Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

Distinguimus in generatione terminum adaequatum seu totalem et terminum formalem seu specificatum. Primus solet vocari terminus ut quod seu qui producitur, secundus terminus ut quo.

In termino adaequato seu ut quod consideramus omnes partes ipsamque naturam integram constituentem et subsistentiam, qua talis natura subsistit, et existentiam, qua existit. Dicitur enim natura subsistere in supposito subsistente sicut partes in ipso toto, non quia natura vel partes reddantur supposita seu personae in seipsis, sed quia redduntur terminatae et affectae ipsa subsistentia et personalitate, in qua sunt, sicut partes lineae terminantur puncto, non quia in se fiant punctum, sive per se sive per accidens, sed quia unico puncto afficiuntur et terminantur. Sicut corpus afficitur albedine, non fit albedo, sic partes reducuntur illo puncto terminatae, et partes naturae et natura ipsa per subsistentiam et suppositum non redditur in se aliud suppositum seu persona, sed unica eademque subsistentia redditur supposita et terminata seu subsistens.

Unde non valet illud sophisma: Natura subsistit per aliud, id est per personam, suppositum vero subsistit per se; ergo natura et suppositum sunt aliud et aliud subsistens. Respondetur enim ad antecedens, quod natura subsistit per aliud, quod est ratio subsistendi et sibi communicatur, ut subsistat, concedo; per aliud, quod in se sit res subsistens ut quod, nego. Ad consequens: Ergo est aliud et aliud subsistens ut quod, nego consequens; unum ut quo et alterum ut quod, transeat. Sed hoc est esse distinctum in ratione entitatis, non diversi subsistentis, sicut album et albedo non faciunt duo alba ut quod, sed unum ut quo et aliud ut quod; albedo enim dicitur alba ut quo, id est ratio et forma albi, licet sint duae entitates corpus et albedo.

Formalis terminus est id, quo constituitur aliquid tamquam actualitate et specificatione. Illud autem, quo constituitur in sua specie substantia generata, vel est forma partialis vel forma totalis. Forma totalis est integra natura seu constans ex forma et materia unitis, ut condistinguitur contra suppositum vel personam, et significatur per modum formae, qua significatur ut principium, quo aliquid est tale, sicut humanitas est id, quo homo est homo. Forma partialis est illud principium, quod distinguitur contra materiam et illi unitum componit naturam, resultatque suppositum seu terminus naturae, nisi per assumptionem divinam impediatur.

Inquirimus ergo in praesenti imprimis de termino totali, an sit ipsum compositum ut natura, an etiam suppositum, quod est terminus eius; secundo de termino formali, an sit ipsa forma vel unio eius in materia.

In hac re variae sunt sententiae auctorum, de quibus videri possunt Conimbric. 1. de Generat. cap. 4. q. 15. et Cursus Carmel. disp. 2. q. 3. Circa terminum enim totalem aliqui dixerunt actionem aliquam terminari ad compositum distinctam ab ea, quae terminatur ad formam, quia sunt res distinctae. Alii vero dicunt generationem intrinsece terminari ad formam, extrinsece vero et secundario ad totum compositum, et quasi per resultantiam, non ut terminum essentialem. Denique alii ponunt pro termino adaequato ipsum compositum, quod est natura, excludunt autem ipsum suppositum vel subsistentiam.

Circa terminum vero formalem etiam divisi sunt auctores. Nam quidam dicunt solam formam esse terminum formalem, etiamsi ipsa non producatur, sed sola unio. Alii vero dicunt, solam unionem esse per se terminum formalem generationis, non vero formam, eo quod in omni generatione producitur de novo unio, non vero semper producitur forma, ut quando generatur homo. Oportet autem assignare pro termino formali et specificativo actionis aliquid de novo factum, eo quod actio si nihil facit de novo, non est actio. Alii denique dicunt formam esse terminum formalem, quando per generationem educitur vel producitur, quando vero non producitur, sed unitur, unionem esse terminum formalem; de quo Conimbric. ubi supra. Denique quidam dicunt generationem convenire cum creatione in eo, quod est producere totum, differre autem in eo praecise, quod sit eductiva unionis.

Dico primo: Totalis et adaequatus terminus generationis substantialis est ipsum compositum seu totum, non solum prout dicit naturam, sed etiam prout dicit suppositum, ita tamen, quod subsistentia non se habeat in hoc toto ut constituens, sed ut terminans naturam constitutam; vere tamen intrinsece attingitur a generatione, et non extrinsece.

