De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Liber Duodecimus
Prooemium
Disputatio CXV: Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.
Disputatio CXVI: Utrum indifferentia sit de essentia potentiae Liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.
Disputatio CXVII: Utrum Liberum Arbitrium creatum vere, et proprie habeat dominium sui actus, et quale sit huiusmodi dominium.
Disputatio CXVIII: Utrum Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate Praescientiae, Providentiae, et Praedestinationis divinae, possit naturali ratione demonstrari.
Disputatio CXIX: Utrum saltem per potentiam Dei absolutam possit aliqua creatura, seclusa visione beatifica, habere cognitionem evidentem Mysteriorum, quae per se pertinent ad fidem.
Disputatio CXX: In qua varii modi concordiae liberi arbitrii cum gratia, qui assignantur a diversis Doctoribus referuntur, et confutantur.
Disputatio CXXI: In qua, legitima Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate divinae Praedestinationis, et efficacia auxiliorum Gratiae statuitur, et defenditur.
In qua, legitima Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate divinae Praedestinationis, et efficacia auxiliorum Gratiae statuitur, et defenditur.
I. EXCLUSA concordia, quae a diversis doctoribus assignatur: reliquum est, ut concordiam legitimam liberi arbitrii, cum divina praescientia, providentia, et praedestinatione, atque cum efficacia auxilii divinae gratiae subiiciamus, quam sanctus Augustinus, sanctus Prosper, et Hilarius, sanctus Anselmus, et alii Patres, et inter Scholasticos Doctores S. Thomas, et Thomistae tradiderunt; quae cum contraria sit concordiae in scientia media fundata, necesse est, ut contrariis etiam fundamentis innitatur.
Primum igitur fundamentum sit, non esse scibile, etiam a Deo, ante actuale decretum suae voluntatis absolutum ex parte actus volendi, et conditionatum saltem ex parte obiecti voliti, quid in particulari ex sua innata libertate esset factura voluntas creata,1 ex hypothesi, quod constitueretur in tali ordine rerum, et talibus auxiliis, non praedeterminantibus eam efficaciter ad alteram partem, excitaretur, alliceretur, et invitaretur. Quo fit, multo minus esse scibile ante idem decretum efficax, et absolutum etiam ex parte obiecti voliti, quid in particulari sit, absolute futurum, ex libertate arbitrii, et ex aliis causis secundis contingentibus. Hoc fundamentum, sancti Augustini, sancti Thomae testimoniis, et communi antiquorum Doctorum, et Thomistarum consensu stabilitum est disputatione 7. et probatum. Quapropter infallibilitas praedestinationis, et futurae cooperationis arbitrii creati non potest ad praescientiam Dei, tamquam ad primam radicem revocari,2 sed ad decretum eius absolutum, et efficax, quo misericorditer statuit in nobis, atque nobiscum opera nostra operari, si sunt bona, vel ea permittere, si sunt mala. Et idem dicendum est proportionabiliter de futuris conditionatis contingentibus: nam eorum veritas dependet etiam ex libero decreto divinae voluntatis absoluto ex parte actus volendi, quamvis ex parte obiecti voliti sit conditionatum, quo Deus statuit, ut fiant, posita tali conditione, quaedam futura contingentia, quae in sacris litteris habentur expressa: ut patet in decreto, quo Deus statuit convertere Tyrios, et Sidonios, si Christus ea signa inter eos fecisset, quae in Corozain, et Bethsaida operatus est.
II. Secundum fundamentum est, nullam esse legem a Deo statutam, dandi infallibiliter auxilia praevenientis gratiae facientibus totum, quod in se est ex solis viribus naturae,3 sed ex mera, et gratuita Dei misericordia, et liberalitate donari, quibuscumque donantur, ita ut ex parte nostra, nulla praesupponatur bona operatio, aut dispositio, non solum propter quam conferantur; sed etiam sine qua non tribuerentur a Deo regulariter, et iuxta communem modum vocandi homines: nam alias videtur sequi, gratiam esse pedissequam, non praeviam humanae voluntatis; ac per consequens etiam sequeretur, gratiam secundum merita nostra dari, ut disput. 56. ex professo ostensum est. Quo fit, ut infallibilitas praedestinationis fundari non possit in aliquo, vel aliquibus operibus bonis moraliter a Deo praecognitis, nec ab eis pendere, aut ea ex parte nostra praesupponi etiam tamquam conditionem sine qua homines non praedestinarentur a Deo, sed necessario talis infallibilitas, ut disp. 30. et 41. dicebamus, debet revocari, in meram, et gratuitam Dei voluntatem, et beneplacitum, secundum illud Matth. 11. Ita pater, quoniam sic placitum fuit ante te.
