Liber contra Collatorem
Prosper of Aquitaine (390–463)
First published 1846
Liber contra Collatorem is a theological treatise by St. Prosper of Aquitaine written in defense of St. Augustine’s doctrine of grace against the views associated with John Cassian’s thirteenth Conference. Prosper examines a series of propositions concerning grace, free will, the origin of good intentions, merit, perseverance, and human cooperation with divine assistance, arguing that Cassian’s position departs from Catholic teaching whenever it attributes the beginnings of saving willing or action to unaided human nature. Throughout the work, he appeals extensively to Scripture, ecclesiastical authority, conciliar decisions, and earlier anti-Pelagian controversies, presenting Augustine’s theology as continuous with the doctrinal judgments of the Church. The treatise culminates in a systematic recapitulation of Cassian’s principal definitions and a broader defense of the primacy of divine grace in every stage of the Christian life, while affirming that grace does not abolish human freedom but restores, directs, and strengthens it.
CAPUT I
CAPUT II
CAPUT III
CAPUT IV
CAPUT V
Definitio quinta Cassiani: Simul suscipiendas esse sententias contrarias; et illam quae bonