Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

Supposita sententia in art. praec. explicata, quod forma introducitur in materiam denudatam omni forma, tam substantiali quam accidentali, duplex urget difficultas in praes. art. pertractanda: Primo, quomodo ultima dispositio possit causari ad modum, quo ceterae antecedentes causatae sunt. Aliae enim in ipso subiecto, quod corrumpitur, introducuntur, ultima autem dispositio si in ipso subiecto causaretur, cum ipso corrumperetur, et sic non coniungeretur formae substantiali, quae de novo generatur. Si autem producitur ultima dispositio in subiecto, quod de novo generatur, tunc non produceretur per alterationem sicut ceterae antecedentes, et sic non continuabitur illis et consequenter non erit causa corrumpendi formam et disponendi materiam ultimae ad introductionem formae, siquidem non existit in subiecto ante generationem formae substantialis, et consequenter non expellit formam corruptam neque materiam ipsam disponit, ut recipiat formam de novo, siquidem post ipsam formam talis dispositio convenit subiecto. Quidquid autem infra talem dispositionem est, compatitur cum forma corrupta, et sic non expellit illam.

Secunda difficultas est, quomodo ultima dispositio possit causare formam, quae de novo generatur, sive effective sive materialiter, siquidem dispositio illa transit cum subiecto, quod corrumpitur, siquidem in sola materia nuda non remanet, supposita sententia explicata art. praec. et infra q. 9.¹ explicanda, quod accidentia non subiectantur immediate in materia prima, et sic non transeunt de corrupto ad genitum. Ex quo fit, quod ultima dispositio non potest materialiter determinare materiam, siquidem non inhaeret nec afficit illam. Similiter etiam non potest effective attingere ipsam formam, quia consequitur post ipsam in subiecto, ergo non potest effective illam generare, et sic generabitur forma a dispositione remotae effective, quae est minor ipsa ultima, quod stare non potest, quia compatitur cum forma corrupta nec habet perfectam et ultimam virtutem, quae ultimo ordinetur et connectatur cum forma genitae, ergo non potest in illam influere effective.

Et urgetur amplius, quia si ultima dispositio non efficitur a generante in subiecto corrumpendo, sed in ipsa re genita, ergo in instanti generationis prius efficietur ipsa forma substantialis et mediante ipsa emanabit ultima dispositio tamquam accidens illius, ergo non est virtus efficiens ipsius generantis respectu formae substantialis, cum potius ab ipsa forma emanet.

Similiter in instanti generationis debet praesupponi materia praeparata et disposita, ut introducatur forma, sed tunc materia denudatur omni accidenti et dispositione, ergo omni effectu formali accidentis disponentis et determinantis materiam. Ergo non remanet materia determinata et disposita, neque formaliter neque virtualiter. Non formaliter, quia nulla forma disponens tunc est; non virtualiter, quia nulla alia forma remanet, in cuius virtute contineatur illa dispositio, nisi solum quaedam connotatio extrinseca, quod immediate antea fuerit dispositio non ultima, quia ultima non fuit in tali subiecto. Hoc autem non sufficit, ut materia dicatur intrinsece et realiter determinata et disposita.

Denique est generalis difficultas, quomodo in illo instanti dispositiones possint operari effective, quia praecedentes tunc non sunt, sed desinunt esse, subsequentes autem efficiuntur tunc, ergo non efficiunt ipsam generationem. Et dato, quod tunc existant, non possunt agere effective in subiectum, in quo sunt, ut docet S. Thomas 1. 2. q. 85. art. 1. ad 4. Nec ipsum subiectum agit per illas, quia alias eadem pars ageret et pateretur, esset movens et mota.

Difficultates istae parum urgent eos, qui tenent accidentia subiectari in materia immediate, et consequenter ea, quae sunt in corrupto, posse manere in genito, et sic facile concedunt dispositionem ultimam immitti a generante in ipsam materiam, quando est sub forma corrupta, et sic praeparare materiam per dispositionem ultimam, quam habet ante formam, et consequenter ab ipsa forma non dimanare ultimam dispositionem. Pro qua sententia plures citantur a P. Suarez disp. 14. Metaph. sect. 3. Ceterum quia multi alii existimant subiectari quidem accidentia in materia sola, praesupponendo tamen prius unionem ad formam substantialem, ut Conimbric. 1. de Generat. cap. 4. q. 4. art. 1., et probabile reputat Suarez loco cit. n. 37. et 40. et 60., ideo adhuc locus est in hac sententia, ut dicatur dispositionem ultimam non dari in materia ante formam substantialem, sed ab ipsa forma dimanare. Unde ipse Suarez tom. 3. de Gratia libro 8. cap. 13. n. 10. licet dicat esse probabilius dispositionem antecedentem non perire in instanti generationis, sed manere in genito ibique consummari in ratione dispositionis ultimae, oppositum tamen admittit ut probabile, sed dicit, quod in ea sententia oportet respondere, quod vel ultima dispositio non praeparat materiam, sed forma recipitur in materia immediate, hoc ipso quod denudatur omni forma, vel si praeparat materiam, ipsa prout praeparans non est a forma, sed a generante.