III. Tertium fundamentum est. Concursum Dei generalem esse influxum immediatum Dei in causas secundas, per quem praemoventur, applicantur, et determinantur, ut operentur unaquaeque, iuxta conditionem suae naturae, naturalis quidem naturaliter, libera autem libere; id quod disput. 18. et 23. ex professo ostensum est; quod potissime habet verum, quando causae secundae sunt liberae, et contingentes. Quo fit, ut causa prima, et secunda concurrant ad eumdem effectum, non ut causae partiales, quarum una non determinat alteram, nec facit eam secum partialiter concurrere; ut quando duo trahunt navim, sed quaelibet sit causa totalis in suo genere, quarum una, scilicet liberum arbitrium, subordinatur alteri, scilicet Deo, non solum in essendo, sed etiam in agendo. Unde Deus sua divina motione efficit, ut liberum arbitrium secum cooperetur libere, quod etiam disp. 85. probatum reliquimus.
IIII. Quartum fundamentum est, Deum suo aeterno absoluto, et efficaci decreto, antecedenter ad omnem praescientiam futurae cooperationis nostri arbitrii, praedeterminasse omnes actus bonos in particulari, secundum omnes circumstantias, eos praesertim, per quos praedestinati ad vitam aeternam perveniunt, salva nostri arbitrii libertate: et in tempore movere ipsum arbitrium motione efficaci, ut eos actus eliciat, quos Deus suo aeterno consilio statuit, ut fierent; id quod latissime per tres integras disputationes ostensum est supra.4 Et ex huiusmodi decreto voluntatis Dei, tamquam ex prima radice, et causa, et ex efficacia motionis ipsius, tamquam ex instrumento Dei, ortum habet, quod liberum arbitrium a Deo motum, et excitatum libere, et infallibiliter in tempore operetur eos actus, quos Deus praedefinivit esse futuros, per liberam cooperationem eiusdem arbitrii. Unde S. Augustinus ad efficaciam mediorum, effectuum ve praedestinationis, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur,5 reducit praedestinationis certitudinem, quantum ad effectus assequutionem; et praescientiam huius infallibilitatis revocat, tamquam ad primam radicem, ad efficax decretum, quo suos statuit misericorditer liberare, ut disp. 7. multis testimoniis eiusdem Augustini ostensum est. Docet enim, ideo Deum haec praescivisse, quia ea facere decrevit.
V. Libertas creata ad efficaciam divinae voluntatis, tamquam ad primam causam est reducenda.— Quintum fundamentum, et in hac parte maxime observandum, ac prae oculis habendum est, ad efficaciam divinae voluntatis, et infinitam virtutem Omnipotentiae illius, tamquam ad primam radicem esse reducendam omnem libertatem actualem, et contingentiam, quae in actibus humanis, et quibuscumque aliis actionibus reperitur.Cum enim ut dicit S. Thomas:6 Aliqua causa efficax fuerit ad agendum, effectus consequitur causam: non tantum secundum id, quod fit, sed etiam secundum modum fiendi, vel essendi. Ex debilitate enim virtutis activae in semine contingit, quod filius nascitur dissimilis patri in accidentibus, quae pertinent ad modum essendi. Cum igitur voluntas divina sit efficacissima, non solum sequitur, quod fiant ea, quae Deus vult fieri, sed quod eo modo fiant, quo Deus ea fieri vult: Vult autem quaedam fieri Deus necessario, quaedam contingenter, ut sit ordo in rebus ad complementum universi: Et ideo quibusdam effectibus aptavit causas necessarias, quae deficere non possunt, ex quibus effectus de necessitate proveniunt, quibusdam autem aptavit causas contingentes defectibiles, ex quibus effectus contingenter eveniant. Non igitur propterea effectus voliti a Deo eveniunt