De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Liber Duodecimus
Prooemium
Disputatio CXV: Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.
Disputatio CXVI: Utrum indifferentia sit de essentia potentiae Liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.
Disputatio CXVII: Utrum Liberum Arbitrium creatum vere, et proprie habeat dominium sui actus, et quale sit huiusmodi dominium.
Disputatio CXVIII: Utrum Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate Praescientiae, Providentiae, et Praedestinationis divinae, possit naturali ratione demonstrari.
Utrum Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate Praescientiae, Providentiae, et Praedestinationis divinae, possit naturali ratione demonstrari.
I. Concordiae lib. arb. cum gratia difficultas.— HAEC difficultas disputari solet circa diversa fidei mysteria variis in locis summae Theologiae S. Th. nam 1. p. q. 32. ar. 1. quaerit S. Doctor: num Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci. Et 3. p. q. 1. ar. 1. disputant Thomistae: Utrum possibilitas mysterii incarnationis, aut realis eius exequutio possit, saltem a posteriori, solo lumine naturae evidenter cognosci, aut demonstrari. Et 2. 2. q. 1. art. 4. in controversiam vertitur generaliter: Utrum mysteria nostrae fidei sint evidenter possibilia. In praesenti autem ea sunt a nobis de his quaestionibus attingenda, quae ad nostrum propositum videbuntur conducere. Et quamvis omnes Catholici conveniant, esse certum, hominem habere liberum arbitrium; quo tamen lumine id sit certum, et qualiter eiusdem arbitrii libertas cum infallibilitate divinae praescientiae, providentiae, et praedestinationis, atque cum efficacia auxiliorum gratiae cohaereat, non est ita per se notum ut omnes consentiant, posse naturali lumine evidenter demonstrari. Unde sanctus Augustinus, huius quaestionis difficultatem praesentiens:1 Sunt, inquit, quidam, qui sic gratiam Dei defendunt, ut negent hominis liberum arbitrium, aut quando gratia defenditur, negari existiment liberum arbitrium. Et iterum ait:2 Ista quaestio, ubi de arbitrio voluntatis, et Dei gratia disputatur, ita est ad discernendum difficilis; ut quando defenditur liberum arbitrium, negari Dei gratia videatur: quando autem asseritur Dei gratia, liberum arbitrium putetur auferri. Et lib. 2. de pecc. merit. et remiss. cap. 18. Ipsa ratio, inquit, quae de his rebus a talibus, quales nos sumus, iniri potest, quemlibet nostrum quaerentem vehementer angustat, ne sic defendamus gratiam, ut liberum arbitrium auferre videamur; et rursus, ne sic liberum asseramus arbitrium, ut superba impietate ingrati Dei gratiae iudicemur.
II. Hominem habere liberum arb. et fide, et lumine naturali est notum.— Est ergo prima sententia quorundam Catholicorum, qui affirmant, certum esse ex doctrina fidei, hominem esse liberi arbitrii, tamen id non posse naturali ratione convinci. Hanc tamen sententiam non oportet in praesenti ex professo impugnare: nam in 1. p. q. 83. art. 1. et de verit. q. 24. et 1. et 2. et q. 6. de malo art. unico. S. Thom. non solum testimoniis scripturae; sed etiam evidentibus rationibus naturalibus demonstrat, hominem habere liberum arbitrium. Unde in q. 24. citata de verit. ar. 1. ait, quod non solum fides docet, sed etiam ratio evidens ostendit, esse liberum arbitrium in hominibus. Quam sententiam pluribus rationibus demonstrat M. Bañes 1. p. q. 83. ar. 1. dub. 1. conc. 3. Sed potissima est, quam assignat S. Thom. eodem ar. quia lumine naturae constat, hominem esse animal rationale: ergo evidens est, illum agere libero iudicio rationis, quo potest in diversa ferri, immo, et in opposita. Sed omne illud, quod agit ex libero rationis iudicio, potens ferri ad opposita, habet liberum arbitrium, quia ut 1. 2. notavit S. Thom. Philosophi definiunt liberum arbitrium, quod sit liberum de ratione iudicium: ergo.3
III. Concordiam lib. arb. cum gratia demonstrari posse quidam sentiunt.— Secunda sententia est aliorum, qui per oppositum extremum affirmant, non solum esse naturali lumine evidenter notum, hominem arbitrii libertate esse praeditum, sed etiam concordiam eiusdem arbitrii, cum infallibilitate divinae praescientiae, et providentiae, dilucide, et facile per scientiam mediam concordari posse, de quo disp. 120. agendum est. Probatur autem haec sententia.