Reducitur ergo difficultas ad hoc, an ultima dispositio procedat a forma genita quasi effective et dimanative, et tamen praeparet et disponat ipsam materiam, an vero, si praeparat materiam, non procedat ab ipsa forma, sed ab ipso generante. Vel denique, an ultima dispositio nullo modo praeparet materiam ad formam, sed introducatur in nuda materia, dispositio autem ultima sequatur formam tamquam dispositio ornans, non praeparans et determinans materiam ad talem formam. Quodsi ultima dispositio utrumque habet, scilicet determinare materiam et consequi ad formam, restat videre, quomodo id faciat in instanti generationis, et praesertim, an dispositio ultima habeat esse virtus effectiva generantis in illo instanti.

Dico ergo primo: Sive accidentia subiectentur in sola materia sive in toto composito, dispositio ultima numquam est simul cum forma, quae corrumpitur, sed cum illa, quae generatur.

Haec conclusio tamquam certa in hoc difficultate statuenda est. Et probatur, quia dispositio ultima expellit formam oppositam a materia, quia, ut dicit D. Thomas q. 28. de Veritate art. 8. ad ultimum,² per calorem in summo expellitur forma aquae, et ita non sunt simul. Et patet, quia haec expulsio fit per incompossibilitatem dispositionis ultimae cum forma corrupta. Omnes enim dispositiones antecedentes tendunt ad expulsionem et corruptionem formae, et ideo opponuntur et contrariantur illi. Ergo ultima dispositio est illa, quae ultimo opponitur et sic incompossibilis est cum tali forma, siquidem non restat alia ulterior, quae ad expulsionem eius faciat; ergo non est simul cum tali forma, quia incompossibilitatem habet cum illa. Unde etiamsi accidentia recipiantur in sola materia, tamen quia non potest habere simul oppositas et incompossibiles formas, non potest simul habere dispositionem ultimam et formam corruptam. Et sicut forma genita ut formaliter expellat corruptam, non requiritur, quod simul cum illa sit in materia, alias duae formae essent in illa, sed sufficit, quod coniungatur illi per successionem et expulsionem, non per simultatem, ita ut dispositio ultima expellat dispositive formam corruptam, non requiritur, quod simul existat cum ea, sed quod succedat illi expellendo, non simul existendo.

Quod autem dispositio ultima sit simul cum forma genita affirmat D. Thomas quaest. cit. de Veritate art. 7. ad 11.³ dicens, «quod calor consummatus simul introducitur cum forma ignis». Et sumitur ex dictis, quia illa ultima dispositio sicut est incompossibilis cum forma corrupta, ita est compossibilis et connexa cum forma genita, ergo simul est cum illa; nec enim materia datur aliquando sine aliqua forma substantiali, cum qua sit illa accidentalis.

Dico secundo: Dispositio ultima bene compatitur haec duo, scilicet quod praeparet materiam ad formam terminative, quod est non solum dari ad ornatum, sed ad praeparationem materiae erga formam, et similiter quod talis dispositio causetur a forma, in ordine causae formalis et secundum dependentiam in esse.