contingenter; quia causae proximae sunt contingentes: sed propterea, quia Deus voluit eos contingenter evenire, contingentes causas ad eos praeparavit: et idem docet eadem 1. p. q. 22. art. 4. Unde ex hoc, quod Deus praedeterminavit, et voluit, quod Petrus tali tempore, et cum tanta intensione convertatur, necessario sequitur necessitate consequentiae, et infallibilitatis, quod Petrus convertatur eadem intensione, et libere convertatur; quia utrumque Deus praedefinivit, et voluit: neque illa necessitas consequentiae, sive ex suppositione decreti voluntatis divinae, repugnat libertati, ut disputatione 25. explicatum est. Et idem dicendum de omnibus aliis actibus bonis; quia ut dicit S. Thom. 1. 2. q. 10. ar. 4. ad 1. Voluntas divina non solum se extendit, ut aliquid fiat per rem, quam movet, sed ut etiam eo modo fiat, quo congruit naturae ipsius; et ideo magis repugnaret divinae motioni, si voluntas ex necessitate moveretur, quod suae naturae non competit, quam si moveretur libere, pro ut competit suae naturae. Hinc est illud quod S. Ans. ait:7 Quoniam quod Deus vult, non potest non esse, cum vult hominis voluntatem, nulla cogi, vel prohiberi necessitate, ad volendum, vel non volendum, et vult effectum sequi voluntatem; tunc necesse est voluntatem esse liberam, et esse, quod vult. Ex quibus verbis evidenter constat, per decretum voluntatis divinae non auferri, vel impediri libertatem nostrae voluntatis, vel eius usum actualem; sed potius perfici, et causari. Unde non debemus inferre: Deus vult Petrum loqui: ergo necessario loquetur; sed inferendum est: ergo loquetur libere; quia Deus voluit, ut ipse Petrus libere loquatur.
VI. Praedestinatio est certa certitudine ordinis.— Ex his fundamentis infertur primo, praedestinationem esse certam, et infallibilem, quantum ad assequutionem effectus, certitudine ordinis, et causalitatis mediorum, quibus, ut Augustinus ait: Certissime liberantur, quicumque liberantur,8 et sicut dicit Apostolus: Ut secundum gratiam firma sit promissio.9 Cum enim huiusmodi certitudo, et infallibilitas ex scientia media, ut supra ostensum est, non possit desumi, necesse est, ut ex decreto absoluto divinae voluntatis, et ex auxiliorum efficacitate, quibus ad vitam aeternam suos electos Deus transmittere voluit, desumatur, ut disp. 30. et 41. ostensum est.
Infertur secundo, infallibilitatem futuri consensus, effectus ve praedestinationis ex decreto absoluto divinae voluntatis, atque ex ipsa efficacitate auxiliorum praevenientis gratiae desumptam, in nullo praeiudicare eiusdem arbitrii libertati, sive quantum ad potentiam ipsam liberam, sive quantum ad actualem usum illius; sed mirum in modum illam perficere, et roborare: quia, ut dictum est, Deus non solum decrevit, quod homo operetur, sed etiam voluit, quod libere operetur, et suo auxilio efficaci eiusdem hominis voluntatem, ut libere operetur, praedeterminat. Et ratio est quam assignat S. Thomas, quaest. 24. de veritate, art. 1. in corpore, et aliis pluribus in locis: quia videlicet homo, per liberum iudicium rationis, quod est indifferens ad utrumlibet, movetur a Deo, et se movet. Ipse enim per virtutem rationis iudicans de agendis potest de suo arbitrio iudicare, inquantum cognoscit rationem finis, et eius, quod est ad finem, et habitudinem, et ordinem unius ad alterum; et ideo non est solum causa sui ipsius in movendo, sed in iudicando; et ideo est liberi arbitrii, ac si diceretur liberi iudicii de agendo, vel non agendo; unde non solum movetur a Deo ad operandum, sed etiam ad libere operandum.