Haec conclusio est expressa S. Thomae, qui perpetuo docet ipsum fieri sicut et ipsum esse solum convenire rei subsistenti seu hypostasi, ut patet 3. p. q. 35. a. 1., ubi inquit: «Nativitas potest attribui alicui dupliciter, uno modo sicut subiecto, alio modo sicut termino. Sicut subiecto attribuitur ei, quod nascitur; hoc autem proprie est hypostasis, non natura. Cum enim nasci sit quoddam generari, sicut generatur aliquid ad hoc, quod sit, ita nascitur aliquid ad hoc, ut sit. Esse autem proprie est rei subsistentis; nam forma, quae non subsistit, dicitur esse solum, quia ea aliquid est, persona autem et hypostasis significatur per modum subsistentis». Idem docet de creatione et de quocumque alio fieri, quod sit ad rem subsistentem 1. p. q. 45. art. 4. Idem videri potest Philosophus 7. Metaph. textu 27.,¹ ubi inquit, «quod neque species fit, nec quodcumque nominari oportet formam, quae in sensibili est, nec est eius generatio, nec quod quid erat esse». Ubi S. Thomas lect. 7.² inquit: «Quia generatio est eius, quod fit, palam est, quod generatio non est formae, sed compositi. Nec iterum quod quid erat esse rei generatae generatur nisi per accidens, sed forma et quod quid erat esse est, quod fit in alio, id est in materia, non per se». Ita D. Thomas.

Ex quibus verbis colligitur, quod, si id, quod generatur tamquam terminus totalis et tamquam quod, non forma sola neque quidditas seu quod quid (haec enim est ipsa forma totalis seu natura, quia sola forma partialis non est quidditas et natura, sed principium eius), restat, ut terminus totalis sit ipsum suppositum. Unde etiam patet non legisse aut non advertisse verba Aristotelis eos, qui dicunt eum non agnovisse suppositum seu personam in substantiis. Sic enim dicit, «quod id, quod fit et generatur, non est forma neque quidditas, sed compositum». Et nomine formae intelligitur forma partialis, nomine autem quidditatis seu naturae intelligitur forma totalis; restat, ut nomine compositi intelligatur ipsum suppositum, hoc enim solum est, quod condistinguitur a natura, seu forma totali. Et hunc locum Philosophi saepe observat D. Thomas ad probandum formas non fieri, sed ipsum compositum seu subsistens, ut in 1. p. q. 65. art. 4. et aliis locis.

Fundamentum autem conclusionis sumitur ex ipsa doctrina Divi Thomae, quia generatio per se primo tendit ad constituendam rem in esse integre et perfecte. Sed natura rei non habet totum esse, nisi habeat illud subsistens et per se, quia hoc est proprium substantiae, ut habeat esse terminatum et subsistens. Imo repugnat, quod habeat esse nisi vel in se subsistens vel alteri subsistenti unitum, sicut humana natura est in Christo. Ergo generatio quamdiu non dat tale esse sic subsistens in se vel in alio, manca est, et non integra, nec censetur dare totum suum effectum. Ergo tunc est adaequatus terminus, in quo sistit generatio, ubi ipsum esse generatum terminatur et sistit; sistit autem in subsistente, ergo subsistens in tali natura est terminus totalis et ut quod generationis.

Et confirmatur, quia ad generans pertinet non solum dare formam, sed consequentia ad formam, sicut sunt propriae passiones. Sed intimior est subsistentia quam passiones, quia istae sunt accidentia pertinentque ad ornatum vel operationem substantiae. Subsistentia vero est terminus intrinsecus et substantialis eius, unde unio ad subsistentiam Christi fuit substantialis in natura humana. Ergo magis pertinet ad generans illam dare quam proprias passiones. Omitto, quod apud D. Thomam existentia est propria hypostasis seu suppositi ut quod, naturae autem ut quo, ut docet 3. p. q. 17. art. 1., et nos ostendimus q. 7. Phys.³ Ergo si generatio tendit ad dandum esse, terminus eius totalis et ut quod erit id, cui convenit esse ut quod, scilicet ipsum suppositum subsistens.