Utrumque affirmat S. Thomas q. 28. de Veritate art. 8. in fine corporis⁴ et in 4. dist. 17. q. 1. art. 4. quaestiunc. 1. et 2.⁵ et art. 5. quaestiunc. 3.,⁶ ubi affirmat «dispositionem ultimam esse effectum formae in genere causae formalis, et tamen praecedere ipsam in genere causae materialis». Sed praesertim videri potest D. Thomas in 3. dist. 13. q. 3. art. 1.,⁷ ubi distinguit triplex genus dispositionis: «Uno modo ita, quod cadat medium inter subiectum et perfectionem illam quasi instrumentum perfectionis illius, sicut diaphaneitas disponit ad lucem. Alio modo disponit aliquid ad formam sicut praeparando materiam ad receptionem formae, ita quod praeexistat in materia ante formam ordine fiendi, non ordine essendi, sicut calor disponit ad formam ignis, non quia medium cadit inter formam et materiam, sed materia appropriatur ad formam ignis per adventum caloris. Tertio modo aliquid disponit ad perfectionem aliquam, sicut quod facit ad bonitatem et decentiam perfectionis, sicut decor personae facit ad dignitatem regiam». Ecce, S. Thomas distinguit dispositionem praeparantem materiam ad formam a dispositione ornante et conducente ad decentiam, et in primo ordine ponit dispositionem ultimam, ut calor ad formam ignis, quae ordine fiendi tantum praecedit, non ordine existendi seu ut medium existens inter materiam et formam, et consequenter non prius existens in materia quam forma.

Explicatur autem conclusio ostendendo illa duo non esse incompossibilia, scilicet dependere seu causari a forma et praeparare seu determinare materiam ad talem formam consummative et terminative, sicut dispositio antecedens et alteratio ad illam praeparat et disponit materiam inchoative. Quod patet, quia dispositio ultima, v. g. calor ut octo, est accidens connexum cum forma ignis ab illaque dependens in esse tamquam propria passio in eius radice contenta, sicut clare videmus, quod ignis genitus habet calorem ut octo tamquam proprietatem. Et secundo habet calor ut octo esse eiusdem rationis et speciei cum calore ut sex vel septem, qui ante instans generationis disponebat lignum ad formam ignis, et sic dispositio ultima habet esse terminus et consummatio caloris antecedenter disponentis. Quod S. Thomas aperte fatetur in q. 28. de Veritate art. 9. ad 10.,⁸ ubi inquit, quod ea, quae in instanti fiunt, dicuntur fieri et factum esse, «quia quatenus illud instans est terminus prioris temporis, in quo fiebat, usurpat sibi id, quod priori tempori debetur». Ergo sentit D. Thomas, quod dispositioni ultimae in facto esse etiam convenit esse terminum antecedentis dispositionis et prioris temporis, et sic eius denominationem usurpat sibi.

Igitur dispositio ultima secundum istos duos respectus seu formalitates potest consequi ad formam et disponere materiam in diverso genere causae. Quia enim est accidens incompossibile cum forma praecedente, connexum autem et subordinatum formae genitae tamquam proprium accidens illius, necesse est, quod ab ea dependeat et ad eam sequatur. Quia vero est terminus et consummatio praecedentis alterationis, per quam materia disponebatur ad formam generandam, ideo per illam ultimam dispositionem terminative et consummative materia disponitur et praeparatur. Et sic illa ultima dispositio terminat duplicem actionem generantis secundum diversam formalitatem, scilicet alterationem et generationem: alterationem quidem, in quantum est consummatio et terminus praecedentis alterationis, generationem autem, in quantum est propria passio connexa formae substantiali, et sic formam substantialem consequitur. Nec est novum ad unum effectum concurrere duas actiones secundum diversas formalitates, sicut sol et homo ad generandum hominem, vel si datur una tantum actio, scilicet generatio, illa virtualiter continebit vim alterationis praecedentis, cuius loco subrogatur complendo ipsam.

Dico tertio: Dispositio ultima non est virtus efficienter influens in generationem substantialem neque in corruptionem formae oppositae. Est D. Thomae q. 28. de Veritate art. 8. ad 5. ex his, quae secundo loco ponuntur,⁹ ubi inquit, «quod dispositio non facit aliquid ad formam effective, sed materialiter tantum, in quantum materia per dispositionem efficitur congrua ad receptionem formae». Et loquitur de dispositione ultima.

Ratio autem conclusionis manifesta est ex dictis, quia dispositio ultima cum sit accidens, non potest operari effective nisi ut virtus recepta in aliquo subiecto et ut inhaerens illi. Neque enim calor dicitur calefacere, sed calidum, quia non potest operari forma seu principium quo, qualis est calor seu dispositio ultima, nisi operante aliquo principio quod, siquidem principium quo essentialiter est alicuius operantis per illud; est enim id quo aliquid operatur, ergo essentialiter supponit principium quod. Si ergo dispositio ultima operatur efficienter generationem, necessario id facit ut recepta in aliquo subiecto. Sed non recipitur in corrupto, quia desinit esse, neque in aliquo corpore circumstanti, quia illud non disponitur neque ex illo generatur res, ergo in ipso genito, ut ostensum est, quia ad eius formam consequitur. Ergo non potest effective attingere ipsam generationem, quia non potest effective agere in subiectum, in quo recipitur, ut dicit D. Thomas 1. 2. q. 85. art. 1. ad 4.; et si posset efficere, non tamen generare, quia si recipitur in illo, ut efficiat, iam supponit esse generatum et existens.

Si dicatur influere saltem effective in corruptionem formae oppositae, contra hoc instat D. Thomas q. 28. de Veritate art. 8. in corpore,¹⁰ ubi ostendit gratiam non posse per actus a se elicitos effective operari ad remissionem culpae, quod est corruptio formae oppositae, sed per informationem subiecti; informando enim expellit formam oppositam, non efficiendo. Et ratio est, quia efficientia non est directe ad corruptionem, alias terminaretur per se primo ad non ens, quod est nihil efficere, sed primo et per se terminatur ad ipsam aliquam generationem seu ad formam et secundario ad corruptionem alterius. Ergo si dispositio ultima non potest effective concurrere ad generationem, neque effective influet in corruptionem.

Sed ex conclusione insurgit grandis difficultas, qua virtute generans, quando est absens, effective attingat ipsum genitum. Nam dispositio ultima, ut diximus, non concurrit effective ad generationem, dispositio autem infra ultimam non est sufficiens ad producendam formam genitam, v. g. calor ut septem ad producendam formam ignis, tum quia non potest producere calorem ut octo, cum sit illo inferior, ergo neque formam ignis; tum quia illa dispositio antecedens subiectatur in ipso corrupto, quia compatitur cum eius forma, ergo in ipso instanti generationis non existit, ergo neque effective operatur. Nec potest dici, quod manet virtualiter, aut quod illa dispositio antecedens continuatur cum forma genita, ut significat D. Thomas 3. p. q. 7. art. 13. ad 2. dicens, «quod dispositio, quae vi generationis praecedit, naturaliter perfectionem sequitur, quam aliquis iam consecutus est, sicut calor, qui fuit dispositio ad formam ignis, est effectus profluens a forma ignis». Et q. 9. art. 3. ad 2. dicit, «quod per calorem disponitur materia ad suscipiendam formam ignis, qua tamen adveniente calor non cessat, sed remanet quasi quidam effectus talis formae». Contra hoc instatur, quia si ita est, non fiet in generatione substantiali resolutio usque ad materiam, quia illa dispositio praecedens continuatur cum forma genita, et sic manet in materia vel saltem manet aliqua virtus, in qua virtualiter continetur illa dispositio, et haec virtus aliquod accidens est. Ad hoc ergo

Dico quarto: Virtus generantis, quae effective operatur ut decisa et diffusa ab ipso generante tamquam instrumentum illius, non est dispositio ultima, sed cum dispositionibus antecedentibus invenitur, et in instanti generationis non operatur effective ut existens in subiecto corrupto neque in subiecto genito, sed in parte propinquiori ipsi rei genitae.

Supponit haec conclusio, quod generans dupliciter potest se habere erga materiam, ex qua generat. Vel enim est illi indistans et immediatum immediatione suppositi et virtutis, sicut ignis est proximus ligno, quod comburit, et tunc virtus effectiva generantis non est nisi in ipsomet supposito generante, scilicet calor, qui est in igne. Aliquando vero generans est distans a materia, ex qua generat, et solum est immediatum illi per suam virtutem, sicut sol, cum generat herbam, et animal, quod mediante semine generat aliud; et tunc etiam datur virtus effectiva diffusa et decisa ab ipso agente tamquam instrumentum ipsius, ut dicit S. Thomas q. 3. de Potentia art. 11. ad 9.¹¹ et aliis pluribus locis, et nos probavimus q. 12. Phys.¹² De hac ergo virtute diffusa in absentia vel distantia generantis procedit conclusio.

Et prima pars dicit, quod non est dispositio ultima, sed cum antecedentibus ponitur. Et hoc manifestum est, quia dispositio ultima est effectus coniunctus et annexus ipsi formae genitae, ita quod non existit, nisi ubi existit forma genita, sicut calor ut octo non existit, nisi ubi forma ignis. Ergo non operatur nisi existente forma ignis, ergo non ipsam formam seu generationem eius effective attingit.