VII. Concordia arbitrii cum gratia, quam S. August. et Tho. tradiderunt.— Infertur tertio, quod sicut auctores oppositae sententiae ad scientiam mediam confugiunt, ut libertatem arbitrii, cum infallibilitate divinae praescientiae, providentiae, et praedestinationis, atque cum efficacia auxiliorum gratiae concilient: ita et nos ad omnipotentiam, et summam efficaciam divinae voluntatis recurrimus, et ad dominium, quod sua divina maiestas habet super voluntates hominum, ut eas quo voluerit, et quando voluerit faciat inclinari. Et hoc modo arbitramur, antiquam10 concordiam libertatis arbitrii creati, cum infallibilitate praedestinationis, et efficacia auxiliorum gratiae, iuxta mentem S. Augustini, et sancti Thomae defendendam esse, et explicandam: ut ex dictis in discursu huius operis satis constat, et ex locis scripturae, quae ad divinam voluntatem, et omnipotentiam referunt omnia bona, quae in tempore fiunt. Unde S. Augustinus, ait:11 Scriptura divina, si diligenter inspiciatur, ostendit, non solum bonas hominum voluntates, quas ipse facit ex malis, et a se factas bonas in actus bonos, et in aeternam dirigit vitam; ita esse in Dei potestate, ut eas quo voluerit, quando voluerit, faciat inclinari, vel ad beneficia quibusdam praestanda, vel ad poenas quibusdam ingerendas, sicut ipse iudicat, occultissimo quidem iudicio, sed sine ulla dubitatione iustissimo. Idem docet aliis in locis superius inductis, in quibus probat, humanas voluntates voluntati Dei non posse resistere: ac Deum magis habere in potestate sua hominum voluntates, quam ipsi suas; non obscure indicans, ad omnipotentiam voluntatis Dei, qui facit concordiam in sublimibus,12 esse recurrendum, ut libertatem arbitrii creati cum infallibilitate praedestinationis conciliemus. Ad hanc recurrit S. Thomas tum locis superius allegatis, tum etiam in 2. sent. dist. 25. q. 1. art. 2. ad 1. ubi ait, quod Deus operatur in voluntate, et in libero arbitrio secundum eius exigentiam: unde etiam si voluntatem hominis in aliud mutet; nihilominus hoc sua omnipotentia facit, ut illud, in quod mutatur, voluntarie velit, et ita coactionis13 ratio tollitur. Ubi S. Thomas, non ad praescientiam, sed ad omnipotentiam, et summam efficaciam divinae voluntatis recurrit, ut libertatem arbitrii cum divina providentia, et causalitate concordet. Idem constat ex iis, quae dicit 1. p. et 1. 2. locis superius allegatis.
Contra istam doctrinam, et rationem concordiae liberi arbitrii cum divina praedestinatione multa argumenta obiiciuntur, quae ex parte in praecedentibus disputationibus tacta sunt, et soluta: in praesenti tamen ad maiorem claritatem, et explicationem doctrinae SS. Augustini, et Thomae pauca sunt proponenda, et solvenda.
VIII. Primum argumentum est: nam concordia, quae praedeterminationem praedictam in voluntate creata, aut decretum divinae voluntatis efficax antecedenter ad praescientiam futurae cooperationis arbitrii nostri constituit, non videtur posse distingui a sententia haereticorum, negantium liberum arbitrium, nisi quo ad voces. Nam haeretici non negant, Deum libere agere, cum determinat voluntatem nostram, et homines habere plenum, atque perfectum iudicium rationis, cum aliquid eligunt, et sponte, ac voluntarie eligere: sed dicunt, decreto Dei, et praedeterminatione omnia fieri, nec posse Deo decernenti, et praedeterminanti resisti: et ideo liberum arbitrium hominis esse titulum sine re, vel rem de solo titulo; idest, nomen inane, et supervacaneum: ergo si nos etiam admittamus, ita determinari a Deo voluntatem nostram, ut non agat, nisi id, ad quod a Deo determinatur; et tamen quia Deus eam libere determinat, et ipsa voluntarie, et cum pleno iudicio rationis agit, contendamus, hominem esse liberi arbitrii; sequitur, quod tota controversia inter nos, et haereticos sit de nomine: Utrum videlicet, homo sit dicendus liberi arbitrii, nec ne, quod tamen non est admittendum, quia labores tot hominum doctissimorum, et ipsius Concilii Oecumenici pro asserenda arbitrii libertate consumpti, aliud nobis persuadent. Nec enim ignorabant viri illi sapientissimi, quod S. August. in epi. 28. ad Hieronymum, et alibi admonuit, cum de re constat, non esse de nomine litigandum.
