De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Diego Álvarez (1550–1631)

De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia

First published 1610

Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.


Liber Primus

Liber Secundus

Liber Tertius

Liber Quartus

Liber Quintus

Liber Sextus

Liber Septimus

Liber Octavus

Liber Nonus

Liber Decimus

Liber Undecimus

Liber Duodecimus

Prooemium

Disputatio CXV: Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.

Disputatio CXVI: Utrum indifferentia sit de essentia potentiae Liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.

Utrum indifferentia sit de essentia potentiae Liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.

PROBATUR primo, quod libertas arbitrii non consistat in aliqua indifferentia: nam omnis indifferentia vel est passiva, vel activa; sed libertas arbitrii non consistit formaliter in indifferentia passiva, neque in indifferentia activa: ergo in nulla. Minor, quoad primam partem, probatur: nam alias homo non haberet maiorem, neque aliam indifferentiam, quam baculus: quia etiam baculus habet indifferentiam passivam, ut sursum, vel deorsum, dextrorsum, vel sinistrorsum moveatur ab alio: et ita liberum arbitrium se haberet tamquam inanime quoddam, recipiendo motum causatum ab alio: et consequenter formalis libertas esset in Deo, movente ad unam partem, vel aliam liberum arbitrium, et non in libero arbitrio moto, quod repugnat definitioni Concil. Trid. sess. 6. c. 5. et can. 4. Quoad secundam partem, probatur: nam liberum arbitrium creatum prius natura, quam operetur aliquem actum, praedeterminatur efficienter ad illum, ut disput. 22. et 23. ostensum est; ergo in instanti, in quo operatur, vel in priori naturae, non habet indifferentiam activam, ut se determinet, aut determinare possit ad utrumlibet; quod enim est determinatum ab alio, non est indifferens active, ad se determinandum, vel non determinandum: nam quod se determinat, praeintelligitur indeterminatum, prius quam se determinet: ergo indifferentia activa non est intrinseca libero arbitrio, saltem creato.

Confirmatur. Toto tempore, quo voluntas producit actum liberum, vere habet libertatem, respectu illius actus, et tamen toto illo tempore non habet indifferentiam ad utrumlibet, cum iam sit ad unum oppositorum determinata: ergo indifferentia activa non est de essentia libertatis.

Secundo. In Deo est liberum arbitrium perfectissimum, ut docet S. Thom. 1. p. q. 19. art. 10. et primo cont. Gent. cap. 88. et tamen in illo non potest esse aliqua indifferentia: nam indifferentia dicit potentialitatem ad contrarios, vel diversos actus successive habendos, quod Deo competere non potest; alias enim esset mutabilis, contra illud Iacobi 1. Apud quem non est transmutatio, aut vicissitudinis obumbratio: ergo indifferentia non est de intrinseca ratione liberi arbitrii, ut sic, et secundum rationem communem.

Tertio. Christus Dominus libere obediuit usque ad mortem, et tamen, supposito praecepto, eius liberum arbitrium non habebat indifferentiam ad obediendum, et non obediendum: alias potuisset peccare: ergo indifferentia ad utrumlibet non est de intrinseca ratione liberi arbitrii.

Quarto: nam Angelus malus nunc de facto peccat: ergo libere operatur; peccatum enim sine libertate esse non potest: et tamen non habet indifferentiam in libero arbitrio ad peccandum, vel non peccandum; vel ad operandum malum, vel non operandum: nam eius arbitrium est obstinatum in malum: ergo ad libertatem non requiritur necessario indifferentia ad utrumlibet.

II. Quinto. Et probatur, quod saltem non sufficiat ad libertatem indifferentia obiecti, et iudicii rationis: nam Deus, cum sit voluntatis creatae auctor, et Dominus, potest, quomodo voluerit, movere voluntatem, impellere, necessitare, aut impedire, ne exeat in liberum actum, sed in actum necessarium; dicitur enim Proverb. 21. Cor Regis in manu Dei, sicut divisiones aquarum, quocumque voluerit, vertet illud: ergo etiam si obiectum sit indifferens, et iudicium rationis indifferens, poterit voluntatem necessitare ad volendum illud obiectum.

Sexto. Omnes sancti Doctores ad liberum usum voluntatis hanc conditionem ex parte Dei requirunt, videlicet; ut eam moveri sinat modo sibi proprio. Supponunt ergo, posse Deum, pro suae potentiae efficacitate, eum operandi modum impedire, si velit: non ergo satis est ad usum liberi arbitrii indifferentia obiecti, seu iudicii rationis; sed necessarium etiam est, ut ab extrinseco agente vis, seu necessitas non inferatur.

Septimo. Haeretici, praesertim Calvinus, non negant, operari nos ex perfecto iudicio, et advertentia rationis: experiuntur enim, se ab ipsis obiectis non cogi, neque necessitatem pati; negant tamen, nos libere operari, eo quod Deus sua omnipotenti voluntate nobis necessitatem imponat; in quo a Catholicis non reprehenduntur, eo quod aliquid asserant, quod etiam in re ipsa contradictionem, vel repugnantiam involvat; aut Dei omnipotentiam superet; sed redarguuntur, eo quod ex divinis Scripturis, aliisque fidei principiis constet, Deum ordinarie non uti nobiscum ea efficacia, et omnipotentia sua, neque id esse suae sapientissimae, et suavissimae providentiae consentaneum.

