De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Liber Duodecimus
Prooemium
Disputatio CXV: Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.
Disputatio CXVI: Utrum indifferentia sit de essentia potentiae Liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.
Disputatio CXVII: Utrum Liberum Arbitrium creatum vere, et proprie habeat dominium sui actus, et quale sit huiusmodi dominium.
Disputatio CXVIII: Utrum Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate Praescientiae, Providentiae, et Praedestinationis divinae, possit naturali ratione demonstrari.
Disputatio CXIX: Utrum saltem per potentiam Dei absolutam possit aliqua creatura, seclusa visione beatifica, habere cognitionem evidentem Mysteriorum, quae per se pertinent ad fidem.
Disputatio CXX: In qua varii modi concordiae liberi arbitrii cum gratia, qui assignantur a diversis Doctoribus referuntur, et confutantur.
In qua varii modi concordiae liberi arbitrii cum gratia, qui assignatur a diversis Doctoribus referuntur, et confutantur.
I. QUAMVIS superius satis ad longum proposita fuerit, et confutata per disputationes quamplurimas concordia, quae ab aliquibus assignatur, nihilominus eam breviter in praesenti attingere, et impugnare conveniens iudicavi, et aliorum concordias Theologorum perstringere, ut concordia S. Augustini, et S. Thomae, disputatione sequenti subiicienda, lucidior appareat.
Concordia quedam lib. arb. cum gratia proponitur, et impugnatur.— Prima igitur ratio concordiae fundatur in scientia illa media, seu conditionata, (non enim fit vis in verbo) qua, ut aiunt, Deus ante omne liberum decretum suae voluntatis praedeterminantis actus futuros data quacumque hypothesi, certo, et infallibiliter cognovit, quid liberum arbitrium creatum ex sua innata libertate esset acturum in particulari, ex hypothesi, quod in tali, vel tali ordine rerum, et in talibus circumstantiis constitueretur, et tali motione externa, et interna alliceretur, et invitaretur: cum tamen pro eadem libertate posset oppositum facere, si vellet. Ideo autem, ut supra observavimus, hanc praescientiam mediam in Deo constituunt, ut ex illa desumatur infallibilitas divinae praedestinationis, et consensus arbitrii futuri, posita gratia efficaci. Cum enim existiment, Deum sua gratia efficaci non praedeterminare vere efficienter creatam voluntatem,1 ut consentiat Deo vocanti, et excitanti; eo quod putant, cum hac praedeterminante gratia consistere non posse arbitrii nostri libertatem: inferunt consequenter, infallibilitatem praedictam fundari non posse in aliquo decreto Dei absoluto praedeterminante efficaciter, et efficienter, quod homo suo libero arbitrio consentiat, nec in reali virtute efficacis auxilii praevenientis gratiae, sive antecedentis ordine causalitatis liberum consensum creatae voluntatis. Unde coguntur ad praedictam scientiam mediam recurrere, ut ad illam, tamquam ad primam radicem infallibilitas praedestinationis divinae, et futurae cooperationis arbitrii creati revocetur.
II. Gratiam praevenientem, et excitantem esse formaliter actiones vitales indeliberatas quidam sentiunt.— Secundo supponunt, gratiam praevenientem, et excitantem esse formaliter actiones quasdam vitales, quas Deus in nobis sine nobis operatur: sine nobis, inquam, libere cooperantibus, non tamen sine nobis vitaliter, et efficienter concurrentibus, et consistere in illustratione, et illuminatione intellectus, atque excitatione, et suasione voluntatis, quae quidem efficienter procedunt ab intellectu, et voluntate, non quidem ut libera, sed ut natura est, quamvis antecedenter pendeant a voluntate, ut liberum arbitrium est, quatenus videlicet ex eius libertate fuit dependens, quod homo compararet notitias mysteriorum fidei, vel eorum, quae facienda erant, accedendo ad praedicatores, vel alio modo eas propria industria acquirendo, quibus notitiis Deus se insereret, eas elevando suo speciali influxu, ut supernaturales sint, et quales ad salutem oportet, et sic sortiantur rationem gratiae praevenientis. Supposita ergo illuminatione, qua Deus illuminat intellectum, et proponit voluntati bonum, ut sibi conveniens, affirmant, quod statim absque ulla libertate oritur mere naturaliter in voluntate motus affectionis ad bonum sibi propositum, quo quidem motu allicitur, et quasi invitatur ad amandum illud bonum, et imperandum potentiis exequutivis, ut illud exequantur, ut verbi gratia, ad imperandum intellectui, ut assentiatur rebus fidei propositis, et explicatis. In his ergo duobus motibus, videlicet in illustratione intellectus, et affectione voluntatis a Deo elevatis suo speciali influxu consistere, aiunt, gratiam praevenientem, et excitantem. Liberum autem arbitrium his duobus motibus gratiae praevenientis adiutum, et excitatum, liberam habet potestatem imperandi, aut non imperandi assensum fidei. Quod si voluntas fidem amplecti velit, actumque credendi imperet intellectui, influente simul motu gratiae praevenientis, quam habet, elicit in seipsa actum supernaturalem, quo fidem amplecti vult, quoque assensum imperat intellectui, simulque intellectus motus imperio illo supernaturali voluntatis; illustrationeque divina adiutus, elicit actum supernaturalem assentiendi revelatis, et gratia excitans, seu praeveniens novo influxu, quo una cum libero arbitrio influit in supernaturalem actum fidei, sortitur rationem gratiae adiuvantis, cooperantis, et efficacis. Si autem voluntas, pro sua innata libertate, fidem nolit amplecti, gratia excitans, et praeveniens manet intra limites gratiae sufficientis, nec est efficax, quia voluntas, ut libera est, non voluit fidem amplecti, cum tamen per gratiam excitantem, et praevenientem, eam revera amplecti potuisset.
III. His fundamentis stabilitis, et aliis pluribus, quae supra a nobis relata sunt, et impugnata, facilem, dilucidam, et omnibus perviam, atque intelligibilem concordiam liberi arbitrii cum divina praescientia, providentia, et praedestinatione, atque cum efficacia auxiliorum gratiae, se tradere putant; per quam difficillima argumenta; quae a Pelagianis, et Semipelagianis, et postmodum ab aliis contra praedestinationem divinam ab Apostolo traditam, et a S. Augustino, et S. Thoma explicatam, obiiciuntur, effugiunt, et unius scientiae mediae subsidio, facile dissolvere videntur.
Si enim quis interroget, unde proveniat, idem auxilium esse efficax in uno, et non in altero, aut quod cum eisdem auxiliis ex parte Dei praevenientis gratiae, qua ratione praevenientis gratiae auxilia sunt, unus fit praedestinatus, ac iustificetur, perseveret in gratia, et salvus fiat: alter vero non fit praedestinatus, nec iustificetur, sed reprobus maneat in aeternum; respondent, quia unus pro innata sibi libertate voluit bene uti eisdem auxiliis, et cum eis perseverare usque ad finem; alius non item, idque Deus sua illa supereminenti scientia media praeviderit. Si quaeratur rursus, unde proveniat, quod eadem gratia praeveniens sit efficax in uno, et non in alio; respondent, quia unus voluit bene uti eadem gratia, et pro innata sibi libertate cooperari cum illa, cum pro eadem libertate potuisset non cooperari: alius autem cooperari noluit, idque Deus eadem praescientia media praescierit. Et cum urgentur; quare Deus praescierit per illam scientiam mediam, unum esse cooperaturum, et non alium; respondent, quia per libertatem arbitrii utriusque, ita futurum erat a parte rei ex hypothesi, quod illi homines constituerentur a Deo in tali ordine rerum, et talibus auxiliis in talibus circumstantiis excitarentur, et allicerentur. Et si rursus fiat instantia, unde proveniat, quod ex duobus hominibus, aequalibus auxiliis gratiae praeventis, unus sit consensurus, vel perseveraturus usque in finem; alius non item; respondent, quia ita futurum erat pro innata utriusque libertate, quia videlicet unus erat voliturus, alius noliturus: et hic existimant sistendum esse, et non petendam aliam rationem, propter quam iste homo cum talibus auxiliis erat consensurus, et non alter. Semper enim respondendum putant, quia sic illis placuit, neque admittunt, voluntatem creatam habere aliam causam priorem, vere efficientem eam cooperari, videlicet efficaciam voluntatis divinae, ad quam, tamquam ad primum efficiens, revocanda sunt omnia, quae in tempore fiunt.
IIII. Praedestinationis causam non dari in quo sensu quidam intelligant.— Et cum eis obiicitur, secundum sententiam S. Augustini, a multis summis Pontificibus approbatam, et ex evidentissimis sacrarum Scripturarum testimoniis desumptam, nullam assignari causam ex parte nostra, rationem, aut conditionem, sine qua non, praedestinationis; sed refundendam esse in meram, et gratuitam Dei voluntatem, qui cuius vult miseretur, et quem vult indurat; propter quod Apostolus ait: O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt iudicia eius, et investigabiles viae eius; respondent, admirationem Apostoli eo tendere dumtaxat, ut significet, nullam posse ex parte nostra assignari causam, rationem, aut conditionem, propter quam Deus voluerit vocare unum eo tempore, et in illis circumstantiis, in quibus per scientiam mediam praesciebat, illum esse consensurum, et perseveraturum ex hypothesi, quod tali gratia excitaretur, et alliceretur: et in eodem sensu verificari sententiam S. Aug. circa praedestinationem gratuitam. Cum hoc tamen dicunt esse concedendum, dari ex parte boni usus liberi arbitrii futuri ex hypothesi, conditionem, sine qua, voluntas conferendi media ad salutem, non sortiretur rationem formalem praedestinationis comparatione huius hominis in particulari, sed retineret communem rationem providentiae.
HAEC ratio concordiae ex iis, quae in praecedentibus dicta sunt, sufficienter manet impugnata. Ostensum est enim, illam scientiam mediam re vera non dari etiam in Deo, ut patet ex dictis disp. 7. Unde, cum fundamentum eiusdem concordiae non subsistat, necesse est, ut quae super illud aedificata sunt, corruant. Ostensum est etiam, interpretationem illam admirationis Apostoli cum doctrina S. Augustini, et S. Thomae non congruere, ut ex dictis disp. 37. num. 10. et disp. 110. num. 13. constat. Praeterea arguitur contra eamdem concordiam: nam de fide est, divinam praescientiam, providentiam, et praedestinationem, atque auxilia efficacia praevenientis gratiae in nullo praeiudicare arbitrii nostri libertati, sed cum illa cohaerere: ergo ratio eiusdem concordiae nec debet, nec potest reduci ad praescientiam illam mediam, quam omnes antiqui Doctores negant, et nostra sententia certum est, praescientiam illam non dari. Probatur consequentia: nam res fidei non debet inniti, nec potest fundamento dubio, aut non subsistenti; alias fides ipsa dubia esset: ergo necesse est, absque praescientia media concordiam liberi arbitrii cum gratia, et divina praedestinatione defendere, et explicare.
V. Praedestinationis infallibilitatem cum libertate arb. per scientiam mediam non concordavit August2.— Praeterea est argumentum a posteriori satis urgens, quo ostenditur, modum illum concordiae liberi arbitrii cum gratia, S. August. doctrinae non esse conformem: nam Pelagiani, et Semipelagiani3, ut S. August. fatetur, obiiciebant illi, quod esset assertor fati, et arbitrii creati libertatem everteret, et homines in quamdam desperationem induceret per praedestinationem, et gratiam, quam in suis libris constanter docuit, et suis disputationibus defendit. Hoc autem non obiecissent eidem Sancto Doctori, si concordiam liberi arbitrii cum praedestinatione, et gratia ad scientiam illam mediam revocasset; etenim, si ex parte boni usus futuri liberi arbitrii, a Deo praecogniti per scientiam mediam, assignasset alicubi differentiam, propter quam cum aequalibus auxiliis ex parte Dei unus convertitur, et salvatur, quia voluit, alius vero in peccato persistit, et damnatur, quia noluit converti; quonam etiam ficto colore potuissent haeretici, qui acutissimi erant, quamvis pessimi, Augustino obiicere, quod statueret fatum, et homines in quamdam desperationem induceret? Haberet enim Augustinus facilem solutionem, et respondere posset: Non induco revera fatum; homines enim pro sua innata libertate bene utuntur auxiliis gratiae, quia volunt: alii vero eisdem auxiliis non utuntur, nec salvantur, quia nolunt. Et idem potuisset Apostolus respondere obiicientibus: Quid adhuc quaeritur? voluntati enim eius quis resistet? Et tamen non ita respondent, sed inquiunt; O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? O altitudo divitiarum. Et: Non est iniquitas apud Deum, ut disp. 110. num. 13. cum eodem Aug. observavimus: ergo, etc.
