De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Liber Duodecimus
Prooemium
Disputatio CXV: Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.
Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.
I. DOCTORES quidam recentiores dixerunt, liberum arbitrium esse id, quod, positis omnibus ad agendum requisitis, potest agere, et non agere, aut ita agere unum, ut contrarium etiam agere possit. Haec definitio liberi arbitrii sub hac forma neque apud Arist. neque apud Magistrum sent. neque apud S. Thom. invenitur; sed apud aliquos nominales: quae definitio, quamvis possit verum sensum, et catholicum habere; in illo tamen sensu, in quo ab aliquibus explicatur, non videtur posse subsistere. Intelligunt enim hanc definitionem, ita ut, positis omnibus requisitis antecedenter ad actum liberum, et ad influxum actualem, quo voluntas influit in illum, liberum arbitrium possit, etiam in sensu composito, operari illum actum, et non operari; sed suspendere illum; aut etiam elicere actum contrarium. Procedit haec sententia ex mala intelligentia sensus compositi, et divisi, de quo disp. 93. et 94. egimus ex professo. Ex quo inferunt, esse necessarium ad veram libertatem, et usum illius, quod motio, qua Deus movet voluntatem ad consensum, possit simul stare in eodem libero arbitrio, et componi cum dissensu contrario.
Probant hoc. Primo: nam id postulat interna vis, et indifferentia intrinseca facultatis liberae: nam alioqui, si in sensu diviso verbum illud, potest, in definitione liberi arbitrii positum interpretemur, destruetur proprium libertatis privilegium. Erit enim sensus, quod cum illa potentia, et omnibus ad agendum requisitis, ita coniungitur actus, ut, quantum est ex se, possit etiam cum illa coniungi carentia actus, si aliquod ex praedictis requisitis auferatur. Haec autem non est vera libertas: nam etiam igni convenire potest; ita enim calefacit, praesente ligno, ut possit cessare, si lignum remoueatur: ergo ad veram libertatem requiritur necessario, quod, positis omnibus requisitis ad agendum, possit operari, et non operari etiam in sensu composito.
Secundo: nam Beatus ex necessitate absoluta, et non libere, voluntate contradictionis, aut contrarietatis diligit Deum clare visum, et tamen in sensu diviso potest a Dei amore cessare, si videlicet visione beatifica privetur, ad quam ex necessitate actus dilectionis sequitur: ergo non sufficit ad potentiam liberam respectu alicuius actus, et ad illius liberum usum, quod, positis omnibus requisitis ad operandum, possit in sensu diviso non operari, sed necesse est, quod id possit etiam in sensu composito.
Confirmatur: nam, etiamsi ipsum actum amandi involuas, qui actu amat, potest odisse in sensu diviso, sicuti res alba potest esse nigra: ergo potestas operandi, et non operandi, quae ponitur in definitione liberi arb. non est intelligenda in sensu diviso, alias non esset homo magis liber, et indifferens, antequam operetur, quam dum operatur.
II. Tertio: quia si liberum arbitrium creatum, positis omnibus requisitis ad operandum, non potest in sensu composito non operari, maxime quia unum ex requisitis antecedenter ad nostrum actum liberum, est motio Dei efficax, praedeterminans physice liberum arbitrium ad consensum, qua posita, infallibiliter sequitur talis actus; sed talis motio non est requisita antecedenter ad operandum; alias, qui non haberet illam motionem, non posset operari ex defectu principii activi, necessario praerequisiti, et ita numquam imputaretur ei ad culpam omissio actus, et qui illam habet, non posset non operari, et ita periret omnino libertas nostri arbitrii: ergo.
Confirmatur omnibus argumentis, quibus disp. 23. contendebamus probare, huiusmodi physicam praedeterminationem repugnare creatae libertati, non solum quantum ad illius usum, sed etiam quantum ad ipsam liberam facultatem.
