltem secundario, an vero ad rationem actionis nullo modo pertineat, et quomodo ab actione generativa distinguatur.

In quo varie sentiunt auctores. Quidam negant terminari aliquo modo actionem generativam in ratione actionis ad corruptionem formae; tactus enim actionis ubicumque tangit, sive primario sive secundario, est actus efficientiae. Omne autem, quod efficientia tangit, dando esse tangit; ubi autem non dat esse, sed tollit, ibi desinit tangere. Quare corruptio fit ipsa suspensione concursus seu omissione, non vero secundaria attingentia actionis.

Alii existimant efficientiam seu actionem secundario et distincta saltem formalitate attingere corruptionem. De quo videri potest Mag. Banez sup. cap. 3. libro 1. de Generat. explicans hoc axioma, quod «generatio unius est corruptio alterius», ibique citat Caietanum. Et ratio est, tum quia generatio et corruptio sunt unus motus, licet includat duas mutationes, ut ex locis praec. art. cit. constat, ergo est una actio; tum quia suspensio concursus si sola sit, non corrumpit, sed annihilat, adiuncta vero seu consecuta ex actione pertinet saltem secundario ad actionem illam. Non enim minus pertinet ad actionem terminum producere quam oppositum tollere, et sic ut corrumpi est verum pati et verum mutari, ita corrumpere et destruere est verum agere, saltem secundario.

Ceterum utrumque componi videtur dicendo, quod corruptio non est formaliter actio, etiam mediate, sed virtualiter. Dupliciter enim potest intelligi, quod aliqua actio mediate attingat aliquem terminum: Uno modo, quia principaliter unum terminum attingit, et continuando eandem influentiam seu rationem agendi tangit alterum ut minus principalem et sub priori contentum, sicut producitur principaliter et immediate aliqua natura, et mediate propria eius passio, mediatione tamen influentiae et causalitatis in illam. Alio modo, quia producto principali termino cessat influentia activa, seu mediante causalitate formali seu informatione formae productae fit expulsio seu privatio alterius incompatibilis cum tali forma producta, et sic qui facit rem incompatibilem cum altera, dicitur effective illam corrumpere efficientia virtuali, non actuali, scilicet mediante termino, cuius informatio expellit et corrumpit alteram formam per modum effectus formalis secundarii.

Dicimus ergo, quod corruptio non est actio priori modo, sed secundo. Non enim producta forma ulterius actio influit ad corrumpendum, neque enim influxus intelligi potest, quia respectu formae corrumpendae nihil influit, sed tollit. Ergo influxus positivus non continuatur, quia non datur ulterior terminus positivus, ad negationem autem non est necessarius influxus. At vero posita forma, quae terminus actionis est, dicitur virtualiter continere actionem, scilicet terminative. Haec autem secum importat incompossibilitatem formae oppositae, quia habet adiunctam privationem illius, et sic tangit illam et expellit non efficientia, sed incompossibilitate orta ex efficientia formae, id est ex forma effecta et terminante efficientiam.

Quae resolutio deducitur ex Divo Thoma in 2. dist. 34. q. 1. art. 2. ad 5.,¹ ubi inquit: «Illud, quod corrumpit et generat, non ex eodem habet, quod generat et corrumpit, sed ex eo, quod formam suam inducit, generat; ex eo autem, quod forma sua necessario coniungitur privationi alterius formae, corrumpit». Ubi D. Thomas non ponit corruptionem in influentia actionis, sed in ipsa appositione formae habentis privationem adiunctam. Unde non oportet hoc reducere ad meram suspensionem concursus conservantis formam oppositam, sed ad actionem producentem formam illi incompossibilem, qua incompossibilitate posita et ex vi illius cessat concursus. Et sic etiam salvatur unitas actionis seu motus propter unitatem termini positivi, duplex autem mutatio in vi illius efficientiae, quia duplex terminus tangitur, alter agendo, alter destruendo, ut explicatum est.

Circa secundam difficultatem, quomodo scilicet ordinentur istae duae mutationes, generatio et corruptio, ita ut generatio unius dicatur corruptio alterius, aliqui existimant ordinari tantum istas mutationes consecutive et successive, non identice in eadem actione seu motu. Ceterum D. Thomas q. 28. de Veritate art. 6. ad ultimum² evidenter dicit, «quod generatio unius dicitur a Philosopho corruptio alterius per concomitantiam, quia de necessitate sunt simul, vel propter unitatem motus, quia ad has duas mutationes terminatur». Ubi nomine motus intelligitur actio habens illam duplicem mutationem. Et in 1. 2. q. 113. art. 6. ad 2. inquit, «quod infusio gratiae et remissio culpae secundum substantiam actus idem sunt». Et eodem modo comparat generationem et corruptionem. Sentit ergo quod identificantur in ratione actionis.

Quare generatio unius quando habet adiunctam corruptionem alterius, dicitur esse corruptio duplici ratione:

Primo, propter successionem et ordinem formarum sibi succedentium, eo quod formae sunt incompatibiles, et sic intrante una recedit alia. Et tunc est sensus, quod generatio unius est corruptio alterius causaliter, quia connectitur et succedit generationi corruptio.

