Liber contra Collatorem
Prosper of Aquitaine (390–463)
First published 1846
Liber contra Collatorem is a theological treatise by St. Prosper of Aquitaine written in defense of St. Augustine’s doctrine of grace against the views associated with John Cassian’s thirteenth Conference. Prosper examines a series of propositions concerning grace, free will, the origin of good intentions, merit, perseverance, and human cooperation with divine assistance, arguing that Cassian’s position departs from Catholic teaching whenever it attributes the beginnings of saving willing or action to unaided human nature. Throughout the work, he appeals extensively to Scripture, ecclesiastical authority, conciliar decisions, and earlier anti-Pelagian controversies, presenting Augustine’s theology as continuous with the doctrinal judgments of the Church. The treatise culminates in a systematic recapitulation of Cassian’s principal definitions and a broader defense of the primacy of divine grace in every stage of the Christian life, while affirming that grace does not abolish human freedom but restores, directs, and strengthens it.
CAPUT I
CAPUT II
CAPUT III
CAPUT IV
CAPUT V
CAPUT VI
CAPUT VII
CAPUT VIII
CAPUT IX
CAPUT X
CAPUT XI
CAPUT XII
Demonstratur uberius sententiam Cassiani esse, cogitationes pias et sancta consilia absque inspiratione Dei concepta, de naturali posse prodire sapientia. Adversus quem, loci quo abutebatur expositione et aliorum adiectione ostenditur, cogitationes pias ex libero arbitrio, sine Dei inspiratione non oriri. Bona voluntas hominis sic eius propria est, ut non nisi Deo inspirante concipiatur. Conversio quoque hominis licet non sine ipso, non tamen ab ipso incipit.
1. Sed ne suspicionibus agere videamur, et latebras sensuum ultra verba rimari, quid adcrescat cognitis, doceant quae sequuntur. Qui ergo inter principia disputationis suae dixerat, Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium; qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi: nunc volens probare, quod religiosae cogitationes et sancta consilia, nulla Dei inspiratione concepta, de naturali possint prodire sapientia, ponit verba Salomonis, dicentis: Voluitque David pater meus aedificare domum nomini Domini Dei Israel: et ait Dominus ad David patrem meum: Quod cogitasti in corde tuo aedificare domum nomini meo, bene fecisti, hoc ipsum mente pertractans; verumtamen non tu aedificabis domum nomini meo (III Reg. VIII, 17). Deinde, ut ostendat quomodo hoc intelligendum sit, infert ipse tractator (Collat. 13, cap. 12): Haec ergo cogitatio, atque iste tractatus regis David, utrumne bonus et ex Deo, an malus et ab homine fuisse dicendus est? Si enim bona et ex Deo fuit illa cogitatio, cur ab eo a quo inspirata est, eidem negatur effectus? Si autem mala, et ex homine fuit, cur laudatur ab Domino? Restat ergo ut et bona, et ex homine fuisse credatur. In quem modum etiam nostras quotidie cogitationes possumus iudicare. Neque enim aut soli David bonum ex semetipso cogitare concessum est, aut nobis, ne quid boni umquam sapere aut cogitare possimus naturaliter, denegatur.
2. Nullo modo hoc testimonio atque argumento probari potest, quod piae cogitationes ex solo libero arbitrio, et non ex Dei inspiratione nascantur. Non enim ideo voluntas David, quae utique bona erat, non ex Deo fuisse credenda est, quia templum sibi Dominus non ab eo aedificari, sed a filio ipsius voluit. Quaerendum ergo est, de quo spiritu processerit affectus istius voluntatis, nempe de illo Dei, in quo dicebat, Si introiero in tabernaculum domus meae, si ascendero in lectum stratus mei, si dedero somnum oculis meis, aut palpebris meis dormitationem, aut requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Iacob (Psal. CXXXI, 3). Quod cum Propheta concupisceret, non ignorabat verum illud perfectumque templum ab illo esse condendum, qui cum esset Filius Dei, factus est etiam filius David; quique cum videret templum a Salomone constructum, dicebat, Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud. Dicebat autem de templo corporis sui (Ioan. II, 19 et 21). Ut ergo hoc templum praefiguraretur, quod in Christo et in Ecclesia disponebatur, merito ad instructionem eius non David eligitur, sed filius David: ut per filium hominis significaretur Filius Dei et hominis, et per templum dissolubile indicaretur tabernaculum incorruptibile; ad cuius condendam imaginem et voluntas David probata est, et opus in eum translatum est cuius persona magis eidem imagini congruebat. Atque ita et ex Deo erat hoc velle David, et ex Deo erat hoc facere Salomonem.
3. Quod ut exemplis magis elucescat, requiramus ubi fieri Deus noluerit, quod homines facere Deo volente voluerunt. Dominus praecepit apostolis, dicens, Euntes ite, et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis (Matth. XXVIII, 19). Quod cum apostoli audirent, sine dubio non verba nuda per corporales sonos exterioribus tantum auribus acceperunt, sed virtute viventis verbi accensa est in cordibus eorum inexstinguibilis flamma charitatis, qua ardentissime vellent Evangelium Christi omnibus gentibus praedicare. Sed cum vetiti sunt loqui verbum in Asia, et cum tentarent ire in Bithyniam, prohibiti sunt ab Spiritu Iesu (Act. XVI, 6 et 7): numquid non ex Deo hanc voluntatem habebant, quod etiam istorum optabant ad fidem corda convertere, quos occulto iudicio Deus Evangelium tunc nolebat audire? Aut quod Ecclesia quotidie pro inimicis suis orat, id est, pro his qui necdum Deo crediderunt, numquid non ex Spiritu Dei facit? Quis hoc dixerit, nisi qui hoc non facit, aut qui putat fidem non esse Dei donum? Et tamen quod pro omnibus petitur, non pro omnibus obtinetur. Nec est iniquitas apud Deum, qui saepe postulata non tribuit, quae postulare donavit.
4. Bonam igitur voluntatem, eam scilicet qua adhaeretur Deo, nec negandum est hominis esse propriam, et confitendum est Deo inspirante conceptam. Nam cum nemo sit bonus, nisi solus Deus (Luc. XVIII, 19), quale erit bonum quod auctorem non habet bonum? Naturae quippe humanae, cuius creator est Deus, etiam post praevaricationem manet substantia, manet forma, manet vita, et sensus, et ratio, caeteraque corporis atque animi bona, quae etiam malis vitiosisque non desunt: sed non in his habet veri boni perceptionem, quae mortalem vitam honestare possunt, aeternam autem conferre non possunt. Neque enim ignotum est, quantum Graecae scholae, Romana eloquentia, et totius mundi inquisitio, circa inveniendum summum bonum, acerrimis studiis, et excellentissimis ingeniis laborando nihil egerint, nisi ut evanescerent in cogitationibus suis (Rom. I, 21), et obscuraretur cor insipiens eorum, qui ad cognoscendam veritatem semetipsis ducibus utebantur. Si ergo quis de aerumnosis vanitatibus et insaniis fallacibus erubescens, tenebras esse et mortem quidquid pro lumine et vita amplectebatur intelligit, et ab his se conatur abstrahere; non est ab ipso, quamvis non sine ipso sit, ista conversio; nec propria virtute ad principia salutis enititur: sed agit haec occulta et potens gratia Dei, quae, remotis terrenarum opinionum et operum mortuorum favillis, torrem obruti cordis exagitat, et desiderio veritatis inflammat: non ut invitum hominem subigat, sed ut subiectionis cupidum faciat; nec ut ignorantem trahat, sed ut intelligentem sequentemque praecedat. Manens enim liberum arbitrium, quod utique cum ipso homine Deus condidit, a vanitatibus et cupiditatibus suis, in quas neglecta Dei lege defluxit, non a seipso, sed a Creatore mutatur; ut quidquid in eo in melius reficitur, nec sine illo sit qui sanatur, nec nisi ab illo sit qui medetur; cuius sumus nova creatura novumque figmentum, creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus (Ephes. II, 10).