Secunda vero pars, quod illa virtus effectiva non sit in subiecto corrupto, quando operatur in instanti generationis, constat, quia in illo instanti non est illud subiectum, siquidem corrumpitur, ergo neque est illa virtus, quae inhaerebat illi. Quod autem non est, non operatur effective per seipsum; per aliquam autem virtutem non operatur, quia de hac erit eadem difficultas, in quo subiecto sit.

Tertia pars, quod non existat in re genita tamquam in subiecto, neque in eius materia, constat ex doctrina S. Thomae 1. 2. q. 85. art. 1. ad 4. et q. 110. art. 2. ad 1. et Quodlib. 10. art. 3. ad 2.,¹³ ubi statuit dispositionem seu accidens non agere effective in suum subiectum, sed formaliter actuando illud. Ergo dispositio existens in re genita non potest illam generare, ut de se constat, quia sic supponeretur existens ante subiectum, et consequenter deberet esse in alio subiecto. Nec potest supponi ut existens in materia et agere effective in ipsam et ex ipsa, quia cum accidens non possit operari nisi ut quo, et consequenter ipsum subiectum, cui inhaeret, debet operari ut quod, idem esset dicere, quod accidens operatur effective in subiectum, ac dicere, quod subiectum operatur effective in seipsum. Nihil autem seipsum movet effective, et multo minus materia prima, quae nullo modo est activa, sed passiva. Ergo non potest accidens existens in materia prima operari in illa effective.

Quarta pars conclusionis, scilicet quod in casu, quo generans est distans a materia, quam disponit et ex qua generat, debet assignari aliqua pars proxima, quae per virtutem a generante decisam cum dispositionibus antecedentibus effective agat in partem proximiorem et sic fiat generatio, inde constat, quia nihil effective agit in seipsum, sed oportet distinguere agens et passum, partem moventem et partem motam. Ergo oportet, quod generatio fiat agente una parte in aliam, quando ipsum generans non est ibi praesens, ut per seipsum agat. Et hoc etiam bene notarunt Conimbric. 1. de Generat. cap. 5. q. 9. art. 2. § Quare nostra.

Et si instes: Quia pars proximior non habet in se dispositionem ultimam, v. g. calorem ut octo, sed aliquid infra illam, alias esset in ea ignis genitus, et non solum virtus ad ignem generandum, ergo non potest talis virtus inferior producere dispositionem ultimam effective: Respondetur, quod illa virtus licet entitative et formaliter sit infra calorem ut octo et infra dispositionem ultimam, virtualiter tamen in quantum instrumentum generantis, a quo est decisa talis virtus, habet vim ad attingendum effective formam substantialem rei genitae et ipsam dispositionem ultimam illius.

Et hoc sumitur ex D. Thoma 1. p. q. 76. art. 4. ad 4. dicente, «quod in mixto manent qualitates propriae elementorum licet remisse, in quibus est virtus formarum elementalium». Censet ergo, quod etiam infra calorem ut octo potest virtualiter manere vis formae generantis. Itaque calor, qui est infra gradum caloris ut octo, non potest per modum causae principalis producere nisi calorem similem sibi, et non calorem ut octo. Si tamen consideretur non solum ut calor, sed ut calor virtuosus, id est ut derivatus ab igne tamquam instrumentum eius ad producendum substantiam similem sibi, et consequenter calorem ut octo, sic operatur illum instrumentaliter, non principaliter. Quodsi absente vel destructo generante virtus illa debilior et imperfectior facta sit aut egressa fuerit, quam ut possit producere substantiam, si eam producit, id fiet virtute causae superioris, scilicet coeli vel causae primae supplentis, quod deest de virtute generantis, et sic plures formae inanimatae quandoque producuntur a coelo, ut quando cadaver generatur ex iugulatione vel ex suffocatione. Ferrum enim non est productivum directe formae cadaveris, sed ferri; tamen tollendo dispositiones vitales, v. g. calorem, qui est in sanguine, relinquit locum coelo, ut introducat formam cadaveris. Quid autem sit in virtute illa, quae est quaedam qualitas, esse virtutem substantiae, explicavimus q. 12. Phys.,¹⁴ quod non est aliquid superadditum qualitati, sed tantum ab ipsa substantia esse derivatam, et aliquid illius in ordine ad producendam similem substantiam.

Ceterum in generatione viventium specialis difficultas est, quomodo distinguatur pars efficiens et pars effecta, eo quod vivens non generatur successive a parte in partem sicut inanimata, sed organizato corpore et integre disposito tota generatio in instanti perficitur, et ideo non apparet, quomodo a parte vicina procedat ipsa forma viventis et ultima eius dispositio.

