Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Philosophiae Naturalis

Supponimus ex 2. Phys. cap. 1.,¹ quod naturale dicitur aliquid ex eo, quod habet in se principium sui motus, sive quod est a principio intrinseco naturae; principia autem intrinseca sunt materia et forma. Illa autem dicuntur secundum naturam, quae se habent ut accidentia et affectiones convenientes naturae, vel est subiectum, cuius esse est a natura. Quae vero conveniunt a principio extrinseco vel violenter conveniunt vel praeternaturaliter.

Hoc ergo inquirimus de corruptione, an conveniat ratione alicuius principii intrinseci et ita sit naturalis, an vero ratione principii extrinseci et ita sit violenta et praeternaturalis. Et difficultas esse potest, quia ex una parte corruptio habet aliquod principium repugnans, scilicet ipsam formam et compositum, quod destruitur per corruptionem, et ita non potest esse ei naturalis corruptio, sed violenta utpote destructiva eius. Ex parte vero materiae non inclinatur per se et directe in corruptionem, quia corruptio est malum et non esse, ergo non est terminus appetitus, ergo neque materiae, quia materia appetitus quidam est, et illud est ei naturale, quod est ei appetibile. Non ergo corruptio est naturalis ex aliqua parte.

Et ex hoc nascitur secunda difficultas, an corruptio possit esse per se intenta a natura, eo quod ut malum intendi non potest. Corruptio autem malum est, cum sit defectus naturae; ergo est praeter eius intentionem, sicut etiam monstra non sunt ex intentione naturae, sed ab ea exorbitant, utpote defectus illius; natura autem semper intendit id, quod sibi est debitum, non quod alienum et exorbitans.

Nihilominus dico primo: Corruptio simpliciter est naturalis, et non violenta naturae ratione materiae, quatenus dicit naturam corruptibilem, sumendo naturale ut opponitur violento.

Tenet hanc conclusionem expresse S. Thomas 1. 2. q. 85. art. 6. et q. 5. de Malo art. 5.² Reddit autem materia naturam corruptibilem, tam quia in se habet privationem cum aptitudine et potentialitate ad plures formas, quarum qualibet non potest plene satiare materiam; haec enim est dispositio rei corruptibilis, ut docet S. Thomas 1. p. q. 66. art. 2. Tum quia admittit compositionem ex contrariis, ut patet in omnibus corporibus sublunaribus. Omne autem corpus ex contrariis compositum est corruptibile, cum contraria agant in invicem, et sic generant et corrumpunt, siquidem generatio et corruptio est ex contrariis. Sic ergo fundat D. Thomas, quod corruptio sit naturalis, tum loco proxime citato tum in 3. dist. 16. q. 1. art. 1.,³ siquidem materia talibus conditionibus est praedita, scilicet potentialitate ad plures formas et privatione aliquarum et susceptione contrariorum; ergo naturale est ei admittere corruptionem formae. Ubi enim principium et radix naturalis est, id quod convenit ratione talis principii, naturale esse debet, praesertim si hoc ipsum conducat ad bonum commune, quod sine generatione et corruptione rerum stare non potest.

Nec obstat, quod id, quod convenit solum ratione principii passivi, non videtur esse naturale, quia oppositum eius non est violentum; nec enim potest aliquid pati violentiam solum ratione principii passivi, cum non sit principium resistens agenti. Ad haec non valet illa consequentia: radix seu principium est naturale, ergo et actus. Instatur enim in libero arbitrio, quod naturaliter est peccabile, cum sit ex nihilo, et tamen peccatum est contra naturam, alioquin peccatum non esset. Ergo similiter etiamsi ipsa corruptibilitas sit naturalis, non sequitur, quod corruptio non sit contra naturam. Haec inquam non obstant.