Primo: quia id, quod est naturale, potest naturali lumine demonstrari, sed hominem habere liberum arbitrium, et actualem usum illius, est veritas naturalis similiter est naturalis praescientia, et providentia, quam Deus habeat de rebus humanis, quae non pertinent ad ordinem gratiae: ergo demonstrari potest solo lumine naturae ratio concordiae eiusdem arbitrii in huiusmodi rebus humanis cum infallibilitate praescientiae, et providentiae divinae: sed non habet maiorem difficultatem concordia liberi arbitrii cum gratiae donis: ergo etiam poterit facile, et dilucide eadem concordia demonstrari.
Secundo arguitur. Haeretici praesertim nostri temporis, cum novas, et inexplicabiles, et cum veritate Catholica repugnantes doctrinas introducere moliti sunt, eas credere iubent, etiam si nec intelligi, aut cum fidei principiis, et rationis lumine accommodari possint. Sic Calvinus cum asseruisset, Deum opera mala ita, ut bona in nobis operari, subdit:4 Si quis hoc mentis suae captu superius esse excipiat, idem de me fateor. Sed quid mirum, si modulum nostrum incomprehensibilis, et immensa Dei maiestas exsuperet? Atqui tantum abest, ut pro carnis ratione explicandum suscipiam sublime istud, reconditumque arcanum, ut quod initio praefatus sum, assidue in memoriam redire velim, desipere, qui plus scire appetunt, quam Deus revelaverit. Quare nos potius docta ignorantia delectet, quam intemperans, et ebria plus, quam Deus permittit, curiositas: ergo non licet viro Catholico talem concordiam liberi arbitrii cum gratiae donis statuere, quae plene intelligi, aut intellectu humano capi non possit; sed sit quasi oculis clausis accipienda, vel sicut mysterium Trinitatis credenda.
Tertio idipsum probari potest. Multa mysteria supernaturalia citra visionem beatificam possunt evidenter cognosci, aut rationibus evidentibus demonstrari: ergo a fortiori demonstrari poterit lumine naturali ratio concordiae liberi arbitrii cum infallibilitate praescientiae, et providentiae divinae. Antecedens probatur: nam habitus fidei potest evidenter cognosci lumine naturae. Angelus enim, dum erat viator, evidenter cognoscebat omnia, quae erant intra ipsum: habitus autem fidei erat intra ipsum Angelum; inhaerebat enim eius intellectui: sed huiusmodi habitus per se inclinat ad assensum mysterii Trinitatis: ergo inclinatio ad huiusmodi assensum potest lumine naturae evidenter cognosci, ac per consequens etiam poterit cognosci evidenter obiectum illius inclinationis, scilicet Trinitas personarum subsistentium in eadem numero natura divina.
Confirmatur primo. Angelus evidenter cognoscebat, se habere assensum huius propositionis: Deus est trinus, et unus, siquidem experiebatur in se talem assensum: ergo evidens erat Angelo, quod ille assensus erat supernaturalis. Patet consequentia: nam inter naturalem, et supernaturalem assensum non datur medium. Sed evidens erat Angelo, quod ille assensus non erat naturalis: nam evidenter cognoscebat omnia naturalia; inter quae tamen non videbat talem assensum, et obiectum illius: ergo evidenter cognoscebat, illum assensum, et obiectum illius esse supernaturale: ergo lumine naturali evidenter cognoscebat verum esse, quod Deus sit trinus, et unus.
Confirmatur secundo. Lumine naturae est evidens, Deum habere intellectum, et voluntatem: ergo est evidens, quod cognoscit, et amat seipsum: ergo est evidens, quod producit Verbum, et amorem eiusdem substantiae, et naturae cum ipso Deo: etenim per actionem intellectus, et voluntatis necessario producitur aliquis terminus manens in agente. Sed evidens est, quod talis terminus non potest in Deo esse accidens, cum lumine naturae sit notum, in Deo nullum dari accidens: ergo est evidens esse substantiam; ac per consequens evidens est, quod in Deo sit una persona producens, et duae productae, una per intellectum, alia per voluntatem: impossibile est enim, quod aliquis producat seipsum: ergo Trinitas personarum est evidenter cognoscibilis per naturam.