Confirmatur: nam S. Aug. ad solvenda argumenta Pelagianorum contra praedestinationem, quam praedicabat, nunquam recurrit ad praescientiam mediam, sed potius illam confutavit, ut disput. 7. ostensum est: ergo intellexit, per eamdem praescientiam, libertatem arbitrii nostri cum infallibilitate praedestinationis, et gratiae concordari non posse.
Sed dicunt, quod, si haec ratio concordiae proposita fuisset, et explicata Sanctis August. et Thom. aut ea de re consulerentur, continuo responsuros, praedestinationem, et reprobationem factam non fuisse sine praescientia boni usus liberi arbitrii: quod duritiem sententiae de praedestinatione gratuita, quam docuerunt, temperasset; sed eos non advertisse, quantum ad id conduceret additio illa scientiae mediae, quam nec negarunt, nec negassent, si de ea consulti fuissent; et consequenter per eamdem scientiam mediam concordassent arbitrii nostri libertatem cum infallibilitate praescientiae, et praedestinationis divinae. Nos tamen dicimus, Sanctos Augustinum, et Thomam non fuisse adeo tardos ingenio, ut illis numquam occurrerit modus ille concordiae, quae in praescientia media fundatur, si per illam libertas arbitrii cum infallibilitate divinae praedestinationis concordari potuisset. Cum ergo nullibi ad praescientiam illam mediam recurrerint, sed ad omnipotentiam, et efficaciam divinae voluntatis, quae operatur omnia in omnibus, secundum uniuscuiusque naturam, evidens videtur a posteriori, eos existimasse, per illam scientiam mediam libertatem arbitrii cum efficacia divinae praedestinationis, et gratiae concordari non posse.
Pluribus potuisset haec concordia, et fundamenta, quibus innititur, impugnari, quae tamen consulto omittimus, quoniam abunde in discursu totius huius operis impugnata sunt.
VI. Secunda ratio concordiae est secundum sententiam Durandi in 2. sent. dist. 37. q. 1 asserentis, nullum esse necessarium divinae voluntatis concursum ad actiones secundarum causarum, sed satis esse, quod Deus eas produxerit in esse, et ipsas naturas, earumque virtutes postmodum conservet. Haec tamen sententia falsa est,4 et scripturis sacris, ac Sanctis Patribus adversa, ut fatentur communiter Theologi: dicitur enim Isai. 26. Omnia opera nostra operatus es nobis Domine. Et 1. Co. 12. Qui operatur omnia in omnibus. Et ad Ephes. 1. Qui operatur omnia, secundum consilium voluntatis suae. Et Ioan. 5. Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Et in Conc. Araus. 2. can. 9. sic dicitur: Quoties bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Quod etiam multis rationibus probat S. Tho. 3. cont. gen. cap. 67. necessario ergo dicendum est, Deum non solum produxisse causas secundas, et virtutes ad operandum eis contulisse, ac in suo esse conservare, sed etiam eas movere, et applicare ad operandum, et cum eis pariter suos effectus producere: de quo plura in superioribus disputationibus dicta sunt. Unde per hanc doctrinam libertas arbitrii cum infallibilitate5 praedestinationis divinae concordari non potest.
VII. Tertia ratio concordiae assignatur ab aliis. Dicunt enim, cooperationem divinam se tenere ex parte effectus, non ex parte causae, hoc est, concursum Dei non determinare voluntatem nostram, nec aliquid in illam imprimere, aut operari; sed immediate influere in effectum, eumque producere illo ipso momento, quo a voluntate nostra producitur. Ex quo inferunt, quod Deus non determinet voluntatem, nec voluntas Deum: nam uterque concursum suum libere adhibet; et, si alter nolit concurrere, opus non fiet; sicut cum duo ferunt ingentem lapidem, quem unus ferre non posset; neuter enim vires alteri addit, aut eum impellit, et utrique liberum est onus relinquere: quamquam Deus (nisi extraordinarie miraculum operari velit) semper concurret, quando voluntas nostra concurrit, quoniam ad hoc se libere quodammodo obligavit; quando liberam voluntatem creavit. VIII. Inferunt secundo, quod licet in eodem prorsus momento temporis, et naturae; Deus, et voluntas operari incipiant; tamen Deus operetur, quia voluntas creata operatur,6 et non e converso: et hoc esse, quod aliqui dicunt, voluntatem prius natura operari, quam Deum, non prioritate instantis in quo, sed a quo. Tribuunt istum modum concordiae Greg. Ariminens. Scoto, et Gabrieli in 2. sent. dist. 37.
Hic tamen modus concordiae etiam non videtur conformis doctrinae S. Aug. et S. Th. ut patet ex iis, quae superius dicta sunt. Ostensum est enim in disp. 18. concursum Dei generalem esse influxum immediatum in causas secundas, etiam liberas, easque praemovere, et praedeterminare, ut suos effectus producant naturaliter, aut libere, vel contingenter, iuxta modum propriae naturae. Ostensum est etiam disp. 22. et 23. Deum, suo aeterno, efficaci, et absoluto decreto, antecedenter ad praescientiam futurae cooperationis arbitrii creati praedeterminasse omnes actus bonos, qui in tempore fiunt a voluntate creata; eos praesertim, per quos praedestinati ad vitam aeternam perveniunt. Ostensum est praeterea disp. 85. Deum, et liberum arbitrium non esse causas partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim, quorum unus non movet alterum ad concurrendum, nec suo influxu efficit, ut alter secum concurrat. Ostensum est denique disp. 99. et 100. illam causalem esse falsam: Quia voluntas operatur, ideo Deus operatur; hanc autem esse veram: Quia Deus operatur, voluntas cooperatur. Cum ergo nullum prorsus fundamentum huius concordiae videatur subsistere, necesse est, ut eadem concordia, quae superaedificata est, corruat.
Accedit, quod hic modus conciliandi libertatem arbitrii cum infallibilitate praescientiae, providentiae, et praedestinationis divinae, ac cum efficacia auxiliorum gratiae, non videtur salvare praedestinationem Dei omnino gratuitam, atque independentem etiam tamquam a conditione sine qua non, ex futura cooperatione libera creati arbitrii, quod sic ostenditur. Nam si Deus cooperatur, quia homo cooperatur: ergo prius est in signo rationis, quod Deus praecognoscat, liberum arbitrium esse cooperaturum, quam quod velit sua gratia concurrere cum illo ad piam operationem, et eum ordinare per talia media ad vitam aeternam; ac per consequens praedestinatio, quantum ad omnes suos effectus, erit dependens, saltem tamquam a conditione sine qua non, ex bono usu liberi arbitrii, praecognito a Deo: Ex quo rursus videtur sequi, gratiam esse pedissequam liberi arbitrii, et obsequentem illi, ac per consequens, eamdem gratiam secundum merita nostra dari, quod nullus Catholicus admittit. Praeterea etiam sequeretur, gratiam efficacem, inquantum est formaliter efficax, seu adiuvans, non esse praevenientem, neque antecedentem ordine causalitatis liberam cooperationem nostri arbitrii, sed solum esse simultaneam, seu concomitantem, et pariter cum eodem arbitrio in piam operationem influentem; consequens autem, quamvis ab auctoribus huius sententiae admittatur, non videtur posse concedi, ut patet ex iis, quae de efficacia gratiae superius dicta sunt:7 ergo hic modus concordiae non est admittendus.