Ad primum enim diximus q. 9. Phys. art. 4.,⁴ quod etiam principium passivum est naturale, ut opponitur violento, et habet inclinationem in aliquid, a quo si removeatur taliter, quod non subrogetur illi aliquid aeque naturale, dicetur pati violentiam habetque resistentiam ad illud, non activam, sed formalem. Et quod sufficiat ad rationem naturae principium passivum, docet S. Thomas 8. Phys. lect. 8.,⁵ ubi inquit «esse contra intentionem Philosophi, ut in materia sit principium activum, quod quidem dicunt esse necessarium ad hoc, quod sit motus naturalis; sufficit enim, quod sit passivum, quod est potentia naturalis ad actum». Quare impedimentum talis inclinationis, si ipsa totaliter frustretur, erit violentum principio passivo. Sed aliqui hallucinantur in appetitu seu inclinatione materiae, quae est ad plures formas, ad quarum totalem collectionem adaequate se habet, ad singulas vero inadaequate. Et ideo sublata una forma in particulari non violentatur in recipiendo aliam, quia utraque aeque naturalis est, et ideo ablatio unius non est violenta, cum alia aeque naturalis subrogetur. Sed si totaliter impediretur corruptio formarum et acceptio aliarum, in hoc esset violentia materiae, quia impeditur naturalis eius tendentia ad plures formas successive et cum corruptione aliarum. Imo ex hoc deducitur argumentum, quia ideo non patitur violentiam materia recipiendo unam formam et amittendo aliam, quia est in potentia naturali ad omnes. Ergo ablatio unius non erit violenta, ergo erit naturalis; omnis enim motus aut fit natura aut vi, ut Philosophus inquit.⁶ Corruptio ergo naturalis est principio passivo, quatenus naturale est illi ex propria inclinatione habere plures formas, et non simul, sed successive, unam amittendo et aliam acquirendo.

Ad secundum dicitur, quod illa consequentia non tenet in defectibus voluntariis, qualia sunt peccata, tum quia voluntarium opponitur naturali, unde licet potentia deficiendi libere naturalis sit, sicut ipsa voluntas naturaliter convenit homini, tamen actus eius voluntarius est et liber propter indifferentiam potentiae; tum etiam quia peccata sunt contra naturam ut rationalem, non ut limitatam et ex nihilo, unde simpliciter dicuntur contra naturam, quia sunt contra praecipuum, quod est in natura, seu proprium ipsius naturae. At vero corruptio fundatur in inclinatione naturali materiae ad plures formas et in se naturalis est, et non violenta nec voluntaria. Et rursus, licet sit contraria formae, quae corrumpitur quantum ad esse suum, et similiter composito ex tali forma, tamen ex alia parte ordinatur ad bonum commune, quod perpetuatur et constat ex pluribus compositis et rebus, quarum una succedit alteri, quod fit per corruptionem eius. Et sic non contrariatur ipsi materiae, ut pendet a tota collectione formarum, quibus subesse potest, sed solum contrariatur uni formae particulari, quam excludit. Non est autem connaturale materiae solum ab una forma habere esse, sed a multis successive. At vero peccatum voluntatis non ordinatur ad aliquod bonum commune sicut corruptio formae, sed ab eo deordinatur universaliter et ex omni parte.

Ex quo deducitur id, quod in loco cit. in q. 9. Phys.⁷ diximus, quod licet corruptio sit contraria formae eique violenta et ex hac parte corruptio non sit dicenda naturalis, tamen quia ex parte materiae naturalis est, simpliciter sortitur denominationem naturalis, et non violenti, non obstante, quod istae duae rationes concurrant, eo quod denominatio semper fit ab eo, quod magis praeponderat in aliqua natura. Magis autem praeponderat in hac parte id, quod se tenet ex parte materiae, quia non solum est naturale et conveniens ipsi materiae, ut disponitur ad unam formam, quod fiat corruptio alterius, sed etiam ad commune bonum rerum corruptibilium conducit, quae ex successione generationum et corruptionum coordinantur, et ad communem appetitum ipsius materiae, quatenus ad omnes formas extenditur; quod expresse docet D. Thomas q. 1. de Malo art. 3. ad 18.⁸

Ad difficultates in principio⁹ motas: Ad primam respondetur, quod corruptio habet aliquod principium repugnans ex parte formae solum ratione sui particularis esse, habet autem aliud principium connaturale ex parte materiae, quatenus ex sua natura petit successionem in formis. Et hoc ipsum ordinatur in commune bonum totius ordinis rerum corruptibilium, et ideo simpliciter denominatur naturalis.

Ad secundam similiter dicitur, quod corruptio est malum particularis formae, sed bonum materiae et communis rerum conservationis. Sed tamen aliud est inquirere, quomodo ista corruptio sit naturalis, aliud quomodo sit bonum et appetibile; hoc enim non habet directe et primario, cum sit privatio. Ut autem naturalis sit, sufficit, quod consequatur ex aliquo principio intrinseco et naturali, sive sit iuxta primam inclinationem naturae sive iuxta secundariam tamquam requisitum aut annexum illi et ordinatum ad ipsam. Ut autem sit bonum primario et per se, requiritur positiva entitas, ut statim amplius declarabitur.