Quarto. In Concil. Trid. sess. 6. cap. 5. de iustificat. dicitur, quod, tangente Deo cor hominis per Spiritus sancti illuminationem, libere illam inspirationem recipit quippe qui illam abiicere potest. Et can. 4. definitur, lib. arb. a Deo motum, et excitatum posse eidem motioni dissentire, si velit. Ubi Conc. loquitur de homine, qui actu tangitur, et actu movetur a Deo: ergo loquitur in sensu composito. Sentit ergo, ad libertatem arbitrii esse necessarium, quod, positis omnibus requisitis ad operandum ex parte Dei, possit adhuc lib. arbitrium pro sua innata libertate operari, et non operari, etiam in sensu composito.
Confirmatur ex Con. Senon. decreto fidei decimo quinto, ubi, postquam contra Pelagianos docuit, voluntatem creatam indigere gratiae praevenientis auxilio, ut se convertat in Deum, subdit contra Lutherum: Nec tamen tanta gratiae necessitas libero praeiudicat arbitrio, cum illa semper sit in promptu, nec momentum quidem praetereat, in quo Deus non stet ad ostium, et pulset; cui si quis aperuerit ianuam, intrabit ad illum, et cenabit cum illa: nec denique tale sit eiusmodi trahentis Dei auxilium, cui resisti non possit. Et, ut probet Conc. hominem posse resistere auxilio Dei trahentis, adducit locum Matth. 23. Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alis, et noluisti? Et etiam adducit, quod dixit S. Stephanus Iudaeis actor. 7. Vos Spiritui sancto semper restitistis. Sentit ergo Conc. hominem motum etiam auxilio efficaci, stante illo auxilio, posse cum tota eiusdem auxilii entitate, et virtute intrinseca coniungere actualem resistentiam, ac per consequens, quod possit illi resistere in sensu composito.
III. In causa contingenti, et lib. simul est potentia ad opposita, non tamen ad opposita simul.— Nos autem, ut legitimam liberi arbitrii definitionem assignemus, et explicemus eius naturam, duo fundamenta necessario supponere oportet. Supponendum est primo, quod, ut docet Arist. et S. Tho. 9. met. lect. 10. in causa contingenti, et libera simul est potentia ad utrumque oppositorum; non tamen est potentia ad opposita simul habenda, sicut in homine simul est potentia ad ambulandum, et sedendum: non tamen est potentia ad ambulandum, et sedendum simul; et ratio est: nam potentia ad unum actum non repugnat potentiae ad actum contrarium, nec etiam repugnat actui contrario; actus autem contrarii repugnant inter se in eodem subiecto. Unde liberum arbitrium creatum, non solum antequam determinetur ad unum actum, sed etiam in ipso instanti, in quo determinatur a Deo, et se ipsum determinat ad eundem actum; simul habet potentiam; qua potest libere producere actum contrarium; non tamen habet potentiam ad actum contrarium simul habendum; nam duo actus contrarii simul in eadem potentia esse non possunt, sed solum successive. Hinc habuit ortum illa distinctio communiter a Theologis, et metaphysicis recepta de simultate potentiae, et potentia simultatis;1 est enim in libero arbitrio simultas potentiae ad operandum, et non operandum: nam per hoc, quod operetur unum actum, non destruit liberam facultatem, et potentiam, quam habet ad operandum actum contrarium, si velit, vel non operandum; et similiter per hoc, quod non operetur talem actum, non amittit potestatem operandi illum actum; non tamen est in libero arbitrio, nec esse potest potentia simultatis ad actus contrarios, vel contradictorios: nam hi simul in eodem esse non possunt. Ad hoc igitur explicandum deservit illa distinctio sensus compositi, et divisi, qua utuntur communiter Doctores, ut disp. 25. visum est.
