Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

De ortu et interitu rerum in communi

Summa textus libri primi Aristotelis de generatione et corruptione

¹

Intentum Aristotelis in hoc primo libro est disserere de ortu et interitu rerum in communi et de his, quae generationem ipsam consequuntur vel concomitantur. In secundo autem libro agit de generabili et corruptibili in particulari, scilicet de elementis, quae sunt prima corpora generabilia, et de mixtis, quae ex illis primis conflantur.

Circa generationem in communi decem capita distribuit hoc ordine: In primis duobus refert antiquorum sententias circa generationem et corruptionem et distinctionem earum ab alteratione. In duobus sequentibus suam sententiam declarat. A quinto capite usque ad decimum agit de his, quae generationem vel concomitantur vel consequuntur, sicut de augmentatione et nutritione, de actione et reactione, contactu et mixtione.

Summa cap. 1

In hoc capite intendit Philosophus refutare duas opiniones antiquorum circa differentiam generationis et alterationis, in sequenti vero capite alias duas circa modum, quo dicebant aliqui fieri generationem. Opiniones ergo antiquorum, quas refutat in hoc primo capite sunt duae:

Prima eorum, qui ponebant tantum esse unum principium rerum naturalium illudque esse ens actu. Hi enim non poterant distinguere generationem ab alteratione.

Secunda opinio fuit eorum, qui ponebant plura principia. Qui quidem poterant ponere generationem substantialem distinctam ab alteratione, sed de facto non ponebant illam, quia ipsas qualitates dicebant esse formas elementorum, ut calorem et frigus, negabant autem posse unum elementum converti in aliud, quia non ponebant illa esse composita ex materia et forma, sed esse primas materias non resolubiles in alia principia. Specialiter autem arguit Empedoclem, quod sibi contradixerit, quia ex una parte negabat unum elementum generari ex alio secundum substantiam, ex alia ponebat omnia a principio fuisse unum per confusionem et chaos, quasi amicitia ea omnia confundente. Quod sine corruptione esse non poterat, aut si non erat corruptio et generatio, quomodo ex illo uno emergebant plura diversificata?

Summa cap. 2

Duo facit Aristoteles in hoc capite: Primo proponit duas alias opiniones antiquorum circa modum generationis substantialis, secundo specialiter disputat contra secundam eiusque rationem solvit.

Quoad primum docet Aristoteles iam tunc fuisse communem opinionem, quod generatio et alteratio distinguerentur, et quod generatio fiebat per congregationem aliquorum sicut corruptio per disgregationem, alteratio vero per aliquarum passionum transmutationem. In assignanda autem congregatione, ex qua fiebat generatio, alia erat opinio Platonis, alia Democriti et Leucippi. Nam Plato dicebat fieri generationem per congregationem superficierum seu linearum, Democritus autem per congregationem atomorum seu corporum indivisibilium.

Quoad secundum ponit rationem Democriti et solvit eam.

Ratio erat haec: Vel corpora naturalia componuntur ex corporibus indivisibilibus vel ex divisibilibus. Si primum habetur intentum. Si secundum, ergo illa divisibilia poterunt iterum dividi, et sic si fiat totaliter omnis divisio possibilis, tunc illa facta vel quod remanet erit corpus divisibile, et hoc non, quia supponimus factam omnem divisionem; vel erit nihil, et sic corpus ex nihilo componeretur, ex nihilo autem nihil fit; vel erunt puncta, et hoc est impossibile, quia alias corpus ex solis punctis componeretur, punctum autem additum puncto non facit maius, cum careat quantitate; vel tandem resolvetur in qualitates, et hoc non, quia alias corpus ex solis qualitatibus constaret, et qualitates sic resolutae essent separatae a corpore.

Respondet Aristoteles corpus esse divisibile in alia divisibilia successive et syncategorematice et in potentia, non autem posse omnem divisionem actu esse positam, sed ita dividi aliquid in actu, quod adhuc manet divisibile, sicut dicimus ex materia aeris posse diversa generari, sed non simul; semper enim remanet ad aliquid in potentia. Postremo ostendit non fieri generationem naturalem per congregationem diversarum rerum, quia generatio non fit per positionem et situationem partium sicut artefacta, ut navis aut domus, sed quia hoc totum dissolvitur et aliud totum generatur.

