Liber contra Collatorem
Prosper of Aquitaine (390–463)
First published 1846
Liber contra Collatorem is a theological treatise by St. Prosper of Aquitaine written in defense of St. Augustine’s doctrine of grace against the views associated with John Cassian’s thirteenth Conference. Prosper examines a series of propositions concerning grace, free will, the origin of good intentions, merit, perseverance, and human cooperation with divine assistance, arguing that Cassian’s position departs from Catholic teaching whenever it attributes the beginnings of saving willing or action to unaided human nature. Throughout the work, he appeals extensively to Scripture, ecclesiastical authority, conciliar decisions, and earlier anti-Pelagian controversies, presenting Augustine’s theology as continuous with the doctrinal judgments of the Church. The treatise culminates in a systematic recapitulation of Cassian’s principal definitions and a broader defense of the primacy of divine grace in every stage of the Christian life, while affirming that grace does not abolish human freedom but restores, directs, and strengthens it.
CAPUT I
CAPUT II
CAPUT III
CAPUT IV
CAPUT V
CAPUT VI
CAPUT VII
CAPUT VIII
CAPUT IX
Contra Cassianum probatur ex Scripturis et Ecclesiae definitionibus, initium bonae voluntatis esse ex gratia. Primus homo, creatus absque vitio, et potens in bono perseverare si vellet, libero arbitrio discessit a bono: in quo post peccatum nihil remansit, nisi quod ad temporalem pertinet vitam. In quam profundum malum tota humana natura demersa sit illius praevaricatione. Definitio septima Cassiani: Adamum post praevaricationem accepisse scientiam mali, non amisisse scientiam boni. Refellitur.
1. Deinde adiecit: Nam cum viderit nos Deus ad bonum velle deflectere, occurrit, dirigit, atque confortat. Ad vocem enim clamoris tui, statim ut audierit, respondebit tibi (Isaiae XXX, 19): et, Invoca me, inquit, in die tribulationis tuae, et eripiam te, et glorificabis me (Psal. XLIX, 15). Quis non videat quod haec doctrina meritum libero assignat arbitrio, quo praeveniatur gratia, quae ei famuletur reddens debitum, non conferens donum? Quae definitio in episcoporum Palaestinae synodo, etiam Pelagio anathematizante damnata est. In eo enim qui bonum incipit velle, et cupit ab iniquitate atque errore discedere, gratiam Dei hoc ipsum profitemur operari. Quoniam a Domino gressus hominis diriguntur, et viam eius volet (Ps. XXXVI, 23); et, Omnis vir videtur sibi iustus, dirigit autem corda Dominus (Prov. XXI, 2); et, A Domino diriguntur gressus viri; mortalis autem quomodo intelligit vias suas (Prov. XX, 24)? Et quod ait Apostolus: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timorem; sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba Pater (Rom. VIII, 15).
2. Post haec sequitur, et dicit (Collat. 13 c. 12): Nec enim talem Deus hominem fecisse credendus est, qui nec velit umquam, nec possit bonum. Alioquin nec liberum ei permisit arbitrium, si ei tantummodo malum ut velit et possit, bonum vero nec velle nec posse concessit. Et quomodo stabit illa Domini post praevaricationem primi hominis lata sententia, Ecce Adam factus est sicut unus ex nobis, sciens bonum et malum (Gen. III, 22)? Non enim talis ante fuisse putandus est, qui boni esset prorsus ignarus. Alioquin velut quoddam irrationabile atque insensatum animal eum fatendum est fuisse formatum: quod satis absurdum, atque a catholica fide omnimodis alienum est. Quin immo secundum sententiam sapientissimi Salomonis, fecit Deus hominem rectum (Eccli. VII, 30): id est, ut tantum boni scientia iugiter frueretur: sed ipsi quaesierunt cogitationes multas. Facti enim sunt, ut dictum est, scientes bonum et malum. Concepit ergo Adam post praevaricationem, quam non habuerat, scientiam mali; boni vero, quam acceperat, scientiam non amisit.