IV. Lib. arbitr. positis omnibus requisitis ad operationem in quo sensu possit operari, et non operari.— Notandum secundo, quod, cum dicitur potentiam liberam esse, quae positis omnibus requisitis ad operandum potest operari, et non operari etiam in sensu composito; hoc dupliciter intelligi potest: primo ita ut compositio fiat inter praerequisita ad operandum, et potentiam ipsam operandi, et non operandi: et tunc sensus est, quod potentia ad operandum, et non operandum stat simul in eodem subiecto cum antecedenter praerequisitis ad talem operationem: et hic sensus verissimus est, ut postea explicabimus. Secundo modo potest intelligi ita, ut compositio fiat inter antecedenter praerequisita ad operandum talem actum, et carentiam talis actus, seu actum ipsum contrarium: et tunc sensus est, quod omnia praerequisita etiam ex parte Dei ad operandum talem actum particularem, et carentia eiusdem actus, seu actus contrarius possint esse, aut aliquando sint simul in eodem subiecto. In hoc ergo sensu intendimus praedictam definitionem impugnare. Unde sit
In lib. arb. cum omnibus praerequisitis ad operandum stat simul potentia non operandi.— PRIMA conclusio. Ad liberum arbitrium necessario requiritur, quod positis omnibus antecedenter secundum ordinem rationis, vel temporis ad actum praerequisitis, possit operari, vel non operari; ita videlicet, ut cum eiusdem praerequisitis stet simul in libero arbitrio facultas, et potentia qua possit operari si velit, vel non operari, si velit. In hac conclusione conveniunt omnes Catholici: habetur enim definita in Conc. Trid. ubi supra, contra Lutherum, et Calvinum. Lutherus enim asserebat, liberum arb. mere passive se habere, recipiendo in se actum liberum, a solo Deo productum: Calvinus autem dixit, hominem quidem concurrere active ad actum, quem Deus in nobis producit; non tamen concurrere motu libero, sed spontaneo dumtaxat, et non coacte, sicut currit equus, cum ducitur a sessore.
Auxilium efficax non tollit a libero arb. potentiam non operandi.— Probatur praeterea: nam, si aliquod ex praerequisitis ad operandum talem actum in particulari, tolleret a libero arbitrio facultatem, seu potentiam ad non operandum, vel ad operandum actum oppositum; id efficeret motio Dei efficax, qua ad talem actum praedeterminamur; sed huiusmodi motio non tollit a libero arbitrio facultatem non operandi illum actum, vel operandi actum contrarium: sed solum efficit, quod cum liberum arbitrium possit operari, et non operari talem actum; infallibiliter tamen, et libere operetur illum, ut patet ex S. Prosp. dicente:2 Quod eos voluit Deus velle, voluerunt, qui, ad obediendum sibi, ipsum velle sic donat, ut etiam a perseveraturis illam mutabilitatem, qua potest nolle, non auferat. et S. Tho. q. 23. de ver. ar. 5. ad 3. inquit, quod, quamvis non esse effectus divinae voluntatis non possit simul stare cum divina voluntate, tamen potentia deficiendi effectum, simul stat cum divina voluntate; non enim sunt ista incompossibilia: Deus vult istum salvari, et iste potest damnari; sed tamen ista sunt incompossibilia: Deus vult istum salvari, et iste damnatur: et idem dicit q. 6. de ver. ar. 3. ad 7. Confirmatur: quoniam potentia dissentiendi, et decretum Dei absolutum, seu motio efficax, qua Deus movet liberum arbitrium ad consensum, non opponuntur inter se, ut constat ex fundamentis positis: ergo praerequisita ex parte Dei, ut liberum arbitrium operetur talem actum, non tollunt ab eodem arbitrio facultatem, qua possit non operari, si velit, aut operari actum contrarium. Ex iis sequitur voluntatem esse liberam, et habere facultatem veram, qua possit absolute operari, et non operari, non solum antequam se determinet ad operandum, sed etiam in ipsomet instanti, quo operatur: sed de hoc disp. sequenti agendum est.