Summa cap. 3

Tria facit Aristoteles in hoc capite: Primo inquirit, an detur generatio simpliciter, id est qua fiat ens simpliciter et substantialiter. Secundo proponit duo dubia ad resolutionem quaestionis necessaria. Tertio solvit principalem quaestionem.

Circa primum ponit rationem dubitandi, quia si fit ens simpliciter, debet fieri ex suo contrario, scilicet ex non ente simpliciter. Hoc autem est impossibile, quia id, ex quo aliquid fit, existit in eo, quod fit, et praedicatur de eo, sicut lignum, ex quo fit arca, est in arca et de ea dicitur, et sic non ens existeret in ente et praedicaretur de eo.

Circa secundum proponit duo dubia, ex quibus pendet resolutio quaestionis: Primum, quare generatio numquam cesset ex parte causae materialis. Si enim in generatione fit ens simpliciter, in corruptione desinit aliquid simpliciter, et sic per corruptionem consumitur aliqua entitas. Cum autem tota entitas universi sit finita, tandem consumetur per corruptiones rerum.

Respondet causam huius non esse, quia materia sit infinita, cum nullum infinitum in actu detur, nec quod res, quae generantur, modo fiant minores quam ante et sic deinceps, cum non videamus istam minorationem, sed res aequales suis generantibus fieri, sed causam esse, quia corruptio unius est generatio alterius eadem materia permanente, et ita finita materia sufficit pro infinitis generationibus.

Secundum dubium est, quare si corruptio unius est generatio alterius, quaedam dicuntur generari simpliciter, ut dum homo fit ex embryone, quaedam secundum quid, ut dum ex homine generatur cadaver, potius dicitur mori hominem quam generari aliquid.

Respondetur hoc iudicandum esse ex termino generationis; aliquando enim acquiritur forma completa et ultima, aliquando forma media et quae paratur via ad aliam. Quando acquiritur forma primo modo dicitur generari aliquid simpliciter, quia ibi sistit generatio, ut cum fit homo, equus, lapis etc. Secundo autem modo dicitur fieri secundum quid, quia adhuc restat aliquid faciendum, ut cum fit forma embryonis, restat fieri hominem, et cum fit cadaver, restat fieri terram, ad quam tenditur per formam cadaveris. Item, cum generatur accidens, fit generatio secundum quid, cum substantia sit ens simpliciter. Denique, cum generatur aliquid, quod non facile sentitur, ut aer, dicitur vulgo generari aliquid secundum quid.

Circa tertium respondet dari generationem simpliciter. Ratio est, quia datur progressio ad esse simpliciter, ut ad formam ignis, ex non esse talis formae, quod est non esse simpliciter in materia; ergo datur generatio simpliciter, sicut et corruptio, cum e contra mutatur illud esse simpliciter in non esse. Quid sit autem illud subiectum commune utrique formae, scilicet materia, an sit non ens? Respondet esse ens in potentia, non vero ens actu; solum autem habet esse non-ens ratione privationis adiunctae, quia caret forma. Et sic non fit generatio ex non ente omnibus modis, sed ex ente in potentia.

Summa cap. 4

Explicata quaestione an est circa generationem simpliciter, scilicet eam dari, in hoc capite explicat, quid sit, et facit duo: Primo docet, quid sit generatio et alteratio; secundo differentias inter eas assignat.

Circa primum supponit differre accidentia a substantia, quia illa inhaerent in ista, ut albedo in homine, et circa utrumque posse dari mutationem; videmus enim aliquando hominem substantialiter perire, aliquando secundum accidentia, ut secundum colorem vel calorem mutari.

Quo supposito dicit alterationem esse mutationem circa qualitatem eodem subiecto sensibili manente, ut dum calefit aqua, quae prius erat frigida. Generatio vero substantialis est mutatio secundum totam rei substantiam vel subiectum, et ideo non manet idem subiectum sensibile, ut cum ex ligno generatur ignis; solum enim manet materia prima, quae non est secundum se sensibilis, sed ratione formarum.

