De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Liber Duodecimus
Prooemium
Disputatio CXV: Quaenam sit legitima definitio, ac propria natura Liberi Arbitrii.
Disputatio CXVI: Utrum indifferentia sit de essentia potentiae Liberae, et in qua indifferentia consistat formaliter libertas.
Disputatio CXVII: Utrum Liberum Arbitrium creatum vere, et proprie habeat dominium sui actus, et quale sit huiusmodi dominium.
Disputatio CXVIII: Utrum Concordia liberi Arbitrii cum infallibilitate Praescientiae, Providentiae, et Praedestinationis divinae, possit naturali ratione demonstrari.
Disputatio CXIX: Utrum saltem per potentiam Dei absolutam possit aliqua creatura, seclusa visione beatifica, habere cognitionem evidentem Mysteriorum, quae per se pertinent ad fidem.
Utrum, saltem per potentiam Dei absolutam possit aliqua creatura, seclusa visione beatifica, habere cognitionem evidentem Mysteriorum, quae per se pertinent ad fidem.
I. PRO explicatione huius difficultatis notandum, quod dupliciter aliqua cognitio potest esse evidens. Primo extrinsece, quia videlicet obiectum non cognoscitur evidenter in seipso, sed in alio, scilicet in attestante, qui mentiri non potest; ut si quis evidenter cognosceret, Deum aliquid dicere, vel attestari, per evidentem consequentiam deduceret, illud esse verum: nam evidens est, Deum mentiri non posse, aut aliquem decipere, cum sit prima veritas. Secundo potest cognitio esse evidens intrinsece, et in seipsa, sive evidentia sit a priori, sive a posteriori, sive quantum ad quaestionem; an res sit, sive quantum ad quaestionem; quid sit. Et quidem in primo sensu agitur ex professo de hac difficultate 2. 2. quaest. 5. artic. 1. de qua disputat ibi Bañes, et Caietanus et quaest. 171. articulo 5. Denique in 3. part. quaest. 11. articulo 1. disputatur: An anima Christi per scientiam inditam evidenter cognoverit mysterium Trinitatis, et alios articulos nostrae fidei; et gravissimi Theologi, quibus assentior, fatentur, illos evidenter cognovisse evidentia in attestante. Et ratio est: nam anima Christi per scientiam inditam certissime cognoscebat, se in esse supernaturali gratiae supremam esse inter omnes creaturas, et consequenter certo sciebat, Deum esse, qui immediate revelabat illi haec mysteria. Cum ergo ipse evidenter cognoverit, Deum mentiri non posse; relinquitur, quod per scientiam inditam habuerit evidentiam in attestante mysteriorum fidei. Utrum autem cum hac eadem evidentia sit compossibilis fides in Angelis, vel hominibus, disputatur ex professo, secunda secundae, quaest. 5. allegata. In praesenti ergo non loquimur de evidentia in attestante, sed de evidentia intrinseca rei a priori, vel a posteriori.
II. Est ergo prima sententia quorumdam recentiorum asserentium, citra visionem beatificam, et evidentiam in testificante, dari posse aliis modis evidentem cognitionem mysterii Trinitatis, et aliorum, quae per se pertinent ad fidem. Probant hanc sententiam.
Primo: nam quidquid non implicat contradictionem, potest Deus facere, sed non implicat contradictionem, dari evidentem cognitionem mysterii Trinitatis aliis modis distinctis a visione beatifica, et evidentia in attestante: ergo.
Secundo: nam, ut patebit infra, multi, et graves Doctores constituunt alios plures modos, quibus a pura creatura mysterium Trinitatis potest evidenter cognosci: ergo non est dicendum, id esse impossibile.
Trinitatis evidens cognitio haberi non potest nisi per visionem beatam, et in attestante.— COntrariam sententiam docet Duran. q. 3. prologi; quam sequuntur communiter Thomistae, et nobis videtur ad mentem S. Thom. 1. p. q. 32. art. 1. Probatur primo, ratione desumpta ex eodem ar. 1. Nam, seclusa evidentia in attestante, et illa, quae habetur per visionem beatam, in qua essentia divina unitur intellectui creato, in ratione speciei intelligibilis, nulla alia evidentia haberi potest mysterii Trinitatis, etiam a posteriori: nam, ut 1. p. q. 12. art. 2. ostendit S. Thom. nulla species creata potest quidditative Deum representare, sicut est in seipso: sed est impossibile, dari evidentem cognitionem a posteriori mysterii Trinitatis; quia nullus effectus, repraesentat, aut repraesentare potest evidenter mysterium Trinitatis, quantum ad constitutionem, et distinctionem divinarum personarum, ut supra ostensum est: ergo.
Secundo probatur, destruendo omnes alios modos, quibus auctores primae sententiae contendunt, posse evidenter mysterium Trinitatis cognosci. Primus modus est per notitiam abstractivam, qua cognoscitur, non quidem Trinitatem actu existere a parte rei, sed connexio trium personarum cum divinitate; sicut quando dicimus, hominem esse animal rationale, admirativum, risibile etc. haec enim notitia est abstractiva, quia nihil horum affirmamus existere; sed tantum asserimus connexionem praedicati cum subiecto, ita ut, si homo existat, necesse sit, animal rationale admirativum, ac risibile existere. Et hoc modo, affirmant, posse per speciem creatam, Trinitatem personarum a puro viatore evidenter cognosci. Ita sentiunt aliqui ex recentioribus Theologis.
III. Trinitatis evidens cognitio abstractiva dari non potest.— Sed hic modus impugnatur a Thomistis, qui sentiunt, per nullam speciem creatam posse representari quidditative essentiam divinam, ut est in se. Praeterea ostenditur impossibilitas illius; quia implicat, quod quis cognoscat quidditative essentiam divinam, quin cognoscat actualem existentiam illius: nam de quidditate Dei est existentia actualis;1 immo habere esse per essentiam, sive esse ipsum ens per essentiam infinitum, et illimitatum, praehabens in se quidquid pertinet ad perfectionem entis, est propria quidditas, et essentia Dei, secundum nostrum modum concipiendi; iuxta illud: Qui est, misit me ad vos: Et: Ego sum, qui sum:2 quod etiam Sanctus Thomas docet 1. par. quaest. 4. art. 2. et ratio id suadet: nam habere esse per essentiam est propria perfectio, quae nostro modo intelligendi praesupponitur in Deo ad omnes alias perfectiones, et per quam, tamquam per rationem, quae primo concipitur de Deo, reliquae demonstrantur: Unde Sanctus Thomas 1. par. quaest. 3. art. 1. in secunda ratione demonstrat, Deum non esse corpus, quia est primum ens per essentiam, nullam includens potentialitatem: et quaest. 4. art. 2. ostendit, in Deo esse perfectiones omnium rerum, quia est primum ens per se subsistens, et quaest. 9. art. 1. ratione 1. concludit, Deum esse immutabilem, quia est purus actus. Denique in discursu primae partis, omnes alias perfectiones, quae sunt in Deo, reducit tamquam ad primam simpliciter, nostro modo concipiendi, ad ipsum esse per essentiam; et in eo sistit, nec ex alia priori ratione ostendit, Deum habere esse per essentiam. Confirmatur: nam, quia esse animal rationale est quidditas hominis; impossibile est, hominem cognoscere quidditative, nisi cognoscatur, illum esse animal rationale. Cum ergo esse existentiae sit de quidditate Dei, impossibile erit cognoscere Deum quidditative, quin cognoscatur actualis existentia, quam habet in tribus personis.
IV. Ad hoc argumentum duae adhibentur solutiones. Prima est, quod licet de quidditate Dei sit actualis existentia, et ideo non possit perfecte cognosci quidditative mysterium Trinitatis, quin actualis existentia illius cognoscatur; nihilominus imperfecte, et confuse potest cognosci quidditative absque huiusmodi existentia.3 Dicunt enim, non esse necessarium, ut ille, qui cognoscit aliquam rem quidditative, cognoscat omnia eius praedicata quidditatiua; sed sufficere, quod potiora cognoscat, alias quicumque cognosceret quidditative Deum, vel creaturam, cognosceret etiam comprehensive; quod est falsum: nam omnes beati cognoscunt Deum quidditative, quem tamen non comprehendunt. Haec tamen solutio facile impugnatur: Primo: nam implicat in adiecto cognoscere aliquid imperfecte, et confuse, et cognoscere illud quidditative; cognitio enim quidditatiua est cognitio rei distincta, ut est in se.4 Unde, qui solum cognosceret de homine, quod est ens, non cognosceret illum quidditative. Secundo: nam ad cognoscendum aliquam rem quidditative; necesse est cognoscere omnia eius praedicata essentialia. Qui enim ignoraret aliquod praedicatum essentiale hominis, ut quod sit rationalis, aut quod sit animal, non cognosceret illum quidditative. Tertio: nam haec solutio supponit unum falsum, videlicet cognitionem, qua cognoscuntur omnia praedicata quidditatiua Dei esse cognitionem comprehensivam illius:5 hoc enim est falsum, nam ad cognitionem comprehensivam alicuius rei, non sufficit cognoscere omnia eius praedicata quidditatiua, aut ea, quae formaliter reperiuntur in illa re; sed ultra hoc requiritur, quod cognoscantur omnia, quae eminenter, aut virtualiter sunt in illa: et propterea beati, etiam si videant omnia, quae formaliter sunt in Deo, quia tamen non cognoscunt omnia, quae sunt virtualiter in potentia illius, videlicet omnes creaturas possibiles, ideo proprie non comprehendunt Deum, ut 1. par. quaest. 12. art. 7. docet Sanctus Thomas.
V. Secunda solutio est, existentiam actualem esse praecipuum praedicatum Dei, quo maxime distinguitur a creaturis.6 Unde qui illud non attingeret, non diceretur simpliciter cognoscere Deum quidditative: nihilominus diceretur, cognoscere illum in seipso, et per propriam speciem abstractive: et hac notitia abstractiva, asserunt, Deum cognosci posse, ut trinum, absque visione beatifica. Sed contra hanc solutionem est argumentum: nam evidens cognitio rei in seipsa, quae non habetur a posteriori per effectum, est cognitio quidditatiua:7 ergo, cum illa cognitio Dei non sit ab effectu, et sit cognitio evidens rei in seipsa, erit cognitio quidditatiua: cuius contrarium docet haec solutio. Praeterea: nam qui videret clare, et evidenter divinam essentiam, ut est in se, necessario diligeret Deum, et consequenter haberet vitam aeternam, et esset beatus, ut patet ex illo Ioan. 17. Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum: ergo haec evidentia non esset citra visionem beatificam. Confirmatur hoc: nam sola visio beatifica, vel Deus cognitus per visionem beatificam potest ex parte obiecti efficaciter movere voluntatem, et eam necessitare ad diligendum Deum, ut 1. p. q. 111. art. 2. et q. 106. art. 2. docet S. Thom.8 Sed Deus clare, et evidenter cognitus per huiusmodi notitiam, efficaciter moveret ex parte obiecti9 voluntatem, et eam necessitaret ad diligendum Deum: ergo talis notitia esset beatifica, ac per consequens, citra visionem beatificam evidens cognitio Dei haberi non potest.
VI. Secundus modus, quo potest mysterium Trinitatis evidenter cognosci citra visionem beatificam assignatur ab aliis Theologis; videlicet per visionem Trinitatis, quo ad an est, et non quo ad quod quid est. Haec enim visio, si Deus sua potentia absoluta eam communicaret alicui, non esset visio Dei quidditatiua, et perfecta, sed valde imperfecta, et confusa. Et quidem huiusmodi cognitionem esse possibilem, probatur: nam de facto Christus Dominus per scientiam inditam cognovit evidenter mysterium Trinitatis, quo ad an est; non autem quo ad quid est: et similiter Prophetae cognoverunt evidenter, lumine Prophetico, esse tres personas in divinis: ergo non repugnat, dari visionem Trinitatis, per quam evidenter cognoscatur, Trinitatem esse, absque eo quod cognoscatur, quod quid est ipsius Trinitatis; sed huiusmodi cognitio non esset beatifica: ergo.
Hic modus eisdem fere argumentis impugnatur, quibus praecedens: nam haec cognitio evidens Trinitatis, quod an est, vel esset cognitio evidens a posteriori per effectus, et hoc non potest dici, quia, ut ostensum est, nullus effectus Dei ostendit clare, et evidenter, esse in divinis Trinitatem personarum: vel esset cognitio evidens a priori, vel quasi a priori, quia videlicet per illam cognosceretur an est Trinitatis, ut est in seipsa; et hoc etiam dici non potest: nam illa cognitio esset beatifica. Impossibile est enim cognosci evidenter existentiam Trinitatis, ut est in seipsa, quin evidenter cognoscatur essentia divina, et omnia eius attributa, ac cetera praedicata, quae formaliter sunt in Deo, propter quod omnes Thomistae cum S. Thom. 1. p. q. 12. art. 7. docent contra Scotum, implicare contradictionem, quempiam videre clare, et evidenter unam personam divinam sine alia, vel essentiam sine personis, aut unum attributum, vel quodlibet aliud praedicatum existens formaliter in Deo, quin cognoscantur alia omnia attributa, vel praedicata Dei. Cum ergo existentia trium personarum Trinitatis sit praedicatum Dei quidditativum, relinquitur, esse impossibile, quod evidenter cognoscatur, ut est in seipsa, quin evidenter cognoscatur divina essentia; et omnia attributa. Haec autem non possunt evidenter cognosci, nisi per visionem beatificam, per quam Deus quidditative cognoscitur, ut est in seipso: ergo. Unde ad argumentum factum respondetur, falsum esse, Christum Dominum per scientiam inditam evidenter cognovisse mysterium Trinitatis, etiam quoad an est, ut docent communiter Thomistae. 3. p. q. 11. ar. 1. et a fortiori est idem sentiendum de Prophetis: nam alias sequeretur, eosdem Prophetas non habuisse fidem mysterii Trinitatis, quoad an est. Probatur hoc; nam de ratione fidei est obscuritas, et inevidentia; quae, respectu eiusdem obiecti cum evidentia stare non potest: ergo, si Prophetae habuerunt evidentiam mysterii Trinitatis, quoad an est, sequitur, eos non habuisse fidem eiusdem mysterii.
VII. Tertius modus est, si Deus alicui infunderet lumen, quo eius intellectus determinaretur ad assensum huius propositionis: Trinitas existit; ita videlicet, ut per species creaturarum apprehenderetur Trinitas personarum, sicut modo a nobis apprehenditur, et per lumen illud infusum elevarentur, et determinarentur, ut simul cum intellectu concurrerent ad assensum eiusdem propositionis: Trinitas existit. Talis enim cognitio, non esset beatifica, nec evidens in attestante, sed esset evidens ex terminis, non secundum se, sed ut subiacet experientiae intellectus videntis, et determinati ad assensum illius propositionis. Hunc modum constituent aliqui recentiores Theologi, ut possibilem, sed nostro iudicio multo minus intelligibilis videtur, quam duo praecedentes. Primo quidem: nam haec cognitio mysterii Trinitatis non haberet, quod esset clara, et evidens, ex eo quod lumen illud infusum determinaret intellectum, quantum ad exercitium, ad assensum mysterii Trinitatis. Etenim auxilium efficax divinae gratiae physice praedeterminat, quantum ad exercitium, ipsum intellectum ad assensum liberum eiusdem mysterii, et tamen ille assensus non est evidens, sed obscurus; cum sit assensus fidei, ad quam intrinsece requiritur obscuritas. Nec etiam esset evidens illa cognitio; quia procederet ex lumine infuso altiori, et eminentiori, quam sit lumen fidei: etenim lumen infusum, quo anima Christi Domini per scientiam inditam cognoscit mysterium Trinitatis, est superius ad lumen fidei, et excellentius illo: et tamen per scientiam inditam non cognovit evidenter Christus Dominus mysterium Trinitatis in seipso,10 etiam quantum ad an est, sed solum in attestante, ut supra dictum est: ergo nullo modo illa cognitio mysterii Trinitatis esset evidens, vel clara, etiam quantum ad an est. Secundo quia nullum datur, nec dari potest lumen infusum superius ad lumen fidei, quo clare, et evidenter cognoscatur mysterium Trinitatis in seipso, nisi lumen gloriae, quod est lumen beatificum; nam si esset dabile, concessum fuisset animae Christi: constat autem ex dictis, per scientiam inditam Christum non cognovisse evidenter mysterium Trinitatis, etiam quantum ad an est, nisi evidentia dumtaxat in attestante: ergo nulla potest dari evidens cognitio mysterii Trinitatis, nisi beatifica. Illud autem, quod asserunt huius sententiae auctores in explicatione suae sententiae, illam cognitionem esse evidentem ex terminis, non videtur intelligibile: nam cognitio evidens ex terminis haberi non potest,11 nisi circa prima principia universalissima, quae lumine naturae sunt per se nota, ut: Quodlibet est, vel non est: Omne totum est maius sua parte. Mysterium autem Trinitatis est super omnia principia, etiam universalissima naturae, et totum eius ordinem transcendit: ergo ex terminis non potest evidenter cognosci.