Sed respondetur ex doctrina D. Thomae 1. p. q. 118. art. 1. ad 3. et q. 3. de Potentia art. 11. praesertim ad 8.,¹⁵ ubi docet, quod virtus activa seminis non est in toto semine, sed in spiritibus, qui in ipso semine includuntur, in quo etiam spiritu est aliquis calor ex virtute corporum coelestium, quorum virtute agunt ista inferiora. Et istae partes spirituosae seminis agunt in alias, quae se habent ut materia, et formant illas, et licet materia illa corpulenta, ex qua fit generatio animalium, varietur per diversas formas, quas vocamus formas embryonis, usque ad perfectae formae introductionem, non tamen destruitur illa pars spirituosa, in qua est virtus activa seminalis, nec mutatur, ut dicit S. Thomas solutione illa ad 8., et sic semper manet distinctio inter partes, quae effective agunt, et partes, in quibus introducitur forma animalis. In illis enim partibus spirituosis, quae spumosiores sunt, non introducitur forma genita, quia ex illis non formatur foetus, sed ex corpulentiori crassiorique materia seminis et sanguinis; alioquin, ut ibi argumentatur Divus Thomas, si partes illae spirituosae mutarentur et formaretur ex illis foetus ut ex materia, destrueretur illa virtus seminalis, et sic non posset virtute seminis usque ad completum perfici generatio. Quid autem fiat de illis partibus habentibus virtutem seminis, postquam forma animalis iam est introducta, respondet Divus Thomas quaest. illa 118. cit., ad 4., quod evanescente spiritu et dissoluto semine, desinit esse illa virtus activa, quae erat in semine, eo quod erat vis instrumentalis, quae cessat producto iam effectu. Itaque resolvitur pars illa spirituosa et evaporatur in aliquod corpus; et sic semper distinguitur pars agens a parte, in quam introducitur forma. Et illa qualitas activa seminis licet formaliter sit inferior ad dispositionem ultimam, non tamen virtualiter, in quantum est virtus substantiae derivata ab ea ad agendum.

Ex quo manifestum est, quomodo dispositio influat effective ad introductionem formae vel corruptionem. Constat enim ex dictis, quod virtus effectiva influens debet esse in alia parte vel subiecto distincto ab illo, quod disponitur, et sic semper distinguitur pars movens et pars mota evitaturque illud inconveniens, quod dispositio non existens in ultimo instanti operari possit, existit enim tunc virtus operans in parte proximiori. Similiter etiam constat, quomodo materia dicatur disposita, sive a dispositione ultima sive ab antecedenti. Non per extrinsecam denominationem, sed per realem informationem, quia ante instans generationis disponitur materia quasi in fieri et tendentia ad formam per dispositiones antecedentes, quae subiectantur in ipso toto, quod est corrumpendum, et ipsam materiam determinant ad formam introducendam. In instanti autem generationis determinatur materia in facto esse et consummative per ipsam ultimam dispositionem, quae non recipitur in sola materia, sed in ipso toto, quia semper est connexa cum ipsa forma. Sed tamen illa dispositio habet duplicem respectum seu officium, secundum quod correspondet duplici principio, scilicet formae genitae, ad quam consequitur ut propria passio, et alterationi, quam terminat et consummat. Et non est necesse, quod secundum utrumque respectum praeparet et disponat materiam, sed sufficit, quod, ut terminus alterationis est, illam disponat, non ut proprietas formae. Sed quia de facto inhaeret et existit in ipso toto et in eius materia ut in principio quo recipiendi, hoc sufficit, ut per realem et intrinsecam denominationem dicatur disponere illam.

Ad illa loca D. Thomae, in quibus videtur dicere, quod calor, qui erat in corrupto, manet in genito, respondetur non loqui de eodem numero calore, sed de simili, qui ideo dicitur non cessare, quia per calorem similem continuatur, non tamen idem numero manet, ut expresse dicit D. Thomas 1. de Generat. lect. 10.¹⁶ et aliis locis praec. art. cit. Et cum calor adveniens per introductionem formae profluat ab ipsa forma, ut eisdem locis, quae in contrarium citantur, affirmat Doctor sanctus, non potest loqui de eodem numero calore, quia hic non potest profluere a forma introducta, qui antea praecesserat in subiecto.