Circa secundum ad tradendum differentias inter alterationem et generationem supponit, quod in ipsa generatione aliquando fit etiam transmutatio qualitatum, ut cum ex aqua frigida fit ignis calidus, aliquando non fit mutatio qualitatum, quia similis qualitas manet in genito et in corrupto, non vero contraria, v. g. cum ex aqua fit aer, in utroque manet diaphaneitas seu transparentia.

Hoc supposito assignat duas differentias inter alterationem et generationem: Prima ex parte termini producti, quia in alteratione producitur qualitas, in generatione vero forma substantialis; secunda ex parte subiecti, quia subiectum alterationis est materia informata seu facta in actu, generationis vero est materia prima informabilis, quae est ens in potentia.

Summa cap. 5

Ab hoc capite incipit Philosophus tractare ea, quae generationem consequuntur vel concomitantur. Et primo agit de augmentatione et nutritione in isto capite, in quo tria praestat: Primo ponit differentiam augmentationis ab alteratione et generatione. Secundo explicat modum, quo fit augmentatio et diminutio. Tertio explicat, quomodo differat nutritio et augmentatio.

Circa primum dicit augmentationem differre ab alteratione et generatione in duobus: Primum ex parte terminorum ad quos, quia alteratio est ad qualitatem, generatio ad substantiam, augmentatio autem ad quantitatem. Secundo, quia id, quod generatur vel alteratur, non necessario mutat locum, ut cum in eodem loco corrumpitur lignum et fit ignis, augmentatio autem cum faciat crescere quantitatem, necessario mutationem aliquam exigit in loco, in quo extenditur, et opposito modo se habebit diminutio.

Circa secundum, ad explicandum modum augmentationis proponit duo dubia et solvit, duo item colligit corollaria seu suppositiones.

Primum dubium est, an id, quod augetur, requirat additionem alicuius habentis magnitudinem vel carentis illa. — Respondet requiri, quod alimentum, ex quo fit augmentatio, quantitatem habeat, tum quia debet habere materiam, quae sine forma non est, neque haec sine quantitate; tum quia debet addere quantitatem ad praecedentem, ergo aliquam habere debet.

Secundum dubium est, supposito, quod tam illud corpus, cui advenit augmentum, quam alimentum ipsum debent habere quantitatem, quodnam ex illis dicatur augeri. — Respondet non augeri alimentum, sed corpus illud, cui alimentum advenit per illud augmentum. Sumitur ratio ex triplici conditione ad augmentum requisita: Prima, ut illud, quod augetur, secundum omnes partes augetur; secunda, ut omnibus et singulis eius partibus aliquid de novo addatur; tertia, ut illud, quod augetur, idem numero perseveret. Cum ergo alimentum non permaneat, sed convertatur in substantiam viventis, id autem, quod alitur et in cuius substantiam convertitur, perseveret idem, profecto hoc est corpus, quod augetur.

Duo autem, quae supponit ut certa: Alterum est per augmentationem primo augeri partes similares, id est quae sunt eiusdem rationis in toto et in partibus, ut tota caro, totum os etc. Ratione autem partium similarium dicit augeri partes dissimilares, v. g. pes, manus, brachium, quae ex ipsis similaribus et aliis adiunctis constant. Alterum est, quod augmentatio fit secundum partes formales, quatenus vivens toto tempore manet idem numero, quod secundum partes formales verificatur.

Circa tertium colligit duas intercedere mutationes in augmento viventis, unam substantialem, qua alimentum corrumpitur et formam viventis induit, alteram accidentalem, qua maior quantitas acquiritur. Et istae mutationes conveniunt in uno, scilicet quod utraque fit per aliquam additionem alimenti et quantitatis, differunt vero in duobus: primum, quod augmentatio fit ex quanto in potentia, nutritio vero ex eodem ut in potentia caro vel os; secundum quod nutritio durat tempore vitae, augmentatio vero non, sed quamdiu virtus est ita fortis, ut plus possit convertere quam deperdere.

Summa cap. 6

In hoc capite agit Philosophus de contactu requisito inter agens et passum et facit duo: Primo explicat necessitatem agendi de contactu corporum; secundo explicat tres modos contactus et, quia eorum pertineat ad praesens, explicat.

Circa primum ostendit necesse esse agere de contactu, quia necesse est agere de actione et reactione mutua et de elementis et mixtis, quae ex eis fiunt; quae omnia sine contactu fieri non possunt, et ideo de illo est agendum.

Circa secundum ponit tres modos contactus: Primus, qui sequitur solam positionem localem et competit corporibus etiam mathematice consideratis, et sic definitur, «quod ea se tangunt, quorum extrema (id est superficies) sunt simul et habent determinatam magnitudinem».

Secundus est proprie contactus physicus, quando scilicet activa et passiva mutuo in se agunt et patiuntur et extrema sunt simul, sicut aer et aqua, quando mutuo in se agunt et sunt coniuncta; est enim contactus physicus, quia est secundum motum seu actionem et passionem.

Tertius est contactus communiter dictus, quia non est mutuus nec reciprocus, sed ita unum agit, quod non patitur ab alio, sicut intelligentiae tangunt coelos, sicut coelum tangit haec inferiora, sicut contristans contristatam.

Et sola secunda acceptatio contactus pertinet ad praesens.

Denique concludit duo: Alterum est, quod agens et patiens habent contrarias qualitates. Secundum est, quod moveri communius se habet quam agere, sumendo agere stricte ut opponitur passioni, quae est cum corruptione, et sic agere est movere cum dispositione ad corruptionem, quod non omni movere competit.

Summa cap. 7

In hoc capite et duobus sequentibus agit Philosophus de actione et reactione, et quidem in hoc capite explicat conditionem agentis et passi tum absolute, tum quando mutuo repatiuntur. In sequentibus adducit duas opiniones antiquorum circa modum agendi et patiendi. Et tandem in capite nono ex propria sententia explicat quatuor conditiones ad agendum et patiendum requisitas.

Igitur in hoc septimo capite facit tria: Primo explicat conditionem et naturam agentis et passi quantum ad hoc, quod debeat passum esse simile agenti vel dissimile; secundo quantum ad hoc, quod agens repatiatur a passo; tertio explicat, ad quod genus causae pertineat agens et passum.

Quantum ad primum refert imprimis duas philosophorum opiniones, quarum prima dicebat agens et passum debere esse dissimile; si enim utrumque est simile, non est maior ratio, cur haec agat quam illud. Secunda dicebat debere esse simile, quia quae sunt disparata et dissimilia, nec agunt nec patiuntur, ut album non agit in dulce, neque in grave aut leve etc.

Utrumque Aristoteles reicit ut diminutam. Quod enim non possint omnino esse similia probat, quia non esset ratio, cur alterum esset agens, alterum patiens, et quia alias multo magis aliquid in seipsum ageret, si ageret in omnino simile. Quod vero non possint esse omnino dissimilia, constat, quia agens et passum non possunt esse omnino diversa, ut calor et quantitas, quae in se non agunt, sed debent esse contraria, contraria autem sub eodem genere sunt, et sic habent aliquam convenientiam et similitudinem.

Quare ex hoc colligit, quod agens et passum partim debent esse dissimilia, scilicet a principio actionis, quia tunc contraria sunt, partim similia, scilicet in fine actionis, quia agens intendit assimilare sibi passum.

Circa secundum, an videlicet agens repatiatur a passo, supponit duas divisiones: Prima, quod movens aliud est primum, scilicet a quo primo incipit motus, aliud ultimum, scilicet quod est immediatum mobili. Secunda, alterans aliud est primum, scilicet quod alterat et non alteratur, ut coelum, ut medicus, qui curat et non alteratur ab aegroto; aliud est ultimum, quod per se attingit passum ut medicamentum in sanatione.

Sic ergo respondet, quod quando agens et passum habent materiam communem et eiusdem rationis, agens potest repati, sicut omnia sublunaria, quia habent materiam communem, id est ad invicem transmutabilem. Quae vero non habent materiam communem, ut coelum respectu sublunarium, ita agunt, quod non repatiuntur. Et uno verbo primum agens seu alterans non repatitur, sed ultimum.

Circa tertium docet, quod agens pertinet ad genus causae efficientis, tum quia ab eo incipit alteratio, efficiens autem est, unde incipit motus; tum quia non pertinet ad aliud genus causae, non ad finem et formam, quia agens est actu agens, quando ab eo egreditur actio, tunc autem nondum sunt finis nec forma, quia si essent, cessaret actio. Nec pertinet ad genus causae materialis, quia haec patitur, et sic potius ad eam pertinet passum.

Summa cap. 8

Duo facit: Primo proponit tres opiniones antiquorum philosophorum circa modum agendi et patiendi; secundo, refutat illas.

Circa primum opinio prima fuit Empedoclis, quod corpora agebant ad invicem et patiebantur, quatenus unum habet poros vel concavitates, quibus alterum subintrat et quasi penetrat, et sic fit mixtio et mutua actio.

Secunda opinio fuit Democriti et Leucippi ponentium eosdem poros, sed plenos atomis seu corpusculis, quae cum essent discontinua, aliquid vacui relinquebant, per quod movebantur, et per congregationem eorum fiebat generatio, per disgregationem vero corruptio.

Tertia opinio fuit Parmenidis et Melissi, qui ponebant omnino esse unum in mundo, segregari autem per vacuitates aliquas, remoto autem vacuo omnia unum esse, et similiter vacuum requirebant, ut esset motus; nam si moveretur per plenum, dicebant penetrari corpora.

Circa secundum, comparatis istis opinionibus inter se, et in quo conveniant et differant, quod non multum interest, impugnat opiniones illas duas de poris et atomis.

Et quidem Empedoclis opinionem reducit ad secundam. Non enim differunt, nisi quia secunda opinio ponit illas vacuitates plenas corpusculis seu atomis, prima vero solum ponit illa foramina seu poros, quibus subintrent alia corpora minuta ad agendum. Superflue autem inquit poni istos poros ad istum modum actionis, quia vel corpuscula eos intrantia tangunt partes solidas vel non. Si non tangunt, ergo neque intra illas agunt. Si tangunt, etiam sine poris ab extra approximata tangent.

Secundam vero opinionem de atomis latius impugnat. Sed breviter id probatur, quia, ut ista opinio dicit, actio et passio fit per vacuum, sed ipsa atoma non habent vacuum, ergo nec agunt nec patiuntur inter se. Item quia omne quod agit, est molle vel durum aut aliqua simili qualitate affectum; sed corpus indivisibile neque est molle nec durum etc., ergo non agit nec patitur.

Summa cap. 9

In hoc capite ad statuendam veram opinionem circa modum actionis et passionis duo facit: Primo ponit conditiones requisitas ad agendum et patiendum; secundo ostendit opinionem Democriti de atomis destruere generationem, alterationem et augmentationem.

Circa primum conditiones requisitas ad actionem et passionem reducuntur ad quatuor: Prima, quod agens sit in actu et passum in potentia, sicut ignis agit ut actu calidum, lignum patitur, ut est in potentia ad calorem. Secunda, quod agens et passum se tangant vel immediate, si sit agens ultimum et immediatum, vel mediate, si sit remotum, sicut sol mediante aere tangit terram. Tertia conditio, quod agens et passum non sint continua, id est similia et eiusdem rationis in agendo; alias enim continua secundum quantitatem bene possunt agere et pati, sicut pars corporis calida calefacit non calidum. Quarta, quod sint in debita propinquitate et unum intra sphaeram activitatis alterius.

Excludit autem quintam conditionem, quam aliqui posuerunt, scilicet quod passum non secundum omnem partem patiatur, quod est falsum, quia si passum est divisibile et habet partes, si omnibus applicetur agens, secundum omnes patietur.