Dico secundo: Corruptio non est intenta ab agente particulari ut agens particulare est, nec immediate nec mediate, nec ratione sui nec ratione adiuncti ordinis ad bonum, sed respectu illius ordinis comparatur per accidens. At vero respectu agentis universalis ordinantis et providentis totum bonum naturae tales defectus sunt de eius intentione, non primaria, sed secundaria, supposito tamen illo ordine ad bonum commune.

In prima parte conclusionis non omnes conveniunt, sed aliqui sentiunt talia mala et defectus posse esse de secundaria intentione naturae particularis, et non omnino per accidens se habere. Id enim insinuare videtur S. Thomas in 4. dist. 36. q. 1. art. 1. ad 2.,¹⁰ ubi tamen loquitur de natura secundum se et ut universaliter se extendit ad agens particulare vel universale, ut statim explicabimus. Et eodem modo etiam loquitur q. 23. de Veritate art. 2.¹¹

Pro intelligentia tamen conclusionis est advertendum, quod in aliquo malo seu privatione possumus tria reperire: Primo, ipsum bonum, super quod fundatur malum vel privatio, tamquam subiectum vel ex parte subiecti se tenens. Secundo, ipsum malum formaliter seu privatio secundum se. Tertio, aliquis ordo ad bonum, quod ex tali privatione consequitur, non per se, id est quatenus malum et defectus est, sed ut deservit alicui bono, quod non potest stare, nisi interveniat tale malum, sicut non potest esse acquisitio et generatio termini ad quem nisi corrupto et desinente termino a quo, nec potest ostendi fortitudo alicuius nisi apposita persecutione alterius.

Est ergo certum, quod ipsa privatio seu malum per se et ratione sui non potest esse aliquid intentum, eo quod caret in se ratione formali, qua intendi potest, scilicet bono. Omne enim, quod intenditur et appetitur, debet intendi ut bonum et ut conveniens. Ergo quod caret hac ratione formali, secundum se non intenditur, sed si intenditur, erit per aliud, quod ei adiungitur et quo vestitur, unde non primario et per se, sed secundario et per accidens intenditur. Sed tamen hoc ipsum, quod per accidens seu per aliud habent, et ratione cuius intendi possunt, non pertinent ad omne agens nec ad omne intendens, quia non omne agens respicit rationes universaliores, sed agens particulare tantum rationes particulares respicit, non communes, et ideo praetermittuntur ab ipso, et solum quia per accidens sunt illi rei coniunctae, ab eo attinguntur. At vero agens, quod respicit rationes communes et universales, id quod respectu particularis agentis est per accidens attactum et per se omissum, potest respicere ut conducens ad universaliorem finem suum, et sic potest cadere sub eius intentione saltem secundaria.

Ex hac doctrina componuntur varia loca S. Thomae, quae loquuntur de hac re, et veritas ipsa elicitur, quomodo corruptio per accidens se habeat, et quomodo possit esse intenta. Aliquando S. Doctor affirmat corruptionem et alios defectus cadere sub intentione secunda agentis universalis, sicut 1. p. q. 22. art. 2. ad 2.: «Corruptiones», inquit, «et defectus in naturalibus sunt contra naturam particularem, sed tamen sunt de intentione naturae universalis, in quantum defectus unius cedit in bonum alterius vel totius universi». Idem docet 3. Contra Gentes cap. 94. circa finem, et cap. 71., et omnino idem vult et non amplius in illa dist. 36. cit.¹² et q. 23. de Veritate.¹³ Loquitur enim de natura absolute, non distinguendo de natura universali vel particulari. Aliquando vero affirmat similes defectus omnino esse volitos per accidens etiam a Deo, scilicet ratione eius boni, cui coniunguntur, ut patet 1. p. q. 19. art. 9. et in q. 49. art. 2., ubi dicit, «quod Deus in rebus causando bonum ordinis universi ex consequenti et quasi per accidens causat corruptiones rerum». Et denique in 3. Contra Gentes cap. 4., 5. et 6. videtur intendere, quod malum semper sit praeter intentionem.

Haec autem sic cohaerent, quod defectus isti naturales secundum se sumpti sunt privationes quaedam et mala, secundum quam considerationem per accidens se habent tam respectu agentis particularis quam universalis. Malum enim sub ratione mali non potest esse volitum neque intentum, cum non sit appetibile, sed ab appetitu fugiendum, sed per accidens solum potest se habere respectu operantis, quatenus vel permittit illud, non quidem appetendo, sed non impediendo, vel in quantum per illud aliud appeti potest, id est ut induit aliquam rationem boni vel aliquem ordinem ad bonum, sive ad bonum commune sive ad bonum particulare, et sic potest cadere sub aliqua volitione vel permissione intenta. Haec tamen intentio non spectat ad particulare agens, quia ad ipsum non spectat intendere nisi suum terminum ad quem. Quidquid autem ex parte termini a quo se tenet, nullo modo intenditur, sed relinquitur, nec etiam secundario, quia ut secundario intendatur, debet secundario se tenere ex parte termini ad quem. Corruptio autem praecise se tenet ex parte termini a quo respectu agentis particularis, ergo nullo modo potest cadere sub eius intentione, sed solum per accidens comparatur ad ipsum. At vero agens universale licet, in quantum concurrit cum agente particulari ad suam generationem, etiam respiciat corruptionem ut terminum a quo, tamen propter suam universalitatem potest secundum aliam rationem illud, quod est terminus a quo, attingere ut terminum ad quem, tamquam aliquid requisitum ad bonum commune, etiam quoad sui corruptionem, sicut Deus, qui omnem creaturam attingit ut terminum ad quem, et solum pro termino a quo habet nihil. Unde de omni creatura habet disponere, sive quoad existentiam sive quoad corruptionem. Unde corruptio respectu ipsius non se habet per accidens tamquam omissa, sed potest esse intenta saltem secundario, ut induit aliquem ordinem boni, et non pure ut privatio se habet. De aliis vero defectibus, qui ex necessitate materiae sequuntur, dicemus conclusione 3. Et sic concludit D. Thomas 1. p. q. 19. art. 9., quod Deus malum naturalis defectus vel malum poenae vult volendo aliquod bonum, cui coniungitur tale malum. Hoc est ergo esse de secundaria intentione, scilicet non posse intendi nisi praesupposito aliquo bono, quod in se res illa non habet, sed ex aliquo, cui adiungitur.

Dices: Ergo nulla est differentia inter malum culpae et poenae respectu voluntatis et providentiae Dei, siquidem etiam ipsum malum culpae ordinari potest ad aliquod maius bonum, puta ad humilitatem vel poenitentiam huius. Et tamen D. Thomas ponit differentiam inter defectus naturales et mala culpae, quod malum culpae Deus nullo modo vult, quia non vult bonum, cui coniungitur, plus quam ipsam divinam bonitatem, cui contrariatur. Malum autem poenae potest velle volendo aliquod bonum, cui coniungitur.

Respondetur esse latam differentiam inter malum culpae et poenae, quia licet importet privationem et defectum, qui non potest ordinari nisi ex coniunctione ad aliquod bonum, tamen quia privatio mali culpae opponitur ordinationi ad bonum divinum, non potest alicui bono coniungi, ratione cuius possit esse volitum et ordinatum, quia omne bonum debet esse volitum per subordinationem ad divinum. Deus enim solum vult omnia sub ratione divini boni, et ideo solum potest permitti tale malum, id est non impediri a Deo, et ipsa permissio ordinari potest ad bonum. At vero malum poenae seu defectus naturalis non opponitur bono divino, sed alicui bono particulari, unde potest induere ordinem ad aliquod bonum, quod magis praeponderet et diligatur quam illud particulare bonum, quod destruit. Et ita ratione huius ordinis seu boni, cui coniungitur, non repugnat intendi et ordinari a Deo, et non solum permitti.

Dico tertio: Monstra et defectus alii naturales, qui consequuntur dispositionem materiae, ex qua aliquid generatur, respectu agentis particularis aliquando sunt fortuita et nullo modo intenta, aliquando secundario volita. Respectu autem agentis universalis intenta esse possunt.

De hac conclusione videndus est S. Doctor in 3. Contra Gent. cap. 6., ubi dicit: «Si sit talis privatio, quae privat id, quod est debitum generato, erit casuale et simpliciter malum, sicut cum nascuntur partus monstruosi. Hoc enim non consequitur de necessitate ad id, quod est intentum, sed est ei repugnans, cum agens intendat perfectionem generati. Malum autem actionis accidit in naturalibus agentibus ex defectu virtutis activae. Unde si agens habet virtutem defectivam, hoc malum consequitur praeter intentionem, sed non erit casuale, quia de necessitate est consequens ad talem agentem, cum tale agens vel semper vel frequenter patitur hunc virtutis defectum, erit autem casuale, si hic defectus raro talem comitatur agentem». Ita D. Thomas.

Quapropter agens particulare, quia solum bonum particulare intendit et secundum formam particularem agit, tantum intendit facere suum effectum meliori modo, quo potest, et ita ex intentione sua solum datur perfectio effectus et assimilatio perfecta. Quod vero virtus eius sit deficiens vel materia sit indebite disposita, hoc est praeter intentionem eius primariam, eo quod non pertinet ad formam suam tales indispositiones vel defectus disponere et ordinare, sed potius, quantum potest, removere. Sed tamen si omnes removere non possit, et tamen operatur et sequitur defectus, aliquando sequitur omnino praeter intentionem talis agentis particularis, et sic casualiter se habent, sicut sunt illa, quae ut in paucioribus accidunt; haec enim casualia sunt et omnino praeter intentionem. Aliquando vero sequuntur defectus non omnino praeter intentionem, sed ex intentione secundaria, quae potius est non recusatio illius defectus quam intentio positiva eius, ut quando sunt defectus accidentes materiae de necessitate vel perpetuo, sicut artifex, qui vult facere gladium, eligit materiam duram, ut ferrum, et hoc per se, sed quia rubigo sequitur ferrum, et haec non conducit, sed potius deficit ab eius fine, non eligit illam ex primaria intentione. Sed quia non invenit materiam convenientem sine tali defectu, eligit ex secundaria intentione materiam cum illo propter adiunctam duritiem, quae convenit suo fini. Et similiter natura in corpore humano eligit materiam convenientem operationi sensuum, et sic debet esse composita ex contrariis. Sed quia ex illa contrarietate sequuntur morbi et senium et alii defectus, illi sunt praeter intentionem generantis. Sed ex quo non invenitur materia congrua sine illis defectibus, eligit cum illis saltem ex intentione secundaria. Hi enim quia conveniunt ipsi generato ex parte materiae et dispositionum, quae consequuntur illam, respici possunt ex parte termini ad quem utpote convenientes ipsi rei genitae ex necessitate materiae, ex qua formatur, ideo possunt pertinere ad intentionem saltem secundariam, quia sunt de necessitate consecuti ad materiam electam. Eligitur enim cum talibus conditionibus, non quia eliguntur illae conditiones, sed quia non recusantur et ita aliquo modo attinguntur secundario. Et hac etiam ratione femina dici solet aliquid occasionatum, quia est praeter intentionem particularis agentis, quod intendit meliorem effectum, quem potest, scilicet masculum. Quod vero sequatur deficientior, scilicet femina, est praeter eius intentionem propter indispositionem materiae vel virtutis activae, ut docet S. Thomas 1. p. q. 92. art. 1. ad 1. et 3. Contra Gent. cap. 94. et q. 5. de Veritate art. 9. ad 9.¹⁴

At vero respectu agentis universalis, scilicet Dei, nihil horum est praeter intentionem, quia respicit fines universaliores et ordinem totius boni communis, ad cuius varietatem et constructuram pertinent etiam ea, quae respectu particularium videntur imperfecta vel defectuosa aut monstruosa, sicut quod feminae sint, est necessarium propter hominum multiplicationem. Et multiplex operatio et virtus naturae apparet etiam, quando erratur in disponenda materia et eveniunt monstra, sicut multae species rerum manifestantur ex commixtione monstruosa seminum in piscibus et in animalibus et aliis similibus, quae omnia non intenduntur a Deo solum propter necessitatem materiae, ad quam consequuntur illi defectus, sed propter bonum commune, quod manifestatur et coalescit etiam ex illis rebus, quae solum ex aliquo praesupposito et per accidens seu per aliud habent rationem boni.

Ex quibus responderi potest ad quascumque obiectiones, quae fieri solent ex eo, quod peccata et mala et defectus non intenduntur. Id enim iam solutum est ex praedictis et ostensum est, quomodo aliqua possunt cadere sub intentione saltem secundaria, quia ex parte rei genitae se tenent, licet ab agente particulari solum intendantur propter necessitatem materiae, ab agente autem universali propter conducentiam ad bonum commune. Ostensum est etiam, quomodo aliqua relinquantur per accidens et permittantur, sicut corruptio respectu agentis particularis, quia tenet se ex parte termini a quo, et aversio a bono divino in peccato, quia numquam subordinabilis est bono divino, sub quo divina voluntas omnia attingit. Denique constat, quomodo materia inclinetur ad corruptionem, scilicet ratione generationis, ut scilicet possit potentialitatem ad omnes formas implere. Unde materia etiam singularis et individua, considerata secundum potentialitatem communem ad omnes formas et ut subest agenti universali, qui eam creavit, potest intendere secundario corruptionem, quia ad bonum eius pertinet secundario et propter successionem formarum. Eadem vero materia, ut subest tantum uni formae et agenti particulari, quod illam tantum formam intendit, non respicit corruptionem nisi per accidens et ex parte termini a quo.