V. De lib. arb. essentia non est, quod positis omnibus praerequisitis ad operandum possit in sensu composito non operari.— Secunda conclusio. Non est de ratione, aut definitione liberi arb. quod, positis omnibus, secundum ordinem causalitatis antecedenter praerequisitis ad operandum talem actum, possit eundem actum non operari in sensu composito, si compositio fiat inter huiusmodi praerequisita, et carentiam talis actus, seu actum contrarium. Itaque haec duo simul sunt incompossibilia, quod scilicet in libero arbitrio, pro aliquo instanti temporis, sint omnia antecedenter praerequisita, secundum ordinem causalitatis ad productionem talis actus, et non producat illum, sed producat actum contrarium: et nihilominus cum hac incompossibilitate stat simul libertas arbitrii. Haec conclusio est de mente S. Th. ubi supra, et in aliis locis infra allegandis, et probatur: nam inter praerequisita antecedenter ad concursum liberi arb. ut homo producat actum (dilectionis verbi gratia) enumeratur absolutum, et efficax Dei decretum, quo statuit, ut liberum arb. producat talem actum, et auxilium efficax, quo in tempore praemovet voluntatem ad eundem actum; sed cum praedicto decreto, et auxilio efficaci non stat simul, quod liberum arb. non producat illum actum dilectionis, aut eliciat actum odii contrarium, ut constat ex S. Th. 2. 2. q. 24. ar. 11. in corp. ubi ait: Quod virtus Spiritus sancti infallibiliter operatur, quodcumque voluerit. Unde impossibile est, haec duo simul esse vera, quod Spiritus sanctus velit aliquem movere ad actum caritatis, et quod ipse caritatem amittat, peccando. et p. 2. q. 112. ar. 3. in corp. ait, quod praeparatio, secundum quod est a Deo movente, habet necessitatem ad id, ad quod ordinatur a Deo; non quidem coactionis, sed infallibilitatis, quia intentio Dei deficere non potest. Unde si ex intentione Dei moventis est, quod homo, cuius cor movet, gratiam consequatur, infallibiliter ipsam consequitur, secundum illud Ioannis 6. Omnis, qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me, etc. et S. Aug. in Ench. ad Laur. c. 95. ait: Deus noster in caelo, et in terra omnia, quaecumque voluit, fecit: quod utique non est verum, si aliqua voluit, et non fecit, et (quod est indignius) ideo non fecit, quia, ne fieret, quod volebat Omnipotens, voluntas hominis impedivit: ergo positis omnibus requisitis ad producendum aliquem actum, non stat simul, quod liberum arb. non producat illum3 actum, aut eliciat actum contrarium
VI. Respondent, quod decretum absolutum, et efficax, quo Deus statuit, ut Petrus convertatur, non est omnino antecedens conversionem futuram Petri, sed supponit illam futuram ex hypothesi, quod constituetur in talibus circumstantiis, et praecognitam a Deo per scientiam, quam mediam vocant.4 Unde in ipso Dei decreto iam involvitur consensus Petri futurus ex hypothesi. Unde argumentum nihil convincit; quia non procedit de his, quae antecedenter sunt praerequisita ad operandum; sed de his, quae praesupponunt futuram conversionem. Sed haec solutio eisdem argumentis impugnatur,5 quibus disp. 7. ostendimus, scientiam illam mediam non subsistere.
Decretum efficax scientiam mediam non praesupponit.— Praeterea: nam, si ante decretum divinae voluntatis supponitur, quod voluntas sit cooperatura ex sua innata libertate, ex hypothesi, quod constituatur in talibus circumstantiis; sequeretur, quod concursus, et operatio creatae voluntatis non reduceretur in Deum, tamquam causam efficientem, sed solum in liberum arb. creatum: et ita liberum arbitrium creatum esset prima causa sui concursus, et cooperationis, quod tamen est impossibile, ut ex professo ostendit S. Th. in 2. d. 37. q. 2. ar. 2.
Secundo probatur conclusio. Unum ex praerequisitis, ut in temporis initio crearet Deus mundum, fuit aeternum decretum suae voluntatis, quo statuit illum creare; et tamen, posito hoc decreto, non erat compossibile, quod de facto non crearet mundum, alias Deus mutaretur: ergo, si ad actum liberum requiritur, quod, positis omnibus antecedenter praerequisitis, possit liberum arb. operari, et non operari, etiam in sensu composito; sequitur, quod Deus non produxisset libere mundum, sed ex necessitate absoluta.