IX. Haeretici non in omnibus, sed in aliquibus ab Ecclesia discedunt.— Ut huius argumenti solutio evidentior appareat, observandum est valde, haereticos non in omnibus, sed in aliquibus ab Ecclesia discedere, iuxta illud, quod dicit Psalmista: Quoniam in multis erant mecum:14 nam haeretici in multis quidem, sed non in omnibus sunt cum Catholicis, quod, et S. Augustinus loquens contra Donatistas his verbis notavit:15 Baptismum habebamus uterque in eo erant mecum: Evangelium uterque habebamus, erant in eo mecum: festa martyrum celebrabamus, erant ibi mecum: Paschae solemnitatem frequentabamus, erant ibi mecum. In schismate non mecum, in haeresi non mecum: in multis mecum, in paucis non mecum: sed in his paucis, in quibus non mecum, non eis prosunt multa, in quibus mecum. Proportionabiliter nos dicimus de Calvino, illum non in omnibus, sed in multis ab Ecclesiae Catholicae doctrina recessisse. Cum ergo falsa veris, et vera falsis doceant haeretici permixta, oportet inter lepram, et lepram, et cutem sanam, et doctrinam Catholicam, etiam in ipsis haereticorum libris, caute discernere, non utraque confundere, sed verum a falso separari: scriptum est enim: Si separaveris preciosum a vili, quasi os meum eris.16 Nec debent, aut possunt Catholici, ea, in quibus haeretici ab Ecclesia non discedunt, abnegare, alias profecto orationem Dominicam damnare iure possent, et deberent; quia Calvinus proferendam esse, et credendam asseruit. X. Erravit ergo primo Calvinus,17 ut quidam ex Doctoribus, qui contra illum scripserunt, bene adnotavit, quoniam istam pessimam consequentiam approbavit: Voluntas divina est prima causa omnium rerum: et iam ab aeternitate decrevit, quid velit, aut non velit fieri; nulla igitur esse potest in homine libertas arbitrii: nam prima causa efficacissima est, et secundum scripturas non potest ullus divinae resistere voluntati. Nos autem dicimus e contra, antecedens quidem esse verum, et ex sacris litteris desumptum; consequentiam autem esse malam, et consequens haereticum: nam, ut docet Sanctus Thomas,18 ex eo quod voluntas Dei est efficacissima, cui nullus potest resistere, potius sequitur, quod fiant libere, vel contingenter ea, quae sic fieri voluit, quia voluntas divina non solum se extendit, ut aliquid fiat per rem, quam movet; sed ut etiam eo modo fiat, quo congruit naturae ipsius.
Secundo erravit Calvinus: quoniam asseruit,19 Deum ita efficaciter movere, et afficere hominis voluntatem, ut postea non sit nostrae electionis, motioni eius aut obtemperare, aut refragari, ut dixi disp. 3. Nos autem dicimus e contrario, quod quamvis Deus efficaciter moveat liberum arbitrium, ut infallibiliter, et indeclinabiliter convertatur, et pie operetur, sicut Augustinus, et Thomas saepius docuerunt; nihilominus liberum nostrum arbitrium potest motioni Dei vel obtemperare, vel refragari, et, ut loquitur sacrum Concilium Tridentinum, illi dissentire, si velit.20 Addimus, quod, quamvis fieri non possit, haec duo simul esse vera, quod scilicet liberum arbitrium efficaciter moveatur a Deo ad pie operandum, et non operetur; nihilominus haec duo simul sunt compossibilia, quod scilicet liberum arbitrium efficaciter moveatur a Deo ad pios actus, et possit eosdem actus non operari, si velit; ut supra dictum est: et propterea voluntas in suis operationibus manet libera.