Et ex hoc deducitur ultima pars conclusionis, scilicet ipsam subsistentiam seu suppositum pertinere ad intrinsecum terminum generationis, et non solum extrinsecum et resultantem, ut videntur sentire Conimbric. quaest. supra cit. art. 4. conclus. 2. et alii, quia ille dicitur terminus intrinsecus, qui directe et per se attingitur ab actione, non secundario et mediate ac praesupponendo alium primarium. Sed subsistens non potest esse terminus mediatus ac secundarius supponens alium primarium productum, quia completum et integrum esse primo et per se invenitur in ipso subsistente non ante subsistentiam. Ergo res ut subsistens et ipsa etiam subsistentia ingreditur terminum intrinsecum generationis tamquam pertinens ad integrandam et complendam rem generatam, non ut praedicatum constitutivum, sed ut terminus intrinsecus rei generatae respectu esse illius.

Dico secundo: Terminus formalis generationis non est unio, sed forma constitutiva rei generatae. Unio autem prout dicit applicationem et coniunctionem extremorum, non est terminus, sed applicatio. Id vero, quod resultat ex tali unione, si sumatur per modum suppositi, est terminus formalis tamquam forma totalis.

Haec conclusio, quae inter thomistas communis est, constat ex ipso D. Thoma 3. p. q. 35. supra cit.⁴ art. 1., ubi postquam dixit, quod nativitas et generatio attribuatur tamquam subiecto ipsi personae, et non naturae, addit, «quod tamquam termino attribuitur nativitas naturae; terminus enim generationis et cuiuslibet nativitatis est forma, natura autem per modum formae significatur». Ubi loquitur D. Thomas de termino formali, non de totali, quod est subiectum, de quo iam dixerat, quod est persona. Et similiter videri poterit in 3. dist. 8. q. 1. art. 2.⁵ et optime in 1. dist. 5. q. 3. art. 1.,⁶ ubi inquit: «Terminus generationis in creaturis potest accipi dupliciter sicut etiam et principium. Dicitur enim principium generationis ipsum generans, et huic principio respondet sicut terminus ipsum genitum. Dicitur etiam principium generationis, a quo incipit generatio, et hoc modo principium vel initium generationis est privatio formae inducendae, et huic principio terminus oppositus est forma per generationem inducta». Ita D. Thomas.

Et fundamentum colligitur, quia in termino adaequato et totali alicuius actionis illud est terminus formalis, quod in ipso termino se habet ut forma, quae per se specificat actionem et assimilat genitum ipsi generanti. Haec enim sunt munera termini formalis, scilicet formalizare ipsum terminum totalem, quod utique fit specificando seu constituendo et assimilando ipsum genitum rei generanti. Constat autem, quod forma termini non est ipsa unio, sed aliquid unitum. Unio enim se habet ut communicatio et applicatio, qua communicantur extrema. Ergo forma constituens debet esse extremum communicatum et unitum. Hoc enim est ultimum, quod intendit generans; intendit enim assimilare sibi genitum in forma, et posita assimilatione cessat. Non cessat autem in unione, quia unio est applicatio, ut forma reddatur unita; ergo magis se habet ut terminus formalis forma unita quam unio coniungens.

Et confirmatur, quia si ista unio, qua unitur ista forma, adhiberetur alteri, eodem modo illam uniret materiae. Ergo proprium distinctivum et constitutivum formale huius generationis non est unio propter unionem, sed propter formam unitam. Unde etiam, quando forma non producitur per generationem, sed introducitur ut uniatur et sic sola unio producitur, adhuc non producitur ut constituens formaliter, sed ut communicans et applicans formaliter id, quod constituit ut forma.

Ex quo colligitur, quod, cum assignatur formalis terminus, et ratione alicuius formalitatis designetur, si sumatur ly formalis pro communicata et uniente, sic unio est terminus formalis; si sumatur pro formalitate terminante et constituente et assimilante genitum generanti, sic terminus formalis non est unio, sed praecipue indicandum est de termino formali, secundum quod terminat potius, quam secundum quod mediat.

Verum quidem est, quod non potest forma constituere formaliter nisi connotando et supponendo unionem tamquam conditionem et applicationem, ipsa autem forma unita se habet ut constituens. Et sic etiam, ut supra diximus art. 3. ex Caietano 1. p. q. 118. art. 2., in generatione humana licet forma non producatur, et unio, tamen non sola unio, sed etiam ipsa forma unita attingitur a generatione, non secundum esse formae in se, sed secundum inesse, ita tamen, quod unio se habeat ut conditio et forma unita ut constituens formaliter et terminans.

Solvuntur argumenta.