Ad difficultates a principio¹⁷ positas respondetur ex dictis: Ad primam dicimus solam alterationem, quae praecedebat in subiecto corrupto, non producere ultimam dispositionem nisi interveniente et adiuvante generatione, quae producit formam substantialem et dispositionem ultimam ut illi annexam et ut terminum alterationis praecedentis; et secundum respectum ad formam, ad quam sequitur, est posterior illa. Secundum vero quod terminat alterationem praecedentem et consummat illam in eodem ordine accidentis, sic fungitur officio dispositionis tamquam terminus et consummatio eius, quae praecedebat, et quatenus consummat et virtualiter continet praecedentem dispositionem, virtualiter dicitur praecedere.

Ad secundam difficultatem respondetur ultimam dispositionem non causare effective formam, ad quam disponit, neque se habere ut virtutem generantis, sed solum ut dispositionem cum duplici respectu, primo ad formam genitam ut illi annexam per modum propriae passionis, secundo ad dispositiones antecedentes, quarum est consummatio et terminus, et secundum primum respectum subsequitur formam, secundum posteriorem antecedit, non duratione, sed natura et causalitate, ut dictum est.

Ad probationes contra hoc: Ad primam¹⁸ de efficientia respondetur, quod virtus effectiva generantis non convenit dispositioni ultimae formali, sed dispositioni antecedenti, ut est virtus substantiae generantis respiciens formam substantialem producendam et ordinata ad illam, et consequenter ad dispositionem ultimam, quae ipsam concomitatur. Et ita ultima dispositio formalis est terminus seu effectus virtutis generantis, non virtus efficiens rei genitae; nisi dicamus, quod dispositio antecedens et infra ultimam, in quantum est virtus substantiae generantis, est etiam dispositio ultima non formaliter, sed virtualiter, quatenus virtute illam continet sicut et formam substantialem.

Ad aliam probationem¹⁹ ex parte praeparationis materiae respondetur, quod ultima dispositio praeparat materiam consummative et terminative seu in facto esse, ita quod usque ad instans generationis exclusive supponit materiam praeparatam in fieri et tendentia per dispositiones antecedentes. In illo autem instanti introducitur forma in materiam concomitanter praeparatam per illam dispositionem ultimam, quatenus terminus est et consummatio dispositionum antecedentium et illis coordinatur. Et sic habet vim illarum tamquam terminus, in quo consummantur, et sub hac ratione etiam habet vim causalitatis materialis et praecedentiae ad formam, sicut habebant dispositiones antecedentes. Ipsa autem forma secundum respectum et causalitatem formalem, quia informat materiam, intelligitur respicere materiam secundum entitatem nudam materiae, id est ut substantialiter informabilem. Sic enim materia non est informabilis a forma substantiali mediante accidente, sed per seipsam immediate, et ita sub hoc respectu informandi solam entitatem materiae respicit forma, non dispositiones accidentales. Solum enim respicit illas ut determinantes indifferentiam materiae ad talem formam, et ad hoc sufficit, quod concomitanter sit ibi dispositio in eodem instanti, dicatur autem praecedere sub respectu et ordine causalitatis materialis, in quantum terminus et consummatio praecedentium dispositionum, quas virtualiter continet.

Et ita cum instatur, quomodo maneat materia praeparata, virtualiter an formaliter, et in qua forma dicatur virtualiter manere illa praeparatio, respondetur in re et in ipso instanti generationis dari ipsam dispositionem ultimam annexam formae, quae tamquam terminus et consummatio praecedentium dispositionum virtualiter illas continet et continuat praeparationem et determinationem, quam illae faciebant in materia usque ad illud instans exclusive.

Ad ultimam difficultatem²⁰ respondetur dispositionem, quae est virtus generantis effectiva, non esse in subiecto, quod corrumpitur, nec in subiecto, quod generatur, quia non agit effective in subiectum, in quo est inhaesive, ut ex D. Thoma dicitur in argumento, sed est in parte proximiori, in qua etiam invenitur virtus generantis in eius absentia, ut satis supra²¹ ostensum est.

Ceterum P. Suarez disp. illa²² Metaph. sect. 3. n. 28. non quiescit cum doctrina tradita existimatque non satisfacere illam distinctionem de mutua prioritate inter dispositionem et formam. Et instat contra illam, quia dispositio si est vere praeparans, et non solum ornatus ac perficiens subiectum, oportet, quod determinet et quasi limitet capacitatem eius ad talem formam, ergo etiam determinat ipsum agens ad talem formam introducendam; ergo fieri non poterit, ut talis forma effective sequatur ex forma introducta. Consequentia patet, quia si dispositio fuit a forma et forma efficitur ab agente, ergo agens non potest determinari a tali dispositione, quae producat formam, sed potius mediante forma determinatur agens ad talem dispositionem.