Tertio erravit Calvinus, quoniam dixit,21 Deum per gratiam, vel motionem efficacem ita operari in nobis velle, et nos ad seipsum convertere, ut gratiae praevenienti nostrum arbitrium, pedissequa voluntate, non obsequatur libere. Nos autem dicimus cum sacro Concilio Tridentino, S. Thom. et omnibus SS. Doctoribus, Deum quidem sua praeveniente gratia efficaci, ita nos convertere ad seipsum, et operari in nobis velle, et perficere pro bona voluntate, ut nihilominus voluntas nostra, mota a Deo praeveniente gratia efficaci, pedissequa voluntate, et libertate sua obsequatur, et cooperetur Deo moventi. Sicut enim Deus cooperatur homini, ipsum praeveniendo, et movendo; ita et nostrum arbitrium praevenienti Deo libere cooperatur, subsequendo, ut Gelasius Papa, ep. 5. ad universos Episcopos per Picenum, docuit, cuius verba pluries sunt a nobis superius adducta.
Quarto erravit Calvinus, quoniam gratiam ita esse a seipsa efficacem posuit,22 ut excluderet motionem moralem, quae est per consilia, et suasiones, et tolleret liberam cooperationem humanae voluntatis. Nos autem dicimus, gratiam efficacem includere, vel supponere moralem motionem, et suasionem, et eamdem gratiam efficacem non tollere, sed potius perficere libertatem arbitrii.
Quinto erravit Calvinus, et in Deum impius, et blasphemus fuit in eo, quod dixit,23 Decreto Dei, ac voluntate eius, et providentia homines peccare, ac Deum esse causam, et auctorem peccati, et mala opera in nobis ita, ut bona operari, non permissive solum, sed vere, et proprie. Nos autem e contra cum sacro Conc. Araus. et Trid. dicimus,24 Deum non operari mala opera ita, ut bona, sed solum ea permittere: homines autem sua dumtaxat mala voluntate peccare, non autem decreto aliquo, aut providentia Dei. Distinguimus tamen duo cum SS. Augustino, et Tho. in operibus malis,25 alterum, quod entia sunt; alterum vero, quod mala sunt, et primum tribuimus Deo, ut primae causae per se efficienti:26 nam omne ens per participationem procedit a primo ente per essentiam, quod est Deus. Secundum autem solum tribuimus causae secundae deficienti, scilicet creatae voluntati, quae defectibilis est, eo quod ex nihilo producta est.
Sexto erravit Calvinus in eo, quod dixit,27 voluntatem nostram, nisi per Dei gratiam flectatur in bonum, naturaliter esse ad malum propensam. Nos autem dicimus cum SS. Doctoribus Augustino, et Thoma, voluntatem nostram naturaliter inclinari ad bonum, tamquam in proprium obiectum, et hanc inclinationem habere ab auctore naturae: quod autem ad malum flectatur, ex ipsa mala voluntate, vel ex suggestione diaboli procedit.
Haec, et alia deliramenta contra doctrinam Catholicam effutivit Calvinus, propter quae merito cum aliis haereticis damnatus est ab Ecclesia in Concilio Tridentino, ut constat ex capitibus, et canonibus editis ab eodem Concilio; non tamen erravit, asserendo, Deum aeterno decreto suae voluntatis, cui nulla creatura potest resistere, praedeterminasse omnes actus bonos, qui in tempore fiunt, aut sua gratia efficaciter flectere, et movere eamdem voluntatem, ut tales actus infallibiliter operetur. Hoc enim verbum non est ex Calvino, sed ex Augustino lib. de dono perseverantiae, cap. 6. dicente: Nihil fit, nisi quod, aut ipse facit, aut fieri ipse permittit. Potens ergo est, et a malo in bonum flectere voluntates, et in lapsum pronas convertere, ac dirigere in sibi placitum gressum. Cui non frustra dicitur: Deus tu conversus vivificabis nos.28
XI. His suppositis ad argumentum factum respondetur, hanc nostram rationem concordiae per efficax decretum voluntatis divinae non solum quoad voces, sed etiam quoad rem ipsam, ut caelum a terra, distingui ab errore haereticorum negantium liberum arbitrium. Nam licet haeretici non negent, Deum libere agere, cum determinat voluntatem nostram, et homines habere plenum, atque perfectum iudicium rationis, cum aliquid eligunt, et sponte, absque coactione eligere; negant tamen, hominem se libere determinare in actu secundo, ut vera causa libera sui actus: negant, ipsum habere iudicium rationis vere liberum, cum aliquid eligit: negant denique, hominem voluntarie eligere, si voluntarie, accipiatur, ut significat idem, quod libere. Et cum inferunt ipsimet haeretici, ideo liberum arbitrium hominis esse titulum sine re, vel rem de solo titulo, ex eo quod decreto Dei, cui praedeterminanti resisti non potest, omnia fiant, quaecumque fiunt in tempore; decipiuntur maxime in illatione consequentiae, et in ipso consequenti, dum ex antecedenti Catholico, per consequentiam pessimam, consequens haereticum intulerunt, ut latius a nobis ostensum est supra. Addo, Catholicos non concedere absolute, liberum arbitrium creatum non posse dissentire auxilio efficaci, ut arguens supponere videtur; sed solum cum addito diminuente, nempe in sensu composito, quia videlicet, ut supra explicatum est, et probatum, haec duo simul esse vera non possunt:29 Deus efficaciter movet liberum arbitrium ad consensum; et liberum arbitrium dissentit.