Nec satis est respondere, illam cognitionem esse evidentem ex terminis non secundum se, sed ut subiacent experientiae: nam, vel per experientiam intelligunt experientiam terminorum; et hoc non, alias etiam nos evidenter cognosceremus, Trinitatem esse: nam experimur ipsos terminos significantes Trinitatem esse. Vel intelligunt, experientiam ipsius rei significatae per terminum, videlicet trium personarum Trinitatis; et hoc est petitio principii: contendimus enim, quod ipsa Trinitas, etiam quo ad an est, non possit per experientiam cognosci, nisi per visionem beatificam, qua quilibet beatus intuetur divinas personas in seipsis. Imo, proprie loquendo, experientia haberi non potest per visionem beatificam, eo quod experientia proprie pertinet ad sensum: per intellectum autem non habetur experientia, nisi large, ut docet S. Thomas 1. p. q. 54. ar. 5. ad 2. Habemus ergo, illum tertium modum evidentiae esse impossibilem.
VIII. Quartus modus est per notitiam discursivam, ex multis praedicatis essentialibus cognitis per visionem beatificam, et habentibus connexionem cum mysterio Trinitatis. Ex illis, dicunt aliqui, posse idem mysterium a priori, vel a posteriori evidenter cognosci, aut deduci.
Contra hunc tamen modum arguitur: nam evidentia Trinitatis, ut est in seipsa, non habetur per notitiam discursivam, nisi reducatur in scientiam beatam,12 per quam solum cognoscuntur illa Dei praedicata, ex quibus infertur Trinitas personarum, sicut evidentia nostrae Theologiae reducitur in scientiam beatorum, quia nos non cognoscimus evidenter principia fidei, ex quibus conclusiones Theologicae deducuntur. Praeterea hic modus evidentiae videtur omnino impossibilis: nam praedicata essentialia omnibus personis divinis sunt communia: ergo ex illis non potest evidenter cognosci, aut deduci Trinitas personarum, alias de facto nos lumine naturali cognosceremus evidenter, esse Trinitatem personarum in divinis: nam evidenter cognoscimus a posteriori praedicata Dei essentialia, ut quod sit ens, infinitus, omnipotens, summe bonus: ergo si ex praedicatis essentialibus evidenter cognitis potest deduci, per consequentiam evidentem, esse in divinis Trinitatem personarum; sequitur, mysterium Trinitatis posse a nobis solo lumine naturae evidenter cognosci, aut demonstrari.
IX. Paulus an transacta visione recordatus fuerit evidenter se vidisse Deum.— Quintus modus est per memoriam visionis beatificae iam habitae: nam videns Deum Trinum, et Unum, si illa visione privetur, recordabitur postea evidenter, se vidisse Deum Trinum, et Unum, sicut de facto recordatus est S. Paulus post raptum, ut patet ex illis verbis eiusdem Apostoli: Raptum huiusmodi usque ad tertium caelum, et ibi audivit arcana verba, quae non licet homini loqui.13
Contra istum modum militant argumenta, quibus prima parte, quaest. 12. artic. 11. ostendunt communiter Thomistae, per species relictas in intellectu S. Pauli post raptum, non cognovisse clare, et evidenter visionem beatificam, quam habuit, aut se vidisse Deum per essentiam, et multo minus potuit per easdem species Trinitatem personarum evidenter cognoscere: alias post raptum non mansisset in Apostolo fides mysterii Trinitatis.
Relinquitur ergo, citra visionem beatificam, et evidentiam in attestante, non posse ab aliqua creatura mysterium Trinitatis, vel alia, quae per se pertinent ad fidem, evidenter cognosci.