VII. Liberi arb. legitima definitio explicatur.— Tertia conclusio. Legitima liberi arb. definitio ita se habet. Liberum arb. est facultas voluntatis, et rationis ad utrumlibet agendum, vel non agendum, et ad agendum unum, vel alterum. Ad cuius explicationem observandum est, quod, quamvis libertas sit formaliter in voluntate, tamquam in subiecto proximo, et immediato: radicaliter tamen, et fundamentaliter est in intellectu;6 fundatur enim, et radicatur in indifferentia iudicii, quo intellectus iudicat, bonum propositum voluntati, ut amandum, non habere necessariam, seu naturalem connexionem cum bono in communi, ad quod naturaliter est determinata voluntas, quantum ad specificationem. Ita docet S. Tho. p. 2. q. 17. art. 1. ad 2. ubi ait, quod radix libertatis est voluntas, sicut subiectum; sed sicut causa, est ratio: ex hoc enim voluntas libere potest ad diversa ferri, quia ratio potest habere diversas conceptiones boni: et ideo philosophi definiunt liberum arbitrium, quod est liberum de ratione iudicium, quasi ratio sit causa libertatis. Et quoniam pro isto statu quodcumque bonum proponat ratio voluntati, illud proponit cum hac indifferentia iudicii; ideo voluntas manet libera respectu talis boni, ut amet illud, vel non amet, quoad exercitium, ut optime explicat S. Thom. q. 24. de ver. art. 1. et 3. contra Gent. cap. 83. rat. 4. et 1. par. q. 83. art. 1. Haec autem omnia comprehenduntur, et explicantur in definitione liberi arbitrii proposita: quia enim libertas formaliter est in voluntate, tamquam in subiecto, quae non est, secundum se ad unum determinata, sed per deliberationem rationis se determinat ad hoc, vel illud bonum; ideo dicitur in definitione liberi arbitrii, quod sit facultas voluntatis ad utrumlibet; illa autem particula (et rationis) ponitur ad explicandam radicem, ac fundamentum indifferentiae voluntatis; quod, ut diximus, est indifferentia iudicii rationis: et nomine rationis intelligitur intellectualis cognitio, etiam si fiat sine discursu rationis, ut definitio extendatur etiam ad Angelorum, et ad Dei liberum arbitrium, ut dicit S. Th. q. 24. de ver. art. 3. ad 1. ubi hanc definitionem constituit, quam etiam tradidit M. sent. in 2. d. 24. Reliquae particulae, videlicet, ad agendum, vel non agendum, etc. ponuntur ad maiorem explicationem.
VIII. Ad libertatem sufficit facultas ad opposita contradictorie.— Notandum secundo, quod ad libertatem non requiritur ex necessitate facultas ad opposita contrarie, ut ad faciendum bonum, vel malum, sed sufficit facultas ad opposita contradictorie, ut ad operandum, et non operandum; ita docet S. Th. q. 24. de verit. art. 3. ad 3. et probatur: nam in Deo reperitur perfectissime liberum arbitrium, ut docet S. Thom. 1. par. q. 19. ar. 10. sed in Deo non est facultas ad faciendum bonum, et malum, sed tantum ad faciendum bonum: Dei enim perfecta sunt opera, ut inquit Scriptura: ergo, etc. Ex quo sequitur, quod posse peccare non pertinet ad rationem formalem liberi arbitrii, sed potius est quaedam imperfectio arbitrii creati competens illi, eo quod factum est ex nihilo:7 et hanc rationem assignat S. Aug. lib. 2. de vitiis, et concup. c. 28. et lib. 12. de Civit. c. 1. unde S. Th. 1. p. q. 62. ar. 8. ad 3. ait, quod liberum arbitrium diversa eligere possit, servato ordine finis, hoc pertinet ad perfectionem libertatis eius; sed quod eligat aliquid, divertendo ab ordine finis, quod est peccare, hoc pertinet ad defectum libertatis: et idem dicit q. 24. de ver. ar. 3. ad 2. Qualis autem indifferentia sit de essentia libertatis, patebit disp. seq. Ad argumenta omnia a principio facta respondetur; quod solum probant primam conclusionem; quatenus vero contra secundam procedere videntur, singulis est occurrendum.