Secundum argumentum est: nam haec ratio conciliandi libertatem arbitrii cum gratia est pene inintelligibilis, nec quietat nostrum intellectum, et propter eius difficultatem Pelagiani negaverunt necessitatem gratiae efficacis: Lutherani autem, et Calviniani, admittentes eiusdem gratiae efficaciam, de medio abstulerunt libertatem arbitrii. Concordia autem, quae scientiae mediae innititur, dilucide, ac facile libertatem arbitrii cum infallibilitate divinae praedestinationis, et efficacia auxiliorum gratiae conciliat, ac viam aperit, qua Pelagiani, et Lutherani ad unitatem Ecclesiae redeant. Quae quidem concordia, si data, explanataque semper fuisset, forte neque Pelagiana haeresis fuisset exorta, neque Lutherani tam impudenter arbitrii nostri libertatem fuissent ausi negare, obtendentes cum divina gratia, praescientia, et praedestinatione cohaerere non posse, neque ex Augustini opinione, concertationibusque cum Pelagianis tot fideles fuissent turbati, ad Pelagianosque defecissent; facileque reliquiae illae Pelagianorum in Gallia, quorum in epistolis Prosperi, et Hilarii fit mentio, fuissent extinctae; ut patet ex iis, in quibus homines illos cum Catholicis convenisse, et ab eis dissensisse, eaedem epistolae testantur; concertationes denique inter Catholicos facile fuissent compositae.
Respondetur, quod, ut supra dictum est,30 ratio concordiae liberi arbitrii cum gratia non potest perfecte ab homine cognosci pro isto statu, aut comprehendi. Unde, licet non perfecte quietet intellectum concordia a nobis, imo et a SS. Augustino, et Thoma assignata, non propterea reiicienda est, cum ex supra dictis constet, testimoniis sacrarum litterarum, et doctrinae Conciliorum esse conformem.
Claritas autem, et facilitas, quam concordia in praescientia media fundata, prae se ferre videtur, multas revera involvit difficultates, quas in disputat. 7. immo et in toto fere discursu huius operis tetigimus. Nec videtur apta eiusmodi concordia ad resistendum Pelagianis, et Lutheranis, ut ex supradictis colligi potest. Addo, Pelagianos non propter antiquam concordiam, ab Augustino traditam negasse gratiae efficacis necessitatem, aut Lutheranos propter eamdem concordiam libertatem arbitrii de medio abstulisse; sed quia sapere voluerunt plus, quam oportet sapere, solamque doctrinam quietativam intellectus admittere. Unde propter suam obstinationem, et non propter concertationes S. Augustini cum Pelagianis a fide Catholica defecerunt, et negaverunt, quod certum est, quia comprehendere non potuerunt, quod occultum est.