Circa secundum ostendit opinionem Democriti praecedenti capite relatam tollere alterationem et augmentationem: Alterationem quidem, quia constat posse totum corpus alterari calore vel frigore sine ulla divisione corporis; illi autem atomi intra poros congregantur generatione et disgregantur corruptione, quod sine divisione esse non potest. Augmentationem vero tollit, quia in augmentatione quaelibet pars debet augeri; in illa autem opinione non datur pars, quae augeatur, sed omnia sunt indivisibilia, et deinde solum apponerentur atomi ad atomos, quod non est augeri intrinsece, sed per iuxtapositionem.

Summa cap. 10

In ultimo isto capite agit de mixtione, quae maxime conducit ad generationem eorum, quae fiunt ex elementis. Dividitur autem hoc caput in tres partes: In prima ostendit dari mixtionem; in secunda explicat, quomodo mixtio fiat; in tertia colligit, quid sit miscibile et quid sit ipsa mixtio.

Circa primum refert opinionem negantium mixtionem hoc argumento, quia ea, quae miscentur, vel permanent sicut antea vel corrumpuntur vel unum permanet et aliud corrumpitur. Si primum et tertium, non fit mixtio, quia quod se habet sicut ante, non miscetur, quia non mutatur. Si secundum, ex re destructa et non existente non fit mixtio; ergo.

Respondet Philosophus dari mixtionem eamque distinguit a ceteris mutationibus. Datur quidem mixtio, quia miscibilia manent in mixto non secundum actum, sed virtute et potentia, et sic ex ipsis alteratis et per suas qualitates manentibus fit mixtio. Distinguitur autem a reliquis mutationibus: A simplici quidem generatione, quia in ea totaliter aliquid corrumpitur, non ex concurrentia plurium et cum virtuali eorum permanentia aliquid generatur. Ab alteratione differt et augmentatione, quia quod alteratur et augetur, idem permanet facta alteratione et augmentatione; quod vero miscetur, facta mixtione non manet idem, sed mutatur in aliud.

Circa secundum refert primum duas opiniones antiquorum circa mixtionem: Prima dicebat fieri mixtionem per divisionem in partes minutissimas, quae secundum se divisibiles, sed ad sensum non amplius divisibiles apparent, sicut si farina tritici misceatur farinae hordei. Secunda dicebat, quod mixtio fit per divisionem in minima, quae non solum secundum sensum, sed etiam secundum se non sunt amplius divisibilia.

Utrumque refutat Philosophus, quia secundum hoc mixtio non esset aliud quam aggregatio plurium in uno loco, quorum quodlibet secundum se integrum maneret et ab alio separatum, licet sensus id non discerneret. Unde ulterius fieret, quod mixtum non esset homogeneum, id est quod quaelibet pars mixti non esset mixta, cum tamen oppositum videamus; mixtio enim convenit toti et partibus. Repugnat etiam dividi continuum in partes amplius indivisibiles, alioquin ex indivisibilibus continuum componeretur, quod in 6. Phys.² explosum est.

Verum ergo modum mixtionis tradit explicando tres eius conditiones: Prima, ut miscibilia sint mutuo activa et passiva; quae enim mutuo non agunt, non miscentur, sicut ea, quae non habent materiam eiusdem rationis. Secunda, ut facile cedant et dividi possint, sicut mollia et humida facile miscentur, non dura ut lapis et ferrum. Tertia, ut non sint nimis magna, quia haec difficile alterantur, sed in parvas partes dividantur, ut una possit aliam intrare agendo in aliam et facile alterando. Quare mixtio ita fit secundum istas conditiones, ut proportionetur activitas unius resistentiae alterius, et sic in unum temperamentum conveniant; nam si unum nimis vincat alterum, non fit mixtio, sed simplex corruptio et generatio, ut si in amphoram vini cadat gutta aquae.

Circa tertium docet, quod miscibile est illud, quod agit, et illud, quod patitur, ut ex utroque fiat mixtum secundum temperamentum. Mixtio autem est «miscibilium alteratorum unio».