IX. AD primum ergo respondetur, quod indifferentia intrinseca facultatis liberae non postulat, quod positis omnibus praerequisitis ad operandum talem actum, stet simul, voluntatem non operari eundem actum, sed solum expostulat, quod, positis omnibus praerequisitis antecedenter ad operationem, sive concursum causae liberae; stet simul in eadem potentia facultas, qua ex principio activo intrinseco possit non operari talem actum, si velit; hoc autem nec igni, nec alicui potentiae non liberae convenire potest: nam positis omnibus praerequisitis ad calefaciendum, non est in igne facultas, qua ex principio intrinseco activo possit non calefacere, si velit; sed ex necessitate naturae est ad calefaciendum determinatus. Et quamquam, remoto ligno, non calefaciat illud; hoc tamen non provenit ex principio intrinseco activo, habente facultatem ad utrumlibet; sed ab extrinseco, videlicet ex remotione ligni.
Amor beatificus est actus necessarius simpliciter.— Ad secundum respondetur, quod, ut disp. 22. n. 43. dictum est, dilectio beatifica, quae est in beatis, ut terminatur ad Deum, est actio simpliciter necessaria, et non libera; eo quod, posita visione beatifica, et clara visione Dei, et omnibus praerequisitis ad diligendum Deum, non manet in voluntate beati facultas, qua possit Deum non diligere, si velit. Et ratio huius est, quoniam, ut supra dicebamus ex S. Tho. facultas ad utrumlibet, quae est in voluntate libera, radicatur in intellectu, seu ratione, secundum quod intellectus potest habere diversas conceptiones boni: et quia intellectus videntis Deum per essentiam non potest concipere, ut bonum, cessare ab actu dilectionis Dei, vel Deum odisse: ideo voluntas beati non est libera, respectu talis dilectionis, sicut voluntas viatoris; sed in dilectione beatifica est necessitas absoluta, et faelix necessitas, ut dicit Aug. Ceterum in nostro libero arbitrio pro isto statu cum omnibus praerequisitis ad diligendum, stat simul facultas, qua potest non diligere, si velit, quoniam intellectus potest proponere voluntati, ut bonum, cessare a tali dilectione, quamvis de facto id non proponat.
X. Ad confirmationem respondetur, quod, ut patebit infra, etiam in instanti, in quo actu amat voluntas nostra, retinet simul potentiam, et facultatem, qua potest non amare, si velit: nam etiam dum amat, libere amat, simpliciter loquendo; quamvis secundum quid, et ex suppositione quod amet, necesse sit, eam amare; quia omne, quod est, dum est, necesse est esse: ut lib. 1. periherm. c. 6. dicit Philosophus. Neque est homo magis liber, antequam operetur, quam dum operatur, sed potius, e converso, dum operatur, habet magis perfectam libertatem: nam habet libertatem completam per actum secundum, quae quidem libertas perfectior est, quam libertas, dum est solum in actu primo: nam habet minus de potentialitate. Quod vero attinet ad indifferentiam, dicendum est, quod, si loquamur de indifferentia intrinseca, et essentiali ipsi libertati, eandem indifferentiam habet liberum arb. antequam operetur, et dum actu operatur:8 nam indifferentia essentialis consistit in indivisibili; nec recipit magis, aut minus. Haec autem indifferentia est illa, quae opponitur determinationi ad unum ex necessitate; quam quidem indifferentiam semper habet liberum arb. sive actu operetur, sive non. Si autem loquamur de indifferentia privativa, quae imperfectionem liberi arb. creati importat, magis indifferens est, antequam operetur, quia tunc habet privationem actus secundi, quam tamen non habet, quando actu operatur. Haec autem indifferentia non est de essentia, sed imperfectio libertatis, ut 1. contr. Gent. c. 82. docet S. Thom.