III. In contrarium est definitio libertatis, disput. praecedenti tradita, et explicata.

Circa istam difficultatem quidam Doctores duos referunt modos explicandi indifferentiam intrinsecam libertatis. Prior est, hanc indifferentiam passive tantum esse intelligendam, ita videlicet, ut eatenus potestas volendi, et nolendi in voluntate creata reperiatur, quatenus ex se non est determinata ad hoc, vel illud obiectum volendum, neque ad volendum, aut nolendum idem obiectum: sed ad utrumque potest ab alio determinari. Crediderim tamen, nullum esse Catholicum Doctorem, qui sentiat indifferentiam essentialem libertatis, etiam secundum quod reperitur in creatura intellectuali, esse indifferentiam tantum passivam; alias enim huiusmodi indifferentia esset solum ad recipiendum actum, productum a solo Deo in voluntate creata, ipsa voluntate mere passive se habente: quod tamen est haeresis damnata contra Lutherum in Concil. Trident. sess. 6. can. 4. de iustific. Lutherus enim, ut disputatione 3. nu. 8. ostensum est asseruit: Liberum arbitrium non habere activitatem in bona opera, quando de interno opere loquimur: sed mere passive se habere.

III. Secunda sententia, seu secundus modus explicandi indifferentiam essentialem libertati, est eorum, qui libertatem voluntatis radicaliter constituunt in indifferentia iudicii rationis, quo intellectus iudicat bonum propositum voluntati, ut prosequendum, non habere necessariam connexionem cum bono in communi, ad quod est naturaliter determinata voluntas. Quando ergo intellectus proponit voluntati cum hac indifferentia obiectum; tunc voluntas respectu eiusdem obiecti habet formalem libertatem; et si per huiusmodi iudicium rationis appetat illud obiectum, semper fertur in illud cum libertate. Unde auctores huius sententiae reputant impossibile, quod voluntas moveatur per huiusmodi iudicium rationis ad amandum illud obiectum, et amet illud ex necessitate, et absque usu libertatis, quantumcumque moveatur a Deo efficaciter.

IIII. Indifferentia alia est negativa, alia privativa.— Hanc sententiam falsam reputant quidam Theologi, et convincuntur tribus ultimis argumentis, ex factis a principio: Nobis tamen verissima apparet, et arbitramur, illam esse expressam S. Thomae. Unde pro eius intelligentia, notandum primo, quod duplex est indifferentia, altera negativa, privativa altera. Indifferens indifferentia negativa dicitur illud, quod secundum se non est magis determinatum ad hoc obiectum, quam ad illud, vel ad operandum, aut non operandum: et hoc modo voluntas divina, antequam statuisset creare mundum, erat in illo priori signo rationis, secundum se indifferens, ad istam partem, vel ad illam: aut etiam ad creandum, vel non creandum aliud universum; quia non erat magis determinata, secundum se, ad unum, quam ad aliud. Haec autem indifferentia non importat in Deo aliquam privationem alicuius perfectionis: nam Deus non perficitur in seipso per hoc quod se determinet ad producendum aliquid ad extra; sed tota perfectio ponitur in creaturis, quae per divinam voluntatem producuntur in esse; et ideo Deus eas dilexit, et produxit libere, eo quod creaturae non habent necessariam connexionem cum bono divino; ita ut sine illis bonum divinum non salvetur; ad quod amandum est naturaliter determinata divina voluntas. Unde S. Thom. 1. p. q. 19. art. 3. ad 5. ait; quod voluntas divina, quae ex se necessitatem habet, libere determinauit se ad obiectum, ad quod habet habitudinem non necessariam. Indifferens privative dicitur, quod est aptum perfici, ac determinari per aliquem actum, sive determinetur, ac perficiatur a seipso, sive ab alio, sive simul perficiatur a seipso, et ab alio; et huiusmodi indifferentia praesupponit in ipsa potentia aliquam imperfectionem, sive potentialitatem: unde haec indifferentia solum potentiae creatae convenire potest: quod et S. Tho. 1. cont. Gent. c. 82. his verbis explicuit: Ad utrumlibet esse alicui virtuti potest convenire dupliciter. Uno modo ex parte sui: alio modo ex parte eius, ad quod dicitur. Ex parte quidem sui, quando nondum consequuta est suam perfectionem, per quam ad unum determinetur: unde hoc in imperfectionem virtutis redundat, et ostenditur esse potentialitas in ipsa, sicut patet in intellectu dubitantis, qui nondum assequutus est principia, ex quibus ad alterum determinetur: Ex parte autem eius, ad quod dicitur, invenitur aliqua virtus ad utrumlibet esse, quando perfecta operatio virtutis a neutro dependet, sed tamen utrumque esse potest: sicut aliquis, qui diversis instrumentis uti potest aequaliter ad idem opus perficiendum; hoc autem ad imperfectionem virtutis non pertinet, sed magis ad eius eminentiam, inquantum utrumlibet oppositorum excedit, et ob hoc determinatur ad neutrum, sed ad utrumlibet se habens: Sic autem est in divina voluntate respectu aliorum a se: nam finis eius a nullo aliorum dependet, cum tamen ipsa fini suo perfectissime sit unita: non igitur oportet potentialitatem aliquam in divina voluntate ponere. Videatur sanctus Doctor, quaest. 24. de veritate, art. 3. in corp. ubi assignat differentiam inter liberum arbitrium divinum, angelicum, et humanum.

V. Indifferentia alia passiva, alia activa.— Notandum secundo, quod indifferentia potentiae aliquando adiungitur potentiae pure passivae, sicut est indifferentia, quam habet materia prima ad istam formam substantialem, vel ad illam; et indifferentia subiecti respectu albedinis, vel nigredinis, quam recipit. Haec enim indifferentia est solum passiva; eo quod nec materia prima concurrit effective ad productionem formae substantialis, nec subiectum concurrit active ad productionem albedinis, sed solum in genere causae materialis: aliquando autem adiungitur potentiae activae, sicut indifferentia, quam habet artifex ad faciendum, vel non faciendum aliquod artificiatum; aut etiam ad faciendum hoc, vel illud artificiatum. Tertio potest adiungi indifferentia potentiae, quae partim est activa, partim autem passiva; vel est passiva in ordine ad unum, activa autem in ordine ad alterum: sicut intellectus in ordine ad speciem productam ab obiecto habet rationem potentiae passivae, quia recipit in se speciem illam; in ordine vero ad actum intelligendi, habet indifferentiam activam. Similiter voluntas in ordine ad productionem actus liberi habet indifferentiam activam, et quatenus in seipsa recipit actus immanentes, quos producit, habet aliquam rationem potentiae passivae.

VI. Indifferentia passiva, vel privativa non est de essentia lib. arb.— PRima conclusio. Indifferentia passiva, vel privativa non est de intrinseca ratione liberi arbitrii, si consideretur secundum rationem communem, quae analogice competit Deo, et creaturis intellectualibus. In hac conclusione conveniunt omnes Theologi, et eam probat argumentum secundum ex factis a principio: nam in Deo reperitur quidquid pertinet ad rationem communem sapientiae; quoniam sapientia est perfectio simpliciter, quae formaliter reperitur in Deo; sed etiam libertas est perfectio simpliciter existens formaliter in Deo: ergo quidquid pertinet ad rationem communem, formalem, et essentialem libertatis, debet reperiri in libertate divina; sed non competit illi, neque competere potest aliqua indifferentia passiva, aut privativa, ut dictum est, alias Deus non esset purus actus, neque infinite perfectus: ergo.

Indifferentia negativa, et activa est de essentia lib. arb.— Secunda conclusio. Indifferentia negativa, et indifferentia activa, quae importat posse agere, et posse non agere; vel posse agere hoc, vel illud, est de intrinseca ratione libertatis. Ista conclusio est etiam communiter recepta inter Theologos, et constat ex definitione libertatis tradita disputatione praecedenti, et patebit ex quarta conclusione.

VII. Arbitrium creatum habet aliquam indifferentiam passivam.— Tertia conclusio. In omni libero arbitrio creato, qua ratione creatum est, reperitur aliqua indifferentia, seu potentia passiva, secundum aliquam rationem. Haec conclusio est etiam certa, et probatur. Primo: nam omne liberum arbitrium creatum, cum non sit purus actus, nec liberum per essentiam, sicut est Deus, sed per participationem, habet aliquam potentialitatem, quae potest perfici per diversos actus; sed omnis potentialitas perfectibilis per diversos actus, habet aliquam indifferentiam passivam in ordine ad eosdem actus suscipiendos: ergo.

Secundo. Omne liberum arbitrium creatum, ut supra dictum est ex Augustino, ex natura sua est peccabile, et defectibile, eo quod factum est ex nihilo: ergo ex natura sua est mutabile a bono in malum, ex iustitia in peccatum: peccatum enim esse non potest, nisi in libero arbitrio, et ex libero arbitrio; sed omne subiectum mutationis per diversos actus, inquantum subiectum, habet potentiam, et aliquam indifferentiam passivam, in ordine ad receptionem eorum actuum: ergo.

Tertio. Liberum arbitrium creatum non est simpliciter primum se movens, sed movet se libere, motum tamen a Deo prius ratione, ut disput. 18. et 23. ostendimus: ergo, quamvis in ordine ad productionem operationis liberae, habeat indifferentiam activam; in ordine tamen ad motionem divinam, qua movetur a Deo, ut libere se determinet, et producat eosdem actus, habet aliquam indifferentiam, et potentiam passivam: ergo in omni libero arbitrio creato reperitur aliqua indifferentia passiva coniuncta indifferentiae activae.

VIII. Indifferentia, quae est essentia libertatis.— Quarta conclusio. Formalis libertas arbitrii creati non consistit formaliter in indifferentia obiectiva, neque in indifferentia passiva; sed in indifferentia activa ipsius facultatis liberae, quae indifferenter se habet ad opposita; quamvis adiunctam habeat, vel praesupponat aliquam indifferentiam passivam ipsius potentiae, et indifferentiam obiecti. Probatur conclusio. Primo: nam liberum arbitrium est essentialiter, et per se potentia activa, ut docet S. Thom. q. 24. de verit. art. 4. praesertim in solutione ad 18. ergo indifferentia essentialis libertatis debet esse activa: non ergo potest consistere essentia libertatis in indifferentia passiva. Secundo probatur ex definitione liberi arbitrii; est enim facultas voluntatis, et rationis ad utrumlibet, seu facultas volendi, et nolendi; eligendi hoc medium, vel illud in ordine ad finem: sed velle, et nolle; eligere hoc, vel illud sunt actiones potentiae activae: ergo indifferentia, in qua formaliter consistit libertas arbitrii debet esse formaliter indifferentia activa.