Secundo, strictius dicitur generatio unius esse corruptio alterius, non solum propter successionem formarum et mutationum, sed propter unitatem actionis seu motus, eo quod corruptio non est actio distincta a generatione, sed eadem actio formaliter generativa est virtualiter corruptiva ratione termini generati, ut incompossibilis cum forma opposita, in qua incompossibilitate virtualiter manet influentia positiva ut terminata ad formam genitam, ut dictum est.

Diximus in conclusione «quando generatio habet annexam corruptionem» ad denotandum id, quod praec. art. significavimus, non dari corruptionem, quae sit vera et realis mutatio, nisi quando datur forma positiva corrumpenda. Si enim solum praecedit privatio tollenda per formam generatam, ut quando aer tenebrosus illuminetur, tunc ablatio illius privationis non fit per mutationem negativam distinctam a generatione lucis, sed per ipsam generationem positivam sine alia mutatione corrumpitur privatio, eo quod non tollitur nisi per positivum esse, ergo per generationem, quae est transitus seu mutatio de non esse ad esse, de privatione ad formam, licet verum sit, quod per nostros conceptus possumus distinguere in luce conceptum positivum constituendi lucidum et conceptum remotivum tenebrarum seu non esse privationis, eo quod privatio accipitur a nobis ut ens rationis atque adeo ad instar esse, quod corrumpitur; in re tamen privatio illa est non esse, et physice non tollitur nisi per esse, quod totum docet S. Thomas q. 28. de Veritate art. 6. in corpore.³

Unde obiectiones, quae fieri possunt ex eo, quod generatio aliquando datur sine corruptione, nihil obstant. Fatemur enim non omni generationi essentialiter annexam corruptionem, sed tantum illi, cui annectitur forma positiva corrumpenda; et si forma corrumpenda fuerit partialis, tunc etiam corruptio partialis erit, et productio aggeneratio. Nec Divus Thomas in 2. dist. 34. supra cit.⁴⁵ dixit, quod generatio et corruptio solum ratione differunt, sed dixit, quod forma ignis et privatio aeris sunt idem subiecto, sed ratione differunt, quod est dicere privationem et formam non distingui realiter, eo quod privatio extremum reale non est: non tamen est dicere, quod ipsa generatio et corruptio non sint mutationes distinctae eo modo, quo dictum est.

Solvuntur obiectiones.

Primo arguitur: Corruptio est privatio saltem ex parte termini ad quem, generatio autem est positiva actio. Ergo nullo modo possunt identificari; vera enim realitas non potest identificari cum eo, quod est nihil et ens rationis.

Secundo: Quia eadem ratione, qua probatur generationem et corruptionem identificari in ratione motus et actionis, probatur identificari in ratione mutationis, quia sicut eadem dispositiva actio et motus sufficit primario introducere formam et secundario destruere oppositam, ita simplex et unica mutatio positiva primario erit transitus ad formam genitam et secundario transitus formae oppositae. Nec enim repugnabit mutationem negativam identificari cum positiva, sicut negativa actio, id est destructio, cum positiva generatione.

Tertio: Quia si generatio identificatur cum corruptione, erit generatio verus motus, quod tamen negat Philosophus in 5. Phys. cap. 1.⁶ Sequela patet, quia in quantum identificatur cum corruptione, habet pro termino a quo aliquid positivum et ratione sui, ut generatio est, habet terminum ad quem positivum. Ergo saltem identice est inter duos terminos positivos a quo et ad quem, quod est esse motum saltem identice.

Quarto: Si generatio et corruptio habent ordinem inter se, oportet, quod fundetur in aliqua causalitate seu ordine prioris et posterioris unius erga alterum. Hoc autem non datur, quia vel mutuo se causant, et hoc non, quia corruptio non potest habere causalitatem in generationem, cum sit privatio, vel non mutuo se causant, sed altera tantum est causa et altera effectus, et hoc non, quia imprimis corruptio non potest causare, ut dictum est, et sic non potest ipsa esse causa et generatio effectus, et quia alias esset per se primo intenta, generatio autem ut consecuta. Si autem generatio est causa et corruptio effectus, prius recipietur forma genita, quam expellatur opposita, et sic non recipietur forma genita in nuda materia nec supponendo expulsam formam.

Denique: Si generatio unius est corruptio alterius, oportet, quod in eodem instanti sint. Si enim sunt in diversis, non identificantur. Hoc autem esse non potest, quia corruptio tenet se ex parte dispositionis ultimae, quae tollit formam incompossibilem formae genitae; dispositio autem ultima praecedit formam in ipso subiecto, in quo fit corruptio. Ergo corruptio non identificatur cum generatione.

Ad primum respondetur negationem alterius formae bene posse identificari cum aliqua positiva forma. Privatio enim et negatio diversorum non opponuntur, sed imbibitur et identificatur talis negatio cum ipsa forma, in qua fundatur, sicut fides habet obscuritatem et calor privationem frigoris et quaecumque res negationem eius, quod a se distinguitur.