Tertium argumentum est: nam inducuntur homines in quamdam desperationem, et despondent animos, si dicatur, iam divino decreto omnino immobili, ante omnem respectum ad bonum, vel malum usum liberi arbitrii, a Deo praecognitum per scientiam mediam; statutum esse, ac determinatum, qui ad gloriam introducendi sint, qui non admittendi. Datur enim per hanc doctrinam occasio hominibus dicendi; Si de salute mea, vel damnatione iam definitum est, sive male, sive bene agam, aliter evenire non potest; qualiscumque nunc sim: talis denique ero, qualem Deus me futurum esse decrevit; et ita in torporem, ac segnitiem plerique convertentur. Non ergo revocanda est concordia liberi arbitrii cum infallibilitate praedestinationis ad efficaciam decreti voluntatis divinae, sed ad scientiam mediam: nam hoc modo nulla dabitur occasio hominibus despondendi animos, sed omnes curabunt strenue se gerere in virtute, scientes, nihil Deum immobili decreto statuisse circa eorum praedestinationem, aut reprobationem, antequam bonum, vel malum usum liberi arbitrii illorum praesciret.
Praedestinatio ante praevisa merita non inducit homines in desperationem31.— Ad hoc argumentum, quod etiam olim contra sanctum Augustinum obiectum fuit, iam pluries responsum est supra: et ad illud sanctus Augustin. ex professo respondet lib. de dono perseverant. cap. 15. in haec verba: Sed aiunt, ut scribitis, neminem posse correptionis stimulis excitari, si dicatur in conventu Ecclesiae audientibus multis: Ita se habet de praedestinatione definita sententia voluntatis Dei, ut alii ex vobis de infidelitate, accepta obediendi voluntate veneritis ad fidem, vel accepta perseverantia maneatis in fide: ceteri vero, qui in peccatorum delectatione remoramini, ideo nondum surrexistis, quia nec dum vos adiutorium gratiae miserantis erexit. Verumtamen, si qui estis nec dum vocati, quos gratia sua praedestinaverit eligendos, accipietis eamdem gratiam, qua velitis, et sitis electi. Et, si qui obeditis, si praedestinati estis reiiciendi, subtrahentur obediendi vires, ut obedire cessetis. Ista cum dicunt, ita nos a confitenda Dei gratia, id est, quae non secundum merita nostra datur, et a confitenda secundum eam praedestinationem Sanctorum, deterrere non debent: sicut non deterremur a confitenda praescientia Dei, si quis de illa populo sic loquatur; ut dicat: Sive nunc recte vivatis, sive non recte, tales vos eritis postea, quales vos Deus futuros esse praescivit; vel boni, si bonos; vel mali, si malos. Numquid enim, si hoc audito, nonnulli in torporem, segnitiemque vertantur, et a labore proclives ad libidinem post concupiscentias suas eant; propterea de praescientia Dei falsum putandum est esse, quod dictum est? nonne, si Deus illos bonos futuros esse praescivit, boni erunt, in quantalibet nunc malignitate versentur: si autem malos, mali erunt, in quantalibet nunc bonitate cernantur? Quibus verbis fatetur Augustinus, verum quidem esse, quod praedestinatus infallibiliter salvabitur, et reprobus similiter infallibiliter damnabitur. Sed non propterea debent homines desperare, aut in bonis operibus exequendis diligentiam remittere. Quoniam, ut supra dicebamus,32 dispositio divinae praedestinationis non habet, quod quidquid faciat praedestinatus, consequatur vitam aeternam, sed quod per bona opera, quae sunt etiam a Deo praedestinata, et praeordinata, salvetur. Propter quod Petrus Apostolus ait: Fratres magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem, et electionem faciatis.33 Similiter etiam reprobus non punietur poena aeterna, nisi propter culpam, quam a seipso, et non ex Dei praeordinatione habet. Unde uni ex reprobis dictum est:34 Cur concidit facies tua? Nonne, si bene egeris, recipies; sin autem male statim in foribus peccatum tuum aderit?
Alia plura argumenta contra nostram doctrinam obiici solent, quae tamen non oportet in praesenti referre, quoniam in diversis disputationibus superius proposita sunt, et soluta. Quaedam enim contendunt, per hanc concordiam destrui libertatem arbitrii, quae tamen disput. 18. 22. et 23. ex professo dissolvimus. Quaedam necessitatem orationis, et correptionis per eamdem doctrinam auferri nituntur probare, de quibus disputatione 110. abunde egimus. Alia denique ostendere contendunt, nostrum modum concordiae facere Deum crudelem, ut disp. 37. et 38. referebamus, in quibus locis videri poterunt, quae ad vitandam prolixitatem, et eorumdem argumentorum repetitionem inutilem, consulto omittimus.