XI. Ad tertium negatur minor. Ad probationem dicendum, quod, qui recipit in se motionem Dei efficacem, antecedenter praerequisitam ad actum dilectionis, verbi gratia, potest, simpliciter loquendo, non operari talem actum, si velit: quoniam, ut dictum est, motio Dei efficax non aufert a libero arbitrio potentiam, seu facultatem, qua possit non operari, aut dissentire, si velit. Qui autem actu non recipit motionem efficacem ad operandum, potest etiam operari per potentiam activam, quam habet, aut per auxilium sufficiens, quod pro loco, et tempore omnibus Deus, quantum est ex parte sua, misericorditer confert; ideo peccant, si non operentur: motio enim efficax non est necessaria, ut homo possit operari, sed ut actu operetur, et potentia reducatur ad actum. Nec talis motio est in recto principium activum, sed ultimum complementum virtutis activae, ut docet S. Thom. 3. cont. Gent. c. 66. rat. 4. et q. 3. de pot. art. 7. ad 7. Unde ex eo, quod aliquis non praemoveatur motione efficaci, solum infertur, quod non operabitur talem actum; non autem infertur, quod non possit illum operari: instatur enim manifeste consequentia illa. Etenim ex eo, quod aliquis non habeat albedinem, quae necessario requiritur, ut sit albus, non sequitur, quod non possit esse albus, sed solum, quod non sit albus;9 qui enim actu non habet albedinem, potest nihilominus esse albus; quia potest albedinem habere, per quam fiat albus. Proportionabiliter dicimus in praesenti, quod, qui non praemovetur efficaciter a Deo ad talem actum, non producet illum actum; potest tamen per virtutem activam, quam habeat naturalem, aut supernaturalem, scilicet per auxilium sufficiens, illum actum producere: eo quod semper potest pro isto statu a Deo moveri efficaci motione, per quam virtus activa compleatur, et applicetur; non tamen sine cooperatione liberi arbitrii concurrentis eodem instanti temporis ad producendum libere eundem actum: semper ergo potest homo habere motionem hanc efficacem. Et, si quis inquirat, in quo fundetur haec potentia habendi motionem efficacem; dicendum, quod, (ut colligitur ex S. Th. 3. p. q. 8. ar. 3. ad 1.) fundatur in duobus.10 Primo quidem, et principaliter in misericordia Dei, quae potest quemlibet viatorem misericorditer ad se convertere, et ad bonum efficaciter praemovere. Secundario vero in arbitrii libertate, quod pro isto statu est flexibile in bonum, et in malum: propter quod dixit Aug. Posse habere fidem naturae est hominum;11 quia videlicet habet capacitatem naturalem ad fidem habendam ex misericordia Dei; tamen statim subdit Aug. Habere autem, gratiae est fidelium. Videatur S. Tho. 3. cont. Gentes cap. 156. et 159.
XII. Con Trid. loquitur in sensu diviso, cum ait, quod lib. arbitr. possit dissentire motioni efficaci.— Ad quartum argumentum dicitur, Conc. Trid. loqui in sensu diviso, non in sensu composito, ut fatentur etiam aliqui ex auctoribus contrariae sententiae. Et ad impugnationem dicendum, Conc. quidem loqui de homine, qui actu tangitur, et movetur a Deo; non tamen propterea loquitur in sensu composito: etenim per illam propositionem Conc. intellectam in sensu composito, non significatur solum, quod motio Dei componatur, et coniungatur cum libero arbitrio; sed significatur, quod motio efficax, et actualis dissensus sint compossibiles in eodem libero arbitrio: qui tamen sensus est falsus, et propterea illa propositio in sensu composito est falsa: Unde non potuit in eodem sensu esse a sacro Conc. intenta, et definita, sed solum in sensu diviso. Quod etiam ex ipsa forma propositionis in Conc. definita colligitur: habet enim formam modalis divisae, et non compositae,12 quia ut docet S. Th. opusc. 4. de modalibus, et post illum Ferrar. 1. con. Gent. c. 67. M. Sot. lib. 3. Summularum c. de modalibus, et alii; Modalis composita, quae sensum compositum facit, est illa, in qua dictum subiicitur, et modus praedicatur, ut: Praedestinatum damnari est possibile: Album esse nigrum, est possibile. Modalis autem divisa, quae sensum divisum facit, est illa, in qua modus interponitur inter partes dicti ut: Praedestinatum possibile est damnari: Album potest esse nigrum, vel; Album possibile est esse nigrum, sed in illa propositione Conc. qua asseritur, liberum arbitrium motum, et excitatum a Deo posse dissentire, si velit, non subiicitur totum dictum, sed potius verbum, potest, seu modus, possibile, interponitur inter extrema dicti: ergo non est modalis composita, sed divisa, ac per consequens facit sensum divisum, et in sensu diviso est intenta a Concilio.
XIII. Ad modalis compositae veritatem quid requiratur.— Ut autem explicemus generaliter, quando modalis in sensu composito sit vera, aut falsa, unica regula generalis statuenda est, scilicet, ad veritatem modalis compositae de possibili, seu in sensu composito acceptae, sufficit, et requiritur, quod extrema importata per dictum ipsius modalis, sint compossibilia in eodem subiecto; hac enim ratione dicitur composita, quia praedicta extrema componit, seu simul ponit in eodem, mediante copula de possibili, ut in hac propositione: Album esse nigrum, est possibile; dictum modalis est totum illud: Album esse nigrum, cuius dicti alterum extremum est, album, alterum vero, nigrum. Ut ergo haec propositio sit vera in sensu composito, necessario requiritur, quod sit possibile, idem subiectum simul esse album, et nigrum: et propterea illa modalis est falsa, quia propositio de inesse, per quam immediate regulatur, et probatur, scilicet: Album est nigrum, est propositio impossibilis. Proportionabiliter dicimus in praesenti, quod, quia haec duo sunt incompossibilia, quod scilicet liberum arbitrium moveatur a Deo motione efficaci, et resistat, aut dissentiat; ideo illa propositio in sensu composito est falsa, videlicet: Liberum arbitrium, motum a Deo motione efficaci, potest dissentire.
XIII.13 Auxilio cuicumque potest dissentire.— Ad ultimum argumentum respondetur ex dictis ad Conc. Trid. quod tam auxilio sufficienti, quam auxilio efficaci potest homo, absolute loquendo, dissentire: sed auxilio sufficienti, etiam in sensu composito potest homo resistere; et hoc tantum probant loca scripturae adducta a Conc. Auxilio autem efficaci non potest homo dissentire in sensu composito; ut probatum est; bene tamen potest dissentire absolute, et in sensu diviso: nam potentia ad dissentiendum simul stat in libero arbitrio cum motione efficaci. Sed obiiciunt.14 Frustra est potentia, quae numquam reducetur ad actum: ergo, si liberum arbitrium potest dissentire auxilio efficaci, aliquando dissentiet de facto; vel illa potentia erit frustra; aut saltem erit potentia remota, et non proxima. Respondetur, quod,15 ut aliqua potentia non sit frustra, non requiritur ut aliquando sit reducenda ad quemlibet actum, quem producere potest; sed sufficit, quod reducatur ad aliquem, vel aliquos actus;16 alias frustra esset potentia, quam habet Deus ad creandum alium mundum, qui numquam reducetur in actum. Unde liberum arbitrium eius, qui efficaciter movetur ad actum amoris Dei, et potentia, quam habet ad utrumlibet; non est frustra; quia licet talis potentia numquam sit reducenda ad actum odii Dei; reducitur tamen ad actum amoris, et alios actus. Similiter etiam dicimus; quod potentia liberi arbitrii, ad dissentiendum, est potentia proxima, quia ex parte potentiae nihil superadditum requiritur, ut vere possit dissentire, si velit, quamvis de facto non sit dissensura.