Ad secundum negatur esse eandem rationem de mutatione et de motu, secundum quod motus significat actionem per modum influentiae. Non enim repugnat eandem numero actionem attingere plures terminos ordinate se habentes vel consecutos, sive negativos sive positivos, eo quod contingit actionem esse virtualiter multiplicem et ad multa se extendere, sicut et virtus ipsa, a qua procedit. At vero mutatio non dicit aliquid efficiens, sed purum transitum inter terminos, et potius dicit aliquid effectum quam effectivum. Unde ubi est distinctus transitus inter terminos, ibi est distincta mutatio, non autem ubi est distinctus effectus etiam materialiter, est distincta actio efficiens. Sed tamen id, quod materialiter se habet ad rationem actionis, nec multiplicat illam, formaliter se habet ad rationem mutationis eamque multiplicat, quia formalitas mutationis solum consistit in illo transitu effecto, ut dictum est.

Ad tertium negatur sequela. Non enim sufficit ad rationem motus stricte dicti et ut distinguitur a mutatione, habere terminum a quo positivum concomitanter et propter incompossibilitatem adiunctam, sed formaliter et per se. Generatio autem substantialis formaliter et per se non est a termino positivo, sed a privatione formae. Quod autem corrumpat formam substantialem praeexistentem, non est, quia habeat illam pro formali termino a quo; per accidens enim et materialiter se habet ad formam ignis, quae generatur, quod fiat ex stuppa vel papyro vel ligno, per se autem, quod fiat ex non igne. Sed tamen corrumpit formam praecedentem, quaecumque illa sit, quia sunt incompossibiles formae in eodem subiecto propter privationem adiunctam, quia utraque est forma substantialis et consequenter prima in subiecto. Unde non admittit aliam tamquam secundam. Non tamen se habet tamquam terminus a quo formalis forma praecedens. Tunc enim se habet ut formalis terminus a quo, quando conducit ad constituendam positivam distantiam vel latitudinem inter terminum a quo et ad quem. Tunc autem constituitur positiva latitudo et distantia inter terminos, quando sunt positivi et habent medium, ita quod ipsa extrema conducunt ad talem latitudinem, quatenus ex eorum commensuratione aut coniunctione constituitur medium, et per se postulant transitum ex una forma ad aliam per tale medium. Formae autem substantiales non se habent ut extrema, per quorum commensurationem aut coniunctionem constituitur medium, nec per se ex una forma ad aliam fit transitus per aliquod medium, sed quaecumque forma immediate receptibilis est in materia, si dispositio contraria non obstet. Unde solum ratione dispositionis petit transitum per aliquam formam mediam.

Ad quartum respondetur, quod inter corruptionem et generationem datur mutuus ordo prioris et posterioris, sicut inter formam expulsam et generatam. Est enim expulsio formae corruptae prior in genere causae materialis, formae autem generatae est prior in genere causae formalis. Unde D. Thomas q. 28. de Veritate art. 7.⁷ inquit, «quod expulsio formae praecedentis est prior naturaliter in ratione causae materialis. Omnis enim dispositio ad formam reducitur ad causam materialem, denudatio autem materiae a forma contraria est quaedam dispositio ad formae susceptionem». Quod vero introductio formae sit prior in genere causae formalis, docet in 4. dist. 17. q. 1. art. 4. quaestiunc. 1.⁸ «Quia remotio», inquit, «formae secundum ordinem causae materialis praecedit naturaliter introductionem formae, sed secundum ordinem causae formalis est e converso». Et idem habet in 1. 2. q. 113. art. 8. ad 1., quia agens per formam agit ad removendum contrarium, sicut sol per suam lucem agit ad removendum tenebras, et ideo ex parte solis prius est illuminare quam tenebras removere, ex parte autem aeris prius est purgari a tenebris quam consequi lumen ordine naturae, licet utrumque sit simul tempore. Quare philosophandum est de corruptione et generatione sicut de dispositione ultima et forma, ut supra⁹ dictum est. Nec requiritur ad istam prioritatem ex parte causae materialis, quod detur prioritas etiam in existendo, sed sufficit, quod concomitetur existentia in re, in illa autem prioritate solum explicatur formalitas et officium illius dependentiae et causalitatis. Et licet corruptio sit effectus secundarius formae genitae, sicut etiam dispositio ultima, in alio tamen genere causae et sub alio respectu, scilicet ut tenet se ex parte causae dispositivae, potest habere modum causae et prioritatis.

Ad ultimum respondetur generationem et corruptionem dari in eodem instanti temporis, sed in diversa prioritate naturae. Dispositio autem ultima non est in aliqua duratione ante ipsam formam genitam, nec in subiecto corrupto, licet secundum diversas prioritates naturae antecedat et subsequatur in eodem subiecto genito, sicut supra explicatum est;¹⁰ et idem prorsus dicendum est de corruptione et generatione.