Primo arguitur contra primam conclusionem: Quia salvatur vera generatio sine hoc, quod producatur vel attingatur suppositum, et similiter sine hoc, quod producatur natura; ergo neque suppositum est totalis terminus generationis, neque natura formalis.

Antecedens patet tum in generatione, quia B. Virgo genuit Christum, quae fuit vera generatio, cum fuerit vera mater eius, et tamen non attingit suppositum, neque producendo, quia in Christo non fuit suppositum creatum, neque uniendo illud naturae, quia haec unio non est facta per actionem Virginis, sed per immediatam assumptionem Dei. Tum etiam quia suppositum resultat posita natura tamquam modus seu terminus illi adiunctus. Unde si nunc humanitas dimitteretur a Verbo, resultaret de novo subsistentia creata. Ergo supponit terminum generationis omnino productum per actionem, siquidem quod restat, solum fit per resultantiam. Ergo suppositum non pertinet ad intrinsecum terminum generationis, ut actio est, sed posito termino actionis resultat. Tum denique, quia D. Thomas nullo modo attribuit ipsi supposito rationem termini, sed subiecti generationis, rationem vero termini ipsi naturae, ut patet 3. p. q. 35. art. 1., eo quod natura, quae constat ex unione materiae et formae, est integra et totalis substantia. Ergo de se terminat totalem actionem, et sic ut sit terminus totalis producibilis a generatione, non indiget aliquo alio. Sed tamen quia illa natura est terminata supposito et in illo tamquam in subiecto, ideo dicitur suppositum subiectum generationis, non terminus, quia non terminat actionem, sed subicitur seu supponitur naturae terminanti.

Quoad secundam vero partem probatur antecedens in generatione divina, in qua totalis terminus est Persona procedens, natura vero non habet rationem termini etiam formalis, alias distingueretur a principio, a quo procedit, et sic non esset una tantum natura in tribus Personis.

Respondetur negando antecedens. Ad primam probationem respondetur aliquos existimare actionem B. Virginis in ipsa productione humanitatis et existentiae eius ita sistere, quod non dicitur Mater Dei, id est personae subsistentis in ipsa humanitate nisi materialiter et secundario et per accidens, sicut si modo Deus assumeret meam humanitatem destructa eius subsistentia, mater, quae me genuit, materialiter et per accidens diceretur mater Dei, quia esset mater hominis, cuius natura assumpta est a Deo. Sic producendo humanitatem in se existentem et terminantem generationem Virginis dicitur Mater Dei, quia est mater humanitatis, quae alia actione non pertinente ad Virginem assumpta est a Deo. Si enim actio generantis non tangit suppositum, sed sistit in esse naturae, quodcumque suppositum illi applicetur, materialiter se habebit; et ita B. Virgo formaliter et per se non dicetur Mater Dei.

Nihilominus in sententia S. Thomae B. Virgo propriissime et formaliter est vera Mater Dei, non minus quam mater Petri est formaliter mater illius hominis. Etenim in generatione hominum generans non producit formam neque eius existentiam vel subsistentiam, sed forma rationalis in se subsistens creatur a Deo et infunditur, generans autem unit materiam illi formae, et sic illud esse animae, quod fit a Deo, communicatur a generante ipsi corpori, et non est aliud esse in ipso corpore et in toto composito, quam ipsum esse animae sic communicatum, quia in ipso composito secundum D. Thomam non datur nisi unum esse, quod quidem provenit a forma ut a principio quo, convenit vero composito seu supposito ut quod. Unde cum anima rationalis habeat esse per se existens seu subsistens, licet communicabile materiae, ideo generatio hominis formalissime dicitur attingere personam, quatenus hoc ipsum esse animae, quod communicatur toti composito seu personae, a generante communicatur corpori et facit integrum hominem. Et ita dicit D. Thomas 1. 2. q. 4. art. 5. ad 2., «quod animae humanae remanet esse compositi post corporis destructionem. Et hoc ideo, quia idem est esse formae et materiae, et hoc idem est esse compositi». Similiter ergo in Christo est unicum tantum esse, quod est personae seu suppositi et communicatur naturae, ut docet idem D. Thomas 3. p. q. 17. art. 2. Sed tamen hoc esse Verbi seu subsistentia ordine quodam communicata fuit, prius animae prioritate naturae, deinde corpori, quia prius natura assumpsit animam quam corpus et mediante anima corpus, ut docet D. Thomas 3. p. q. 6. art. 1., ita quod in ipsa creatione animae simul se immiscuit assumptio Verbi impediens propriam subsistentiam et existentiam animae et suam subrogans per assumptionem. Cum ergo in illo puncto actio B. Virginis generativa attigit unionem corporis formati ad animam, quam Deus infundebat, assumebat illudmet esse et subsistentiam, quam inveniebat in anima, et communicabat corpori. Et ita sicut actio generativa ordinario illud esse proprium et naturale animae communicat corpori, et hac ratione dicitur formalissime mater hominis et personae subsistentis in humanitate, ita generatio Virginis esse et subsistentiam Verbi, quam invenit in anima assumpta, communicavit corpori, et ita formalissime dicitur mater illius hominis seu Personae Divinae ut subsistentis in illa humanitate constante corpore et anima. Nec tamen B. Virgo assumptionem ipsam efficienter attigit etiam instrumentaliter, quia haec cum ipsa creatione animae immediate a Deo facta est. Sed B. Virgo animam prioritate naturae assumptam a Deo ipsa generatione communicavit corpori, sicut postea in resurrectione uniendo animam corpori sine nova assumptione iterum resultavit Deus homo; assumptio enim animae virtualiter est assumptio corporis, eo quod anima est de se communicabilis corpori. Quodsi dicas: Si tota subsistentia Verbi et eius esse fuit collatum animae et mediante anima ad carnem, ergo separata anima in morte caro mansit sine subsistentia Verbi, sicut caro hominis mortui manet sine subsistentia animae, quae separatur. Hoc autem est erroneum, alias Filius Dei non esset sepultus, quando eius corpus sepultum fuit: Respondetur ex D. Thoma 3. p. q. 50. art. 2. ad 2., ubi hoc argumentum solvit, «quod Verbum Dei dicitur unitum carni mediante anima, quatenus caro per animam pertinet ad humanam naturam, quam Filius Dei assumere intendebat, non autem ita quod sit medium quasi ligans unita. Habet autem caro ab anima, quod pertineat ad humanam naturam, etiam postquam anima separatur ab ea, in quantum scilicet in carne mortua remanet ex ordinatione divina quidam ordo resurrectionis, et ideo non tollitur unio divinitatis ad carnem». Ita S. Thomas, ex cuius verbis constat carnem in Christo mansisse unitam Verbo, non quia habeat distinctam subsistentiam, quae sibi suppleatur seorsum a forma, nec quia subsistentia animae communicaretur corpori post mortem, sed quia caro mortua etiam pertinet ad humanam naturam propter ordinem ad resurrectionem, et quidquid pertinet ad naturam humanam, non fuit dimissum a Verbo. Ideo corpus illud mansit assumptum non sub forma animae nec separatum ab omni forma, sed sub forma cadaveris, quae ad tempus assumpta fuit, in quantum requirebatur ad constitutionem corporis humani mortui, quod adhuc ordinabatur ad humanam naturam ratione resurrectionis.

Ad secundam probationem respondetur, quod suppositum non resultat ut passio, sed ut terminus naturae omnino praerequisitus ad eius existentiam. Unde sicut existentia non resultat, sed attingitur ab actione, ita et subsistentia, quae ipsam antecedit. Et licet existentia antecederet, adhuc ab ipsa actione attingeretur intrinsece, quia ante subsistentiam existentia ipsa non est terminata et completa, et sic neque actio constituens rem productam in ratione status totius. Ipsum autem totum attingitur ab actione, quae vero resultant, sunt accidentia, quae nec pertinent ad ipsum totum ut partes neque ut modi seu termini totales sicut subsistentia.

Ad tertiam instantiam dicitur, quod D. Thomas attribuit rationem termini naturae et rationem subiecti hypostasi seu supposito, quia sustentat et subicitur naturae. Et sic nomine termini absolute dicti intelligit terminum formalem tamquam specificatum, in quod tenditur, nomine vero subiecti intelligit terminum totalem, eo quod suppositum non est subiectum, ex quo fit generatio (id enim est materia prima), sed quod nascitur per generationem.

Ad secundam partem argumenti respondetur, quod Divinitas non est terminus productus seu procedens, sed communicatus, et sic est terminus formalis generationis Verbi; est enim id, in quo assimilatur suo principio, et generatio illa, in quantum assimilativa, est communicativa naturae Patris, atque adeo natura ut natura est eius terminus formalis communicatus, non productus. In processione vero Spiritus Sancti natura ut natura non est terminus formalis etiam communicatus, sed identicus. Amor vero infinitus est terminus formalis, terminus autem productus est persona subsistens, quae etiam amor notionalis dicitur.