Confirmatur, quia illa dispositio non potest exercere causalitatem materialem et habere prioritatem naturae, neque respectu actionis, qua fit forma, neque respectu materiae, quam disponit. Non respectu actionis, quia illa dispositio sequitur mediante forma, ergo non potest habere causalitatem et prioritatem respectu illius actionis, qua fit ipsa forma, siquidem quando fit forma, nondum existit illa dispositio, nec est facta, ut possit tunc causare. Respectu vero materiae non potest habere istam prioritatem, quia non potest disponere materiam nisi informando illam. Non autem potest informare illa dispositio materiam in illo priori, siquidem materia ante formam informatur ab accidentibus. Illud autem accidens non potest disponere nisi informando et inhaerendo, quia sine inhaerentia non est et sic neque disponit. Si autem in illo priori non disponit, cui inhaeret illa dispositio? Non formae quia sequitur ad illam, et sic pro illo priori nondum inhaeret formae. Non composito, quia praeparat ad illud, non vero disponit illud, sed materiam ad illud; ei autem inhaeret, quod disponit, ergo inhaerebit soli materiae, atque adeo non est necesse, quod consequatur ad formam, sed inest materiae ab agente.

Respondetur dispositionem ultimam non determinare ipsum agens, ut efficiat, sed determinare tamquam effectum eius. Dicitur autem ultima dispositio determinare agens non ut virtus eius ad efficiendum, sed ut terminus dispositionis antecedentis, quae erat virtus determinata ipsius agentis et ab eo decisa. Deinde addo, quod agens neque per ipsas dispositiones antecedentes, quas emittit in materiam, determinatur ad generandum, sed antequam illas emittat, determinatur ad generandum et tamquam medium necessarium et virtutem agendi emittit illas dispositiones, quae se habent ut effectus eius et virtus determinata ad generandum formam; et sic dispositiones istae procedunt ab agente determinato, siquidem in virtute eius determinata operantur. Nec obstat, quod dispositiones antecedentes non sufficiunt determinare materiam vel agens; non sunt enim sufficientes determinare in facto esse et consummative, bene tamen in tendentia et inchoative, et in quantum virtus sunt substantiae generantis, etiam effective.

Ad confirmationem negatur antecedens. Ad probationem ex parte actionis respondetur dispositionem non suscipere in se actionem, qua fit forma, sed praeparare materiam in facto esse, ut recipiatur in ea forma, quae est terminus actionis, et hac ratione disponere dicitur ad actionem in suo termino. Nec requiritur ad munus causae materialis, quod existentia praecedat, sicut in causa efficiente, sed sufficit, quod in re concomitatur, ita quod in nulla duratione detur causa materialis sine existentia, ut in q. 11. Phys.²³ probavimus.

Ad probationem ex parte materiae respondetur illam dispositionem non posse disponere nisi inhaerendo et informando inhaerentia et existentia concomitante et in re inventa, non autem inhaerentia formalizante seu constituente formaliter omnem prioritatem et causalitatem materiae erga formam vel formae erga materiam. Et ita pro illa prioritate naturae seu formalitate et conceptu, quo materia intelligitur substantialiter recipere formam, non intelliguntur dispositiones informare materiam (licet de facto ibi sint), sed solum materiam substantiale compositum cum forma constituere. Ipsa autem praeparatio et determinatio materiae erga talem formam solum praesupponitur ibi concomitanter vel antecedenter, non autem formaliter intelligitur, sed id pertinet ad aliam prioritatem vel posterioritatem naturae. Est enim ibi antecedenter ratione dispositionum antecedentium, concomitanter autem ratione ultimae dispositionis, quae in facto esse illas terminat. Et sic patet ad illam interrogationem: Ubinam pro illo priori inhaeret dispositio? Dicemus enim, quod pro illo priori formali non inhaeret, quia illa prioritas non est formalitas inhaerendi, sed substantialiter componendi. Concomitanter vero et in re tunc inhaeret in composito ut in subiecto quod et sustentante illam, in materia vero ut in subiecto quo recipiendi et determinabili per illas dispositiones. Nec est necesse ad hoc, ut inhaereat in composito, quod partim sit in forma, partim in materia, sed sufficit, quod in materia ut in subiecto quo et in toto composito ut in subiecto quod, ut latius dicemus infra q. 9.²⁴