3. Rectum atque omni vitio carentem creatum esse primum hominem, in quo omnium hominum concreata natura est, dubitare fas non est; eumque tale accepisse liberum arbitrium, ut si auxiliantem sibi Deum non desereret, posset in bonis quae naturaliter acceperat, perseverare quia vellet; et merito voluntariae perseverantiae in eam beatitudinem pervenire, ut nec vellet decidere in deteriora, nec posset. Sed ipso libero arbitrio, quo quamdiu voluit bonus mansit, a proposita sibi lege discessit; nec denuntiatae sibi mortis supplicium formidavit, deserens Deum, et sequens diabolum, rebellis Domino servatori, et inimico obediens peremptori. « Fuit ergo Adam, et in illo fuimus omnes; periit Adam, et in illo perierunt omnes (Ambr. lib. VII in Lucae c. XV). » Quod ita non falso dixit beatus Ambrosius, sicut non falso ipsa Veritas ait, Venit Filius hominis quaerere et salvare quod perierat (Luc. XIX, 10). Naturae enim humanae, in illa universalis praevaricationis ruina, nec substantia erepta est nec voluntas; sed lumen decusque virtutum, quibus fraude invidentis exuta est. Perditis autem per quae ad aeternam atque inamissibilem corporis animique incorruptionem poterat pervenire, quid ei remansit, nisi quod ad temporalem pertinet vitam, quae tota est damnationis et poenae? Propter quod natos in Adam renasci oportet in Christo, ne in illa quis inveniatur generatione quae periit. Nam si posteri Adae in illis virtutibus naturaliter agerent in quibus Adam fuit ante peccatum, non essent natura filii irae (Ephes. II, 3), non essent tenebrae (Ephes. V, 8), nec sub potestate tenebrarum (Coloss. I, 13), Salvatoris denique gratia non egerent; quia non frustra boni essent, nec iustitiae praemio fraudarentur; habentes ea bona quorum amissione primi patres de paradiso exsulare meruerunt. Nunc autem, cum sine sacramento regenerationis aeternam mortem nemo possit evadere, nonne ex ipsius remedii singularitate apertissime patet in quam profundum malum totius humani generis natura demersa sit, illius praevaricatione in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12), et quidquid ille perdidit perdiderunt? Perdidit autem primitus fidem, perdidit continentiam, perdidit charitatem, spoliatus est sapientia et intellectu, caruit consilio et fortitudine; et impie altiora sectando, a veritatis scientia, et obedientiae pietate deiectus est: nec ipso saltem timore sibi reliquo, ut ab interdictis vel metu caveret poenae, qui non abstineret amore iustitiae. Liberum ergo arbitrium, id est, rei sibi placitae spontaneus appetitus, ubi usum bonorum quae acceperat fastidivit, et vilescentibus sibi felicitatis suae praesidiis, insanam cupiditatem ad experientiam praevaricationis intendit, bibit omnium vitiorum venenum, et totam naturam hominis intemperantiae suae ebrietate madefecit. Inde priusquam edendo carnem Filii hominis, et bibendo sanguinem eius, lethalem digerat cruditatem, labat memoria, errat iudicio, nutat incessu; neque ullo modo idoneus est ad illud bonum eligendum et concupiscendum, quo se sponte privavit: quia non sicut potuit Deo non impellente corruere, ita potest Deo non erigente consurgere.
4. Non igitur recte dictum est: Nec enim talem Deus hominem fecisse credendus est, qui nec velit umquam nec possit bonum. Quasi nos istam hominis debilitatem a Creatore dicamus conditam, et non peccati merito ab homine contractam. Qui ergo putat consequens esse ut si liberum arbitrium obcaecatum esse dicatur, obcaecatio ipsa ad naturae referatur auctorem, vult persuadere quod tam sanum sit in Adae posteris liberum arbitrium, quam in Adam fuit ante peccatum: quod satis alienum a catholica fide ducimus. Quid enim peccato laesum est, si id laesum non est unde peccatum est? Nisi forte dicatur in Adae posteros poenam transisse, non culpam: quod omnimodo falso dicitur, et ob hoc forte non dicitur. Nimis enim impium est hoc de Dei sentire iustitia, quod a praevaricatione liberos cum reis voluerit esse damnatos. Patet ergo culpa ubi non latet poena, et societas peccati convincitur de communione supplicii; ut quod est humanae miseriae, non de institutione Creatoris, sed de retributione sit iudicis.
5. Illud enim inepte positum est, et contra sensum omnium tractatorum, quod ad probandam liberi arbitrii incolumitatem connexuit, dicens: Et quomodo stabit illa Domini post praevaricationem primi hominis lata sententia, Ecce Adam factus est sicut unus ex nobis, sciens bonum et malum (Genes. III, 22)? Quasi diabolus Adae vera promiserit, et Adam transgrediendo mandatum Dei, profecerit in similitudinem Dei, et hoc ei fuisse collatum pronuntiaverit Deus: cum in his verbis significatum sit potius quid non fuerit assecutus, qui superbiae ingressus viam, quod habebat amisit, dum quod non acceperat concupivit. Non minus autem in ipsa huius sensus conclusione peccatum est, dum dicitur: Concepit ergo Adam post praevaricationem, quam non habuerat, scientiam mali; boni vero, quam acceperat, scientiam non amisit. Scientiam boni Adam tunc habebat, quando bonum sanctumque mandatum Dei fideli corde servabat, et erat iustus manens in imagine Creatoris sui, legisque eius non obliviscens. Postquam autem se, hoc est, imaginem et templum Dei deceptori suo vendidit, perdidit boni scientiam, quia perdidit bonam conscientiam. Iustitiam enim iniquitas depulit, humilitatem superbia destruxit, continentiam concupiscentia elisit, infidelitas rapuit fidem, captivitas abstulit libertatem: nec potuit ulla illic portio residere virtutum, quo tanta irruperat turma vitiorum. Nemo enim potest duobus dominis servire (Luc. XVI, 13); et: Qui facit peccatum, servus est peccati (Ioan. VIII, 34): et, A quo quis superatus est, ei et servus addictus est (II Petr. II, 19). Nemo autem servit, nisi cum aliqua libertate; et nemo liber est, nisi cum aliqua servitute, dicente Apostolo (Rom. VI, 20), Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis iustitiae. Quem ergo fructum habuistis tunc, in illis in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Dei, habetis fructum in sanctificatione, finem vero vitam aeternam. Qui itaque servit diabolo, liber est a Deo; qui autem liberatus servit Deo, liber est a diabolo: ut appareat malam libertatem potuisse haberi ex humanae voluntatis defectu; bonam autem libertatem non potuisse recipi sine liberatoris auxilio.