Exponitur et vindicatur locus Apostoli Rom. II, 14, de gentibus sine lege facientibus quae legis sunt. Sapientia quaedam in infidelibus ex naturae a Deo conditae reliquiis: nullus vero bonae voluntatis motus, nisi ex Spiritu sancto.
1. Sed ne haec primi hominis calamitas in progeniem eius transisse videatur, quam integro sit omnium hominum natura iudicio, exemplo gentium probaturus hic doctor addit et dicit (Collat. 13 cap. 12): Denique non amisisse genus humanum post praevaricationem Adae scientiam boni, etiam Apostoli sententia evidentissime declaratur, qui dicit (Rom. II, 14), Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt; hi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, in die quo iudicabit Deus occulta hominum.
2. Si de his Apostolus loquitur qui ex praeputio sunt vocati, et cum essent longe, facti sunt prope (Ephes. II, 13), credentes in eum qui, quorum aliquando non misertus est, nunc autem miseretur (I Petr. II, 10), et iustificans circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem (Rom. III, 30), duos condidit in semetipso, destructoque pariete inimicitiae (Ephes. II, 14) Iudaeorum et gentium, in uno novo homine fecit pacem; concludens omnia in incredulitate, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus (Galat. III, 22): si, inquam, de his Apostolus loquitur in quorum cordibus Deus digito suo, id est, Spiritu sancto scribit novum testamentum, ut legis plenitudinem et opera charitatis naturaliter exsequantur, reformata scilicet renovataque natura; quid hinc superbissimi sensus novitas adiuvatur, cum reconciliatio inimicorum non possit nisi gratiae Mediatoris ascribi? Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei, iustificati gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 23). Ergo gratia gloria est Dei, non meritum liberati. Quis enim prior dedit ei, ut retribueretur illi? Nihil boni operis ex mortuis, nihil iustitiae procedit ex impiis: omnis ipsorum salus gratuita est; et ideo gloria Dei est, ut qui gloriatur, in illo cuius gloria eguit glorietur (Rom. XI, 35).
3. Sin autem (quod magis vult hic disputator intelligi) de illis ista dicuntur qui, alieni a gratia Christiana, quaedam ad similitudinem legalium mandatorum proprio iudicio sanciebant, intelligentes mores civitatum concordiamque populorum non posse aliter contineri, nisi et recte factis praemia, et peccatis poenae decernerentur, sicut dictum est ab ipsa Sapientia Dei, Ego ex ore Altissimi prodivi, et in omni gente primatum tenui; requiem quaesivi in Iacob, et inveni. Ergo quis ambigat, hanc sapientiam humano generi ad temporalis vitae utilitatem, ex naturae a Deo conditae superesse reliquiis? Si enim nec ad ista terrena ordinanda rationalis animi vigeret ingenium, non vitiata esset, sed exstincta natura. Quae tamen etiamsi excellentissimis artibus, et cunctis mortalium eruditionum polleat disciplinis (Eccli. XXIV, 7), iustificari ex se non potest: quia bonis suis male utitur, in quibus sine cultu veri Dei impietatis immunditiaeque convincitur, et unde se defendi aestimat, accusatur. Cum ergo Paulus definiat, quod non ex operibus legis iustificatur omnis caro (Rom. III, 20); et quoniam in Christo neque circumcisio, neque praeputium valeat aliquid, sed nova creatura (Galat. V, 6); quid iste impiam infidelium libertatem naturalibus instruit bonis, et propriis vult iustificare principiis? Quid ad renovationem lacessitae vetustatis, idoneam definit praevaricatricis scientiae nuditatem? Quasi ista scientia vel ex naturae opibus residua consecuta, vel ex legalis doctrinae eruditione quaesita, possit sui perceptione praestare ut quod faciendum noverimus, etiam facere diligamus: aut ullus sit bonae voluntatis motus, nisi quem creaverit diffusae per Spiritum sanctum charitatis afflatus. Sine fide enim impossibile est placere (Hebr. XI, 6): et, Omne quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23): et, in Christo Iesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium; sed fides quae per dilectionem operatur (Galat. V, 6).