Secundo arguitur ad probandum unionem, non formam esse terminum formalem, quia semper est id, quod producitur de novo, forma autem non semper, ut in generatione hominum. Terminus autem formalis debet produci de novo, quia quod non producitur, non terminat actionem, quia non accipit esse; actio autem nova debet dare novum esse. Imo quando educitur forma, non producitur nisi ut educta et consequenter ut unita subiecto, et per hoc distinguitur a productione creativa. Ergo formalis ratio specifica generationis est terminus ut unitus, siquidem per hoc formaliter et ultimate distinguatur a creatione. Denique, ex sola variatione unionis videmus variari species actionis, ut cum anima rationalis unitur per generationem vel reunitur per resurrectionem, non est variatio penes formam, sed penes diversam formae unionem. Ergo diversa unio erit ratio diversa specificans et terminus formalis; iste enim est, qui specificat.

Ad primam partem argumenti respondetur, quod non est necesse formalem terminum produci de novo in sua entitate, sufficit, quod in sui participatione, qua mediante specificat. Proprium enim termini formalis est specificare et formalizare id, quod producitur. Ad hoc autem non conducit per se, quod entitas formae specificantis de novo fiat, sed sufficit, quod ipsa de novo communicetur specificato, et ita communicatio seu unio de novo fiat. Non tamen illa unio est terminus formalis, id est formalizans et specificans, sed applicans et uniens. Unde aliud est ratio formalis termini, aliud ratio noviter producti in re, quae generatur; producitur enim de novo terminus totalis, cui convenit esse et produci ut quod. Forma autem, cui convenit esse ut quo, non est necesse, quod producatur, sed sufficit, quod communicetur et sic specificet et formalizet. Ipsa autem unio non est terminus formalis, id est forma dans specificationem, sed applicatio termini formalis. Quae doctrina ex D. Thoma q. 3. de Potentia art. 9. ad 6. et ad 20. et 21.,⁷ et notatur a Caietano 1. p. q. 118. art. 2.⁸

Ad secundam partem argumenti respondetur non distingui specificative generationem a creatione, quia forma producitur ut unita, quando educitur. Nam etiam in creatione cum producatur ipsum totum, producuntur partes ut unitae. Sed quia ad creationem pertinet producere totum nihil praesupponendo de partibus, sed omnes faciendo de novo et ex nihilo, tam materiam quam formam, ideo distinguitur ab eductione, quae producit totum praesupponendo unam partem, scilicet materiam, ex cuius transmutatione educitur forma, quae applicata materiae totum constituit; et sic per reductionem totum non tam fit quam componitur, in creatione vero absoluto fit. Unde non ratione unionis formaliter distinguuntur, sed ratione termini formalis, qui in creatione est totum ens ex nihilo, in generatione forma constituens tale ens ex praesupposito subiecto, et sic etiam in creatione materia pertinet ad formalem eius terminum, quia pertinet ad rationem totius entis.

Ad ultimam partem argumenti respondetur negando, quod diversa unio praecise sit diversus terminus formalis in actione substantiali, qualis est resurrectio et generatio; in utrisque enim producitur unio. Et sic non potest ex ipsa solum sumi diversitas formalis istarum actionum, sed ex ipsa forma sumitur, ut stat sub diversa ratione et modo communicandi se materiae. Diversam enim transmutationem exigit generatio hominis ut communicans animam corpori, quam resurrectio, quae sine tali formatione et dispositionibus, sed praesupponendo priorem unionem fuisse corruptam, unit animam corpori, et sic respicit formam ut reunitam, non ut praecise unitam. Similiter etiam formatio hominis ex terra, sicut in Adam, fuit actio distincta a generatione, non propter diversam unionem tamquam terminum formalem, cum utrobique fuerit producta unio, sed propter ipsammet formam sub diverso modo transmutationis communicatam et sic fundantem diversam formalitatem seu respectum terminandi actionem, quatenus diversas mutationes producit in materia, ut generet vel ut resuscitet vel ut formet ex terra. Formalis autem terminus sumitur ex forma cum respectu ad viam et ad transmutationes, quibus fit; istae enim etiam per actionem producuntur ut ducentes ad terminum. An vero in actione accidentali, v. g. in intensione, sola unio producatur de novo, an vero formalis aliqua perfectio, quae addatur qualitati, infra q. 4.⁹ inquiretur.