IX. Indifferentia obiecti et iudicii rationis est radix libertatis.— Quinta conclusio. Indifferentia obiecti, sive obiectiva, et indifferentia iudicii rationis, quo intellectus proponit voluntati ipsum obiectum, ut amandum non ex necessitate, sed cum indifferentia activa ipsius voluntatis ad utrumlibet: quia videlicet iudicat, tale obiectum propositum non habere necessariam connexionem cum fine, et cum bono, ad quod amandum voluntas est naturaliter determinata, ita est radix libertatis, quae formaliter residet in voluntate, ut impossibile sit, quod voluntas per illud iudicium feratur in tale obiectum, et quod absque libertate velit illud. Itaque si voluntas vult illud obiectum sic propositum, necesse est, ut libere, et non ex necessitate absoluta velit illud. Haec conclusio est contra quosdam Theologos, qui docent, posse Deum voluntatem sua potentia absoluta necessitare, et facere, quod absque libertate feratur in obiectum indifferens secundum se, et propositum voluntati, ut amandum, per iudicium rationis indifferens, modo superius explicato. Nostra tamen conclusio est de mente S. Thomae, p. 2. q. 17. ar. 1. ad 2. ubi ait, quod ex hoc voluntas potest ad diversa ferri, quia ratio potest habere diversas conceptiones boni; et 1. p. q. 83. ar. 1. in corp. inquit, quod, quia iudicium rationis ad diversa se habet, et non est determinatum ad unum, pro tanto necesse est, quod homo sit liberi arbitrii, ex hoc ipso, quod rationalis est. Quibus verbis S. Thomae aperte docet, esse impossibile, quod voluntas velit aliquid sub iudicio rationis, indifferenter se habente ad opposita, et quod velit illud ex necessitate absoluta, et non libere.

Probatur praeterea ratione: nam obiectum voluntatis est bonum apprehensum per intellectum: ergo impossibile est, quod voluntas ex necessitate absoluta amet aliquod bonum, nisi intellectus eidem voluntati proponat illud bonum, ut amandum ex necessitate absoluta: ergo si illud proponat, ut amandum non ex necessitate absoluta, sed cum indifferentia ad opposita superius explicata; impossibile erit etiam de potentia Dei absoluta, quod voluntas, medio illo iudicio, tendat in illud bonum, et tamen ex necessitate absoluta, et non libere amet illud.

X. Indifferentia lib. arb. respectu auxilii divini est passiva, sed respectu actionis liberae est activa.— AD primum argumentum ex factis a principio respondetur, quod liberum arbitrium creatum, in ordine ad praeviam motionem, qua movetur a Deo, ut se libere determinet, habet se passive, quatenus in seipso recipit eamdem motionem: unde indifferentia, quam habet respectu eiusdem motionis, est passiva: ceterum respectu operationis liberae, quam producit motum a Deo, habet indifferentiam activam, et in hac indifferentia essentialiter consistit libertas; non autem in prima, quamvis eam praesupponat, ut dictum est. Et ad locum Concilii inductum respondetur, quod aperte confirmat id, quod diximus. Cum enim ait, liberum arbitrium moveri a Deo, non obscure indicat potentiam, et indifferentiam passivam, quam habet, respectu motionis gratiae praevenientis, quam suscipit; et cum subdit, quod libere cooperatur Deo moventi, ita ut possit dissentire, si velit; clarissime docet, in libero arbitrio a Deo moto, et excitato esse indifferentiam activam respectu eiusdem cooperationis: quae indifferentia consistit in hoc, quod potest operari, et non operari illum actum, absolute loquendo. Et, ut ostenderet Concilium, quod indifferentia arbitrii creati ita est activa, ut habeat adiunctam aliquam indifferentiam passivam, non definit absolute, quod liberum arbitrium nullo modo se habeat passive, sed definit, quod non se habeat mere passive, tamquam inanime quoddam, ita ut nihil omnino agat libere in eodem instanti temporis, in quo recipit divinam inspirationem. Ad aliud, quod in eodem argumento tangitur: nam quod est determinatum ab alio, non se determinat; respondetur, quod, ut docet S. Tho. 1. p. q. 83. ar. 1. ad tertium, et p. 2. q. 9. art. 2. in corp. quamvis voluntas seipsam moveat; nihilominus priusquam se moveat, movetur a Deo; quia voluntas creata est movens motum, et non est simpliciter primum se movens, sicut Pater Petri vere est causa illius, sed non prima causa: nam habet aliam causam priorem. Proportionabiliter nos dicimus in praesenti, quod voluntas creata determinat se, libere producendo actum secundum, per quem formaliter in actu secundo determinatur; sed quia non est simpliciter primum liberum, nec primum se determinans, praedeterminatur a Deo in ultimo complemento actus primi, ut se determinet in actu secundo, producendo liberam operationem. Unde S. August. lib. de corrept. et grat. cap. 2. quibusdam obiicientibus, destrui libertatem, si dicatur, liberum arbitrium a Deo agi; respondet: Intelligant, si filii Dei sunt, Spiritu Dei se agi; ut, quod agendum est, agant; et cum egerint, illi, a quo aguntur, gratias agant: aguntur enim, ut agant, non, ut ipsi nihil agant. Et idem dicit aliis in locis in disput. 18. n. 16. inductis.

XI. Voluntas in instanti, in quo vult, est libera ad volendum, et non volendum.— Ad confirmationem, Occham in 1. d. 38. q. 1. et Gabr. ead. dist. respondent, voluntatem in eo instanti, in quo elicit volitionem, non esse liberam ad eam non eliciendam, vel ad eliciendum actum contrarium. Haec tamen sententia est falsa, ut in calce huius disputationis patebit: nam, ut supra dicebamus, libertas arbitrii in actu secundo est magis perfecta, quam libertas in actu primo. Praeterea: nam alias numquam actus primus voluntatis esset liber; ac per consequens non esset meritorius. Probatur: nam actus ille non est liber, antequam eliciatur, quoniam non est: nec est liber, postquam est productus; nam ad praeteritum non est potentia: ergo si non est liber in instanti, in quo producitur a voluntate, numquam erit liber. Aliter ergo respondetur, quod quamvis voluntas sit sub uno actu, remanet tamen adhuc cum potentia ad eliciendum actum oppositum, ut supra dictum est; et ideo manet libera respectu eiusdem actus etiam in eo instanti, in quo illum producit: quamvis non possit in sensu composito illum non perducere.

In voluntate Dei nulla est indifferentia passiva, aut privativa.— Ad secundum respondetur, quod in Deo non potest esse indifferentia passiva, aut privativa; est tamen indifferentia activa cum indifferentia obiecti secundarii, quod non habet necessariam connexionem cum bono divino: et haec indifferentia sufficit, ut Deus non ex necessitate, sed libere velit, creaturas esse, ut ostendit S. Thom. 1. p. q. 19. art. 3.

XII. Ad tertium respondetur, quod mors Christi Domini, in ordine ad eius voluntatem, erat obiectum indifferens, quia ex natura sua non habebat necessariam connexionem cum bono, ad quod naturaliter erat determinata humana Christi voluntas; unde, medio iudicio rationis indifferenti, proposuit eius intellectus voluntati ipsam mortem acceptandam, et ideo libere mortuus est, et libere obediuit, ac per consequens, simpliciter loquendo, habebat facultatem ad utrumlibet, ad acceptandam scilicet, et refutandam mortem, quamvis, supposito praecepto, esset cum eodem praecepto incompossibile, quod vellet non mori. Sed urget adhuc argumentum. Christus Dominus non habebat facultatem ad obediendum praecepto, et non obediendum; alias enim posset peccare: nam inobedientia, et transgressio praecepti sine peccato esse non potest: ergo respectu obedientiae, formaliter loquendo, non habuit facultatem indifferentem ad utrumlibet: non ergo libere obediuit. Respondetur, quod Christus Dominus non solum libere mortuus est, sed etiam libere obediuit praecepto moriendi sibi imposito; alias non meruisset per actum obedientiae formaliter, cum ad huiusmodi meritum necessario requiratur, quod obedientia sit libera. Consequens autem est contra illud Apost. ad Philipp. 2. Humiliavit se, etc. propter quod, et Deus exaltavit illum; et dedit illi nomen, quod est super omne nomen. XIII. Ad impugnationem factam respondetur, quod non obedire potest accipi dupliciter. Primo modo contrarie, seu privative, ut significat idem, quod inobedire, seu peccare peccato inobedientiae; et isto modo Christus Dominus non potuit non obedire. Secundo modo accipitur negative, ut significat meram negationem actus obedientiae, quae negatio potest dici de eo, quod est, et de eo, quod non est, et potest absque ullo peccato competere alicui, etiam non existente praecepto: sicut si Petrus, verbi gratia, non audiat rem sacram feria secunda, vel tertia, quando nullum est praeceptum audiendi missam, verissime asseritur, quod Petrus tunc non obediuit praecepto audiendi missam, si non obedire accipiatur mere negative, quia vere ita est, quod non fecit actum obedientiae audiendi missam, quia nec erat praeceptum, nec missam audivit. Et hoc modo Christus Dominus potuit non obedire negative, quia potuit non habere praeceptum moriendi; sicut haec negativa de facto est vera: Christus non obediuit usque ad mortem decollationis; nec obediuit, sustinendo mortem decimo quinto aetatis suae anno; quia revera non habuit praeceptum sustinendi mortem decollationis: et in hoc sensu Christus habuit facultatem ad obediendum, et non obediendum. Et haec facultas ad opposita contradictorie sufficit, ut libere obedierit: iam enim supra diximus, quod posse peccare, seu inobedire non pertinet ad rationem formalem libertatis, sed ad eius imperfectionem, secundum quod in creatura defectibili invenitur. Si dicatur: nam supposito praecepto non potuit non obedire, etiam negative: ergo etiam supposito decreto, et praecepto, non habebat indifferentem facultatem ad obediendum, et non obediendum, etiam negative, et ita non obediuit libere. Respondetur, quod instante praecepto, et praesupposito praecepto non poterat in sensu composito non obedire negative, quia etiam ex consequenti inobediret contrarie: unde sicut tunc non potuit inobedire contrarie, ita etiam non potuit in sensu composito non obedire negative: ex hoc tamen non sequitur, quod non obedierit libere: nam ad libertatem sufficit, quod possit obedire, et non obedire negative, absolute loquendo.

XIV. Daemones obstinati sunt in malo, et nihilominus libere peccant.— Ad quartum respondetur, quod quamvis Angelus malus sit obstinatus in peccato; tamen obstinatus est per operationem perfecte liberam, qua se ad talem electionem determinauit cum summa cognitione indifferentiae mediorum ad finem, et omnium circumstantiarum. Quia tamen liberum eius arbitrium, postquam semel perfecta libertate se determinauit ad aliquid, est ex natura sua inflexibile; ideo non potest resipiscere a malo, quod semel ex plena libertate elegit: hoc tamen non minuit eius libertatem; quin potius est signum maioris libertatis: homo enim, quia natura sua est rationalis, id, quod semel elegit, dum est in via, potest postea refutare; quoniam post primam electionem possunt se illi offerre novae rationes, et cognitio nova aliquarum circumstantiarum, propter quas poterat respuere illud bonum, quod semel elegit. Similiter etiam habemus exemplum huius in Deo, qui postquam libere se determinauit ad faciendum aliquid, est incompossibile, quod mutet consilium, aut eligat oppositum, propter immutabilitatem divinae voluntatis, et infinitatem scientiae ipsius, quae unico simplicissimo actu omnia cognoscit: et tamen libere producit ad extra id, quod voluit, de quo vide etiam S. Thom. 1. p. q. 19. ar. 3. et ar. 7. ad 4. Proportionabiliter dicimus de Angelis, quod, antequam adhaereant, possunt adhaerere huic obiecto, et opposito; sed postquam perfecta libertate adhaeserunt alicui obiecto, iam immobiliter adhaerent illi, ut dicit S. Thom. 1. p. q. 64. art. 1. et tamen, absolute loquendo, libere adhaerent eidem obiecto: nam a principio exit actus a potentia non ex necessitate, sed secundum modum libertatis. Alia argumenta, quae contra quintam conclusionem possent obiici, adducta sunt iam a nobis, et soluta disput. 18. 22. et 23.

XV. Dvbivm appendix se offert in praesenti, quod superius obiter tetigimus: Utrum voluntas pro eo instanti, quo elicit aliquem actum, sit vere libera, comparatione eiusdem actus, vel ad eliciendum actum contrarium, si velit.

Prima sententia est asserentium, voluntatem in instanti, quo elicit volitionem non esse liberam ad illam non eliciendam, vel ad eliciendum actum contrarium: et similiter pro instanti, quo elicit nolitionem alicuius obiecti, liberam non esse ad volendum idem obiectum: adduntque solum ante illud instans esse in ea libertatem; ut volitionem illius obiecti, aut nolitionem, prout sibi placuerit, eliciat. Ita sentiunt Occham in primo sententiarum, dist. 38. quaestione 1. Gabr. eadem distinctione, et quaestione, et alii nonnulli ex nominalibus. Probatur haec sententia: nam voluntas in instanti, quo vult aliquod obiectum, non potest illud non velle; quia non potest simul velle, et nolle idem obiectum: ergo pro eodem instanti non est in ea libertas ad nolendum idem obiectum. Probatur consequentia: nam, ut supra dictum est, libertas est facultas voluntatis, et rationis ad opposita: ergo, si pro instanti, quo vult aliquod obiectum, non est in ea facultas ad nolendum idem obiectum: sequitur, quod pro eodem instanti non sit in ea libertas ad volendum, et nolendum idem obiectum.

Secundo probatur: quia, ut li. 1. Periher. cap. 6. docet Aristoteles: Omne, quod est, dum est, necesse est esse: ergo pro instanti, quo volitio alicuius obiecti est in rerum natura, non potest non esse, ac per consequens non est in voluntate facultas, vel libertas, ut eadem volitio non sit, vel, ut sit nolitio opposita eiusdem obiecti.

Tertio. Ad actionem praeteritam non est potentia, et consequenter neque libertas, ut non sit; quia iam habet esse extra suas causas: ergo neque ad operationem praesentem est libertas, ut non sit: nam etiam habet esse extra suas causas.

XVI. Secunda sententia est aliorum, qui reiecta Occham sententia, affirmant ex una parte, voluntatem in instanti, quo volitionem alicuius obiecti elicit, revera esse liberam comparatione eiusdem volitionis; sed ex alia, ut huiusmodi libertatem defendant, recurrunt ad prioritatem naturae, in qua voluntas intelligitur indifferens ad utramque partem, priusquam se determinet ad alteram. Dicunt enim, voluntatem ad quodcumque temporis punctum deveniat, prioritate naturae antecedere suum actum, ut quaevis alia causa suum effectum praecedit: prius etenim natura est, voluntatem esse in quocumque temporis puncto, quam in eodem ab ea actus emanent. Haec autem naturae prioritas verum fundamentum in re habet. Cum ergo voluntas suapte natura sit causa libera, hoc est, in cuius potestate est velle, aut nolle, aut continere omnino actum, et nihil velle, utique in quocumque temporis puncto existat, in eo priori eiusdem puncti, in quo cum fundamento in re concipitur, ut naturae ordine antecedens suum actum, in facultate ipsius est, vel nihil omnino agere, vel volitionem, aut nolitionem elicere, pro ut maluerit. Et hac ratione defendunt, operationem praesentem libere elici a voluntate. Fatentur tamen, hoc ipso, quod voluntas posterius natura libere se determinat ad unam partem contradictionis, iam non posse ad alteram se determinare, vel illi subiacere.

XVII. Haec tamen sententia parum, aut nihil differre videtur a sententia Occham, nec satis explicat rationem, propter quam voluntas vere sit libera, comparatione operationis praesentis: nam iuxta illam voluntas solum esset libera pro priori naturae, in quo consideratur, antequam volitionem, aut nolitionem eliciat, non autem pro instanti temporis, in quo eam elicit; ac per consequens operatio praesens solum esset libera in sua causa, non autem formaliter in seipsa, quod esset reincidere in sententiam Occham, quam impugnant.

Praeterea: nam instans naturae, non est instans, in quo, sed a quo: ergo, si voluntas non est libera ad utramque partem contradictionis, vel contrarietatis in instanti temporis, quo se determinat ad alteram partem, sed solum pro priori naturae, in quo consideratur, antequam se determinet; sequitur, quod pro nullo instanti temporis voluntas eliciat libere suam volitionem, aut nolitionem.

Nec satisfacit, si respondeatur, voluntatem posse operationem praesentem continuare, et ab ea desistere, et propterea esse liberam: nam praeterquam quod auctores primae sententiae, id non negant, sed expresse affirmant; per hoc solum salvaretur libertas in voluntate, comparatione prosequutionis actus, quae pertinet ad tempus futurum: non autem comparatione operationis praesentis, prout fit in hoc instanti praesenti.

XVIII. Voluntas, est libera etiam in ipso instanti quo operatur.— Dicendum est ergo, iuxta ea, quae in disputatione praecedenti praemisimus, voluntatem nostram vere esse liberam, comparatione volitionis, aut nolitionis, quam elicit quolibet momento, vel instanti temporis; esseque vere liberam non solum ea ratione, quia prius natura, quam se determinaret ad alteram partem, poterat seipsam non determinare ad eamdem partem, sed ad oppositam: nec solum esse liberam, quia potest continuare, vel desistere ab operatione, quam producit in instanti praesentis temporis: sed etiam quia in instanti temporis, quo elicit suam operationem, veram retinet potestatem, et facultatem, qua possit eam non elicere, si velit, aut etiam elicere operationem contrariam.

Probatur haec sententia auctoritate S. Ans. lib. de concord. praescientiae, et praed. cap. 1. ubi constituit differentiam inter praeteritum ex una parte, et praesens, et futurum ex alia: nam in re praeterita non solum non manet iam potentia, seu libertas, ut praeteritum simul non sit praeteritum, verum etiam iam fieri nequit, ut res illa, quae praeterita est, non sit praeterita. At vero circa praesens, et futurum aliter se habet potentia, et libertas: nam licet non sit ulla potentia, qua fieri possit, ut simul praesens non sit praesens, aut futurum non sit futurum, est tamen potentia, ut res, quae est praesens, non sit praesens, et quae futura est, non sit futura: ergo secundum Anselmum operatio praesens, elicita a voluntate, ita subditur eius potestati, et libertati, sicut operatio futura: sed comparatione operationis futurae, voluntas veram habet potestatem, et libertatem, qua potest eam elicere, vel non elicere, aut etiam elicere operationem contrariam: ergo eamdem potestatem, et libertatem habet comparatione operationis praesentis. Respondent, restringendo auctoritatem Anselmi ad praesens, quatenus habet aliquid commune cum futuro, videlicet posse adhuc continuari, et permanere, vel desinere esse. Dicunt enim, quod praesens ex parte convenit cum praeterito, ex parte vero cum futuro. Habet enim actu esse extra causas, qua ratione cum praeterito convenit, et ex hac parte iam nulli subditur potestati, ut non sit extra illas: tamdiu enim aliquem effectum dicimus manere in potestate alicuius, ut sit, et non sit, quamdiu non est extra causas, sed adhuc indifferens est: ergo res, quae praesens est, non potest iam non esse praesens, et hoc (inquiunt) non negaret Anselmus. Sed praeter hoc habet praesens aliquid commune cum futuro, quod nulla ratione convenit rei iam praeteritae, nimirum posse adhuc continuari, et permanere, vel desinere: et ex hac parte dixit Anselmus, rem praesentem ita subdi nostrae libertati, sicut futuram. At vero futurum, cum nihil habeat extra causas, adhuc dum est futurum, omnino libere in nostra potestate manet. XIX. Haec tamen explicatio non videtur ad mentem Anselmi: nam iuxta illam, operatio praesens solum subiaceret potestati, et libertati voluntatis secundum id, quod habet de futuro, nempe secundum continuationem, vel desitionem, quae revera non competit operationi secundum instans primum, in quo incipit esse, sed secundum tempus futurum, ac per consequens differentia S. Anselmi inter operationem praesentem, et praeteritam esset nulla, nec debuisset eam assignare inter praeteritum ex una parte, et futurum ex altera; etenim iuxta explicationem datam res praesens secundum totum id, quod habet pro instanti temporis praesentis convenit cum praeterito, quantum ad hoc, quod non subditur potestati voluntatis, ut non sit. Confirmatur hoc, et aperitur magis vis huius argumenti: nam operatio praesens elicita a voluntate, considerata secundum totum id, quod habet pro instanti temporis praesentis, est magis perfecte libera, quam operatio futura. Praesens enim operatio est libera in actu secundo; futura autem, ut futura, solum est libera in actu primo, sive in potentia: id autem, quod est actu tale, magis perfectum est, quam illud, quod solum est tale in potentia: sed operatio futura, dum est futura, ut fatentur auctores solutionis, quam impugnamus, omnino in libera nostra potestate, et libertate manet, iuxta sententiam Anselmi: ergo multo perfectius manet in nostra potestate, et libertate operatio voluntatis praesens secundum totum id, quod habet pro instanti praesenti.

Denique contra auctores secundae sententiae urget argumentum superius insinuatum ex Concil. Tridentino, quod meo iudicio videtur efficacissimum; loquens enim de homine, actu consentiente, et cooperante Deo excitanti, et vocanti, definit, quod potest dissentire, si velit, et ex hoc probat, quod libere consentit: ergo secundum definitionem sacri Concilii non solum in priori naturae, in quo voluntas consideratur, antequam eliciat consensum, sed etiam in eodem instanti temporis, quo consentit, revera potest dissentire, si velit: ergo pro eodem instanti libere consentit. Praeterea: nam, si voluntas, absolute loquendo, in instanti temporis, quo consentit, non potest dissentire, si velit; sequitur, quod simpliciter loquendo, necessario consentiat, et non libere; illud enim dicitur necessarium, quod absolute aliter esse non potest.

Si dicatur, ex suppositione, quod voluntas consentit, necessarium esse in sensu composito, quod consentiat, cum impossibile sit, voluntatem comparatione eiusdem obiecti simul consentire, et non consentire, seu dissentire; contra hoc est, quia necessitas ex suppositione, sive in sensu composito, non est absolute dicenda necessitas, sed secundum quid, ut disp. 25. ostensum est, et consequenter actus, qui solum dicitur necessarius ex suppositione, compatitur secum veram, et realem potentiam, quae possit illum actum non producere, sed elicere oppositum, si velit.

XX. PER haec autem remanet solutum primum argumentum ex factis a principio; dicimus enim, quod, licet in homine in instanti, quo elicit consensum, non sit libertas, seu libera facultas ad eliciendum dissensum simul cum consensu; est tamen pro eodem instanti in eo libera potestas, et facultas ad eliciendum, circa idem obiectum, dissensum, et consensum divisive. Nam, ut supra dictum est, in libero arbitrio est facultas ad opposita; non tamen est facultas ad opposita simul habenda, vel elicienda: neque huiusmodi facultas requiritur ad libertatem; alias implicaret contradictionem, aliquem actum esse liberum non solum in exercitio, sed etiam in ipsa facultate potentiae.

Ad secundum respondetur cum S. Tho. 1. p. q. 14. art. 13. illam propositionem Aristotelis: Omne, quod est, dum est, necesse est esse; intelligendam esse, non de necessitate rei existentis in se absolute consideratae, sed prout supponit rem existere, ut si dicatur: Res existens est existens; sed haec necessitas non tollit libertatem, aut contingentiam rei, absolute, et in seipsa considerata.

Ad tertium respondetur, quod ad actionem praeteritam nulla est potentia, nec libertas, quia illud esse rei praeteritae extra causas iam totaliter desiit; et quia a privatione ad habitum non est regressus per naturam; ideo liberum arbitrium nullam habet libertatem, aut facultatem, qua possit efficere, ut volitio praeterita non fuerit in rerum natura. Ceterum esse extra causas, quod competit operationi voluntatis pro quolibet instanti praesenti, revera est in fieri, et procedit efficienter ab ipsa voluntate secundum modum libertatis. Cum ergo potentia libera ex sua intrinseca ratione hoc habeat, quod ita eliciat consensum, ut revera possit illum non elicere, sed contrarium dissensum, si velit, ut ex Concilio Tridentino constat; ideo in voluntate pro eodem instanti, quo elicit consensum, est vera libertas, et facultas, qua possit illum non elicere, sed contrarium dissensum, si velit; quamvis, stante consensu, numquam de facto eliciet pro eodem instanti contrarium dissensum, sicut supra dictum est de auxilio efficaci ad consensum, quod, qui illud recipit, infallibiliter consentit, et potest revera dissentire, si velit; sed de facto non dissentiet.

Secundo respondetur, solum concludere argumentum, non esse in libero arbitrio libertatem, aut facultatem ad faciendum, quod eius operatio praesens simul sit, et non sit: nam id est omnino infactibile etiam a Deo; non tamen probat, quod in instanti temporis, in quo liberum arbitrium consentit, non possit absolute loquendo, sive in sensu diviso, dissentire, si velit.

Disputatio CXVII: Utrum Liberum Arbitrium creatum vere, et proprie habeat dominium sui actus, et quale sit huiusmodi dominium.

Disputatio CXVIII: Utrum Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate Praescientiae, Providentiae, et Praedestinationis divinae, possit naturali ratione demonstrari.

Disputatio CXIX: Utrum saltem per potentiam Dei absolutam possit aliqua creatura, seclusa visione beatifica, habere cognitionem evidentem Mysteriorum, quae per se pertinent ad fidem.

Disputatio CXX: In qua varii modi concordiae liberi arbitrii cum gratia, qui assignantur a diversis Doctoribus referuntur, et confutantur.

Disputatio CXXI: In qua, legitima Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate divinae Praedestinationis, et efficacia auxiliorum Gratiae statuitur, et defenditur.

Epilogus fere omnium, quae in praecedentibus Disputationibus dicta sunt, continens Propositiones viginti.

↑ Top of work