IIII. Quarto arguitur. Mysterium Trinitatis est evidenter credibile, ut fatentur communiter Theologi: ergo evidenter possibile: ergo evidenter verum. Prima consequentia probatur: nam quod est evidenter impossibile, est evidenter incredibile: ergo arguendo ex opposito consequentis ad oppositum antecedentis, quod est evidenter credibile, erit evidenter possibile. Secunda vero consequentia est nota: nam, ut docet Aristoteles, in aeternis idem est esse, et posse.5
V. Concordia liberi arb. cum efficacia divinae gratiae solo lumine naturae evidenter cognosci non potest.— Tertia sententia fatetur, arbitrii nostri libertatem posse quidem solo lumine naturae evidenter cognosci, et demonstrari: qualiter autem actualis usus illius stet simul cum infallibilitate praescientiae, providentiae, et praedestinationis divinae, atque cum efficacia auxiliorum divinae gratiae, non posse perfecte solo lumine naturae cognosci, aut comprehendi: et ideo rationem huius concordiae credendam esse, et captivandum intellectum in obsequium fidei. In hanc sententiam propendit Caietanus 1. p. q. 22. artic. 4. §. ad hanc dubitationem; ubi praesentem difficultatem resolvens, postquam retulit sententiam asserentium, quod idem actus contingens futurus evitabilis est, et ineuitabilis, evitabilis quidem secundum se, ineuitabilis vero secundum quod est provisus; sic concludit: Quiescet intellectus noster, non evidentia veritatis inspectae, sed altitudine inaccessibili veritatis occultae. Et hoc ingeniolo meo satis rationabile videtur, tum propter rationem praedictam, tum quoniam, ut ait Gregor. Minus de Deo sentit, qui hoc tantum de illo credit, quod suo ingenio metiri potest. Nec propterea negandum aliquid eorum, quae ad divinam immutabilitatem, actualitatem, certitudinem, atque universalitatem, et similia spectare scimus, aut ex fide tenemus, suspicor: sed aliquod occultum latere, vel ex parte ordinis, qui est inter Deum, et eventum provisum: vel ex glutino inter ipsum eventum et esse provisum arbitror; et sic intellectum animae nostrae oculum noctuae esse considerans, in ignorantia sola quietem illius invenio. Melius est enim tam fidei Catholicae, quam Philosophiae, fateri caecitatem nostram, quam asserere tamquam evidentia, quae intellectum non quietant: evidentia namque quietativa est. Nec propterea omnes Doctores praesumptionis accuso: quoniam balbutiendo, ut potuerunt, immobilitatem, ac efficaciam summam, et aeternam divini intellectus, voluntatis, potestatisque insinuare intenderunt, omnes per infallibilitatem ordinis divinae electionis ad eventus omnes, quorum nihil praefatae suspicioni obstat, quae altius quid in eis latere credit. Et vere, si sic praedicaretur, nullus forte circa praedestinationem erraret Christianus, sicut non errat in materia Trinitatis: quia dicitur, et scribitur, et ita est, quod occulta est humano intellectui, et sola fides sufficit. Haec ex Caietano transcripsi, quoniam piissime loquitur, et verba eius modestiam, et humilitatem redolent Christianam. Quem imitatus M. Bañes, inquit:6 Si quis non intelligit, quomodo usus liberi arbitrii sit liber, et nihilominus sit effectus iam praedefinitus a divina providentia, oportet eum credere. Et alibi:7 Primum omnium debuissent credere, quod aiunt, se non posse intelligere: credimus enim Catholici mysterium Trinitatis, etiam si non intelligamus.
VI. HAnc sententiam veram esse censeo, et ad mentem S. August. et S. Tho, ad cuius evidentiam considerandum est, contingere multoties, quod aliqua duo extrema secundum se considerata evidenter cognoscantur solo lumine naturae, et tamen connexio, quam inter se habent, et modus connexionis absque lumine superiori, certo cognosci non possit, aut demonstrari. Verbi gratia, Deum esse, est per se notum: et hominem esse, etiam est notum lumine naturae: sed, quod Deus sit homo, et homo sit Deus, solum per divinam revelationem cognoscitur. Similiter etiam, quando unum extremum est naturaliter cognoscibile, alterum vero solum cognoscitur per lumen supernaturale, connexio utriusque, et modus, quo inter se cohaereant, evidenter demonstrari non potest; quamvis alterum extremum solo lumine naturae comprehendatur. Et ratio huius est: nam connexio inter duo extrema, et modus eiusdem connexionis evidenter cognosci non potest, nisi utrumque extremum evidenter cognoscatur: ergo quotiescumque alterum extremum est supernaturale, impossibile est, quod solo lumine naturae evidenter cognoscatur connexio, quam habet cum alio extremo; etiam si illud alterum extremum ordinem naturae non transcendat.
Probatur ergo nostra sententia testimoniis S. Aug. inductis, et aliis, quae adducentur infra, in quibus expresse fatetur, concordiam liberi arbitrii cum praedestinatione, et gratia perfecte non posse humana ratione cognosci, aut comprehendi.
VII. Claritas in rebus fidei suspecta esse debet.— Secundo probatur ratione: nam in rebus fidei, cum sit de non visis, suspecta esse debet omnis evidentia, aut claritas, nec propterea aliquid reputandum est verum, quia comprehendi, aut intelligi a nobis potest facile: nam contingit, quod ex una parte aliqua doctrina facilitatem prae se ferre videatur, et ex alia principiis fidei sit repugnans. Verbi gratia facilius concipit intellectus noster solo lumine naturae ductus, quod corpus Christi sit in sacramento Eucharistiae, tamquam in signo, et non secundum realem praesentiam, sicut asserunt haeretici Lutherani: nam per eorum positionem facile solvuntur omnes rationes naturales, quae contra hoc venerandum sacramentum ab infidelibus obiiciuntur. Similiter etiam facilius percipit idem intellectus, Deum esse unum in essentia, non autem trinum in personis, sicut posuerunt Philosophi antiqui, non tamen propterea id debet a viro Catholico verum existimari, quia illud facile noster intellectus potest capere, aut quoniam apparet nobis clarius: alias profecto fides Catholica abiicienda esset, in cuius mysteriis explicandis, et defendendis occurrunt difficultates quamplurimae, et solum ea, quae intellectus noster facile capit, suscipienda: quod tamen et doctrinae Ecclesiae, et auctoritate scripturae repugnat, quae ait:8 Nec oculus vidit, nec auris audit, neque in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Deus iis, qui diligunt illum.9 Unde sanctus Augustinus ait:10 Numquid ideo negandum est, quod apertum est, quia comprehendi non potest, quod occultum est? Numquid, inquam, propterea dicturi sumus, quod ita esse perspicimus, non ita esse; quoniam, cur ita sit, non possumus invenire? Et in alio loco inquit:11 Ego autem, et si argumenta illorum solvere non valeam, video tamen inhaerendum esse iis, quae in scripturis sunt apertissima; ut ex his revelentur obscura, aut si mens nondum est idonea, quae possit ea vel demonstrata cernere, vel abstrusa investigare, sine ulla haesitatione credantur. Et sermo 20. de verbis Apostoli: Melior est, inquit, fidelis ignorantia, quam temeraria scientia. Et Hieronymus: Melius est aliquid nescire, quam cum periculo discere. Et Iraeneus lib. 2. adversus haeres. cap. 45. Melius ergo, et utilius, idiotas, et parum scientes existere, et per caritatem proximum fieri Deo, quam putare multum scire, et multum expertos in suum Deum blasphemos inveniri. Non ergo propterea ratio concordiae liberi arbitrii cum gratiae donis, quae a sancto Augustino, S. Thoma, ac eorum discipulis assignatur, reiicienda est, quia eam plene intellectus noster videre, aut comprehendere non potest.
VIII. Tertio probatur. Quia, licet nostrum liberum arbitrium intra limites naturae contineatur, gratia tamen divina, et eius efficacia totum naturae ordinem excedit: ergo utriusque connexio, et concordia non potest perfecte, aut evidenter, pro hoc statu, ab intellectu nostro cognosci, aut comprehendi. Patet consequentia: nam, ut ostensum est, connexio, et concordia duorum extremorum, quorum alterum est supernaturale, non potest perfecte solo lumine naturae cognosci, aut demonstrari.
Intelligi non possunt ab homine perfecte multa naturalia.— Quarto. Quia etiam in naturalibus multa sunt, quorum rationes non potest homo perfecte cognoscere, aut demonstrare; scilicet modus, quo anima rationalis est tota in toto, et tota in qualibet parte: et modus, quo Deus est in omnibus rebus per essentiam, praesentiam, et potentiam: et in formica, apibus, et aliis minutissimis animantibus multa reperiuntur, in quorum cognitione plurimum laborant homines, propter quod ait Sapiens:12 Et difficile aestimamus, quae in terra sunt: et quae in prospectu sunt, invenimus cum labore. Quae autem in caelis sunt, quis investigabit? Sensum autem tuum quis sciet, nisi tu dederis sapientiam, et miseris Spiritum Sanctum tuum de altissimis? Unde sanctus Augustinus, postquam in secundo libro de Trinitate quaestionem illam: Utrum creaturae spirituales sua naturali virtute miracula facere possint, diligenter pertractasset, concludit in fine:13 Mihi omnino utile est, ut meminerim virium mearum, fratresque meos admoneam, ut meminerint suarum, ne ultra quam tutum est, humana progrediatur infirmitas. Queadmodum enim hoc faciant Angeli, vel potius queadmodum Deus hoc faciat per Angelos suos, nec oculorum acie penetrare, nec fiducia rationis enucleare, nec proventu mentis comprehendere valeo, ut tam certus loquar ad omnia, quae requiri de his rebus possunt, quam si essem Angelus, aut Propheta, aut Apostolus. Unde et hac moderatione adhibita, absque assertione, et sententiae melioris praeiudicio procedendum est, quantum ratio, et auctoritas poterit adiuvare.
Omnipotentia Dei perfecte ab homine cognosci non potest.— Quinto. Omnipotentia Dei, cum sit infinita, non potest ab humano intellectu perfecte cognosci, aut comprehendi, sed Deus sua omnipotentia facit, quod homo, cuius cor movet, velit, et libere velit. Dicit enim S. Thom,14 quod etiam si Deus voluntatem hominis in aliud mutet, nihilominus tamen hoc sua omnipotentia facit, ut illud, in quod mutatur, voluntarie velit: ergo non potest perfecte ab homine cognosci, aut comprehendi, quomodo stet libertas arbitrii cum motione Dei efficaci, aut cum infallibilitate providentiae, et praedestinationis divinae.
IX. AD primum argumentum respondetur, quod, quamvis sit veritas naturalis, constetque experientia ipsa, hominem habere liberum arbitrium, eius tamen connexio cum gratia efficaci, et modus connexionis demonstrari non potest, aut pro isto statu evidenter cognosci.
Fidei mysteria credenda sunt, ut intelligantur.— Ad secundum respondetur, quod haeretici ideo iubent, ut credantur, quae docent, ne deprehendatur falsitas, impietas, et repugnantia cum veritate Catholica in sectis eorum, quae pro suo cerebro, Sede Apostolica repugnante, repugnantibus Conciliis sacris, immo et divinis litteris, atque naturali lumine, introducere conantur. Catholici autem credi volunt, quae fides docet, ut intelligantur, quia humana ratione investigari non possunt, aut comprehendi. Unde Dominus de magno, atque a saeculis abscondito incarnationis mysterio loquuturus, ait: Si non credideritis, non intelligetis:15 ut innueret, fidei mysteria, ut intelligantur, credenda esse. Unde S. Petrus Apostolus: Nos, inquit, credimus, et cognovimus, quia tu es Christus Filius Dei.16 Ubi, ut adnotavit Augustinus,17 prius dixit, credimus, quam cognovimus; ut doceret, occulta Dei mysteria credenda esse, ut cognoscantur, et fidem cognitioni esse praemittendam. Iudaei autem increduli videre prius cupiebant, quae fide credenda erant. Dicebant enim: Quod ergo tu facis signum, ut videamus, et credamus?18 Volebant prius videre, quam credere. Thomas etiam Apostolus: Nisi videro, inquit, fixuram clavorum in manibus eius, et mittam digitum meum in locum clavorum, et mittam manum meam in latus eius, non credam.19 Propter quod infidelitatis eum arguit Christus Dominus: Noli, inquiens, esse incredulus, sed fidelis. Et iterum: Quia vidisti me Thoma, credidisti: beati, qui non viderunt, et crediderunt.
X. Ad tertium respondetur, mysteria, quae per se pertinent ad fidem, non posse, nisi per visionem beatificam quidditative cognosci, aut evidenter demonstrari. Et ad impugnationem Caietanus videtur insinuare, quod quilibet Angelus per species inditas, et connaturales evidenter cognoverit habitus supernaturales sibi infusos:20 ait enim, quod per illas species cognoverunt Angeli fidem, spem, et caritatem naturali cognitione, non absolute, et secundum se; nisi, ut pertinent ad ipsum Angelum, qui se perfecte cognoscit. Sed quidquid sit de sententia Caietani, respondetur, quod, ut docet sanctus Thomas, obiectum Theologicarum virtutum, et consequenter ipsae virtutes Theologicae naturali ratione comprehendi non possunt, aut evidenter demonstrari.21 Unde etiam supremus Angelus non cognovit evidenter per lumen naturae habitus supernaturales, aut supernaturales actus, quos produxit; sicut nec gratiam habitualem,22 quia ut prima secundae, quaest. 112. articulo quinto, docet sanctus Thomas, nullus potest, seclusa divina revelatione, certitudine infallibili cognoscere se, vel alium habere gratiam habitualem. Et ratio, quam assignat, id suadet, quia nullus potest scire, se habere scientiam alicuius conclusionis, si principium ignoraret. Principium autem gratiae, et obiectum eius est ipse Deus, qui, propter sui excellentiam, est nobis ignotus, secundum illud Iob 36. Ecce Deus magnus vincens scientiam nostram. Et ideo eius praesentia in nobis, et absentia per certitudinem cognosci non potest, secundum illud Iob 9. Si venerit ad me, non videbo eum: si autem abierit, non intelligam.
XI. Ad primam confirmationem respondetur, Angelum non cognovisse evidenter assensum mysterii Trinitatis, quem eliciebat, esse supernaturalem, et non naturalem; quoniam, licet relictus suae naturae evidenter cognoscat omnia obiecta naturalia, et omnes actus naturalis ordinis, etiam liberos a se elicitos; Deus tamen sua potentia absoluta poterat illi occultare aliquod obiectum naturale; et quoniam ipse Angelus non poterat evidenter solo lumine naturae cognoscere, an Deus in hac parte uteretur sua potentia absoluta, cum id dependeat ex mera Dei voluntate: ideo non potuit evidenter cognoscere, assensum, quem eliciebat circa mysterium Trinitatis, aut circa obiectum illius non esse naturalem, sed supernaturalem.
Sed contra: nam saltem Angelus supremus evidenter cognoscebat, illam revelationem mysterii Trinitatis non fieri ab alio Angelo inferiori: nam evidenter sciebat, se esse omnibus superiorem; et nullum Angelum inferiorem posse illuminare superiorem, ut 1. part. quaest. 107. articulo 3. ostendit sanctus Thom. ergo evidenter cognoscebat, illam revelationem sibi a Deo immediate factam fuisse; et consequenter, mysterium revelatum esse verum: nam evidens illi erat, Deum mentiri non posse, aut quempiam decipere.
Respondent quidam, argumentum ut plurimum concludere, supremum Angelum habuisse evidentiam in attestante mysterii Trinitatis, et aliorum, quae a principio cognovit per fidem. Nos tamen dicimus, quod, quamvis esset evidens supremo Angelo, se esse superiorem omnibus secundum esse naturale, non tamen erat illi evidens, se habere gratiam, ut ex praemissis constat: nec evidenter cognoscebat, Angelum superiorem in esse naturae etiam esse superiorem in ordine gratiae. Per hanc doctrinam solvitur simile argumentum; quod in tertia parte fieri solet ad probandum, Angelos virtute naturali evidenter cognovisse, humanitatem Christi Domini subsistere per subsistentiam increatam, et ita cognovisse per sua naturalia incarnationis mysterium, postquam reipsa fuit exequutioni mandatum. Dicendum est enim, illum non cognovisse evidenter solo lumine naturae subsistentiam illam, qua humanitas Christi subsistebat, non esse creatam;23 quoniam, licet inter creatas subsistentias, non videret subsistentiam humanitatis Christi; nesciebat tamen, stando in solo lumine naturae, an revera humanitas Christi haberet propriam subsistentiam, et propter aliquod mysterium ei caelaretur. Angeli autem beati per divinam revelationem cognoverunt incarnationis mysterium, et consequenter etiam cognoverunt certa cognitione humanitatem Christi immediate, et formaliter subsistere per increatam subsistentiam Verbi.
XII. Trinitatis mysterium non demonstratur ratione naturali.— Ad secundam confirmationem respondetur, quod, quamvis sit certum, quod per cognitionem creatam naturalem producatur verbum, non tamen est evidens, aut certum, immo neque verum, quod per omnem cognitionem producatur verbum. Etenim probabilissima sententia est, quod per beatificam visionem beati non producant verbum, ut 1. parte, quaestion. 12. docent Thomistae quamplurimi; et de fide est, quod Spiritus sanctus, et similiter Filius Dei suam essentiam cognoscendo, non producant Verbum; unde non est evidens lumine naturae, Deum, seipsum cognoscendo, Verbum producere. Ratio autem, qua ex iis, quae contingunt in cognitione creata, deducit sanctus Thomas, in divinis esse generationem substantialem Verbi, non est demonstrativa, sed probabilis coniectura ad suadendum, et explicandum ea, quae de generatione aeterna Verbi divini docet fides Catholica.
Sed contra hoc est argumentum: nam, ut 1. part. quaest. 93. articulo 5. in corpore docet sanctus Thom. in homine est imago Dei, non solum secundum imitationem divinae naturae, sed etiam secundum repraesentationem trium personarum, quia sicut in divinis sunt tres personae in una essentia, ita proportionabiliter in homine sunt tres potentiae in eadem anima: ergo sicut per lumen naturale potest homo a posteriori evidenter demonstrare, Deum esse; ita etiam poterit per effectus repraesentantes Trinitatem personarum, videlicet per cognitionem sui, evidenter cognoscere mysterium Trinitatis.
Trinitatis imago qualis sit in homine.— Respondetur, quod esse unum Deum evidenter demonstratur a posteriori per creaturas, quoniam consequentia ista est evidens: Sunt creaturae productae: ergo datur unum primum principium efficiens, et in suo esse independens ab alio: alias in causis efficientibus daretur processus in infinitum, ut 1. part. quaest. 2. articulo 3. in corp. ostendit sanctus Thomas: et quantum ad an sit, ipsae creaturae perfecte demonstrant Deum a posteriori. Imago autem Dei, quae est in homine non perfecte repraesentat Deum, ut est trinus, et unus, etiam quo ad quaestionem: An est, sed solum imperfecto modo, ut in eodem ar. 5. q. 93. solut. ad 3. docet S. Thom. Et ratio huius est: nam relationes divinae constitutivae personarum solum important respectum ad intra: unde ipse Deus, in quantum trinus, nullum effectum producit ad extra, sed per aliquid commune tribus personis, scilicet per suam omnipotentiam: unde nullus effectus Dei potest evidenter, etiam a posteriori demonstrare Trinitatem personarum, sed solum unitatem divinae essentiae.
XIV. Trinitatis mysterium non est nobis evidenter possibile.— Ad quartum respondetur, Mysterium Trinitatis esse quidem evidenter credibile, sicut sunt alia mysteria nostrae fidei, non tamen sequitur, quod sit nobis evidenter possibile, aut verum: nam multa falsa, immo et impossibilia sunt probabiliora veris. Et ratio est; nam evidentia credibilitatis, et ipsa credibilitas sumitur ex auctoritate dicentium, et ex aliis signis extrinsecis: possibilitas autem fundatur in ipsa natura rei. Unde quamvis sit magis probabile, et consequenter evidenter credibile, quod quantitas distinguatur a re quanta: potest esse quod in re sit impossibile. Ad impugnationem dicitur, consequentiam factam non procedere ex opposito consequentis ad oppositum antecedentis; quia tam antecedens, quam consequens utriusque consequentiae est affirmativum, et ita non opponuntur inter se.24 Ut autem ex opposito consequentis huius consequentiae, hoc est evidenter impossibile: ergo est evidenter incredibile; fiat argumentum ad oppositum antecedentis, sic debemus argumentari: Hoc non est evidenter incredibile: ergo non est evidenter impossibile, et in utraque consequentia consequens est verum, sicut et antecedens, quia neque habemus evidentiam, quod mysterium Trinitatis sit possibile, neque quod sit impossibile.
Licet enim a parte rei non solum sit possibile, Deum esse trinum, sed etiam necessarium; id tamen evidenter, ut dictum est, nulli creaturae potest constare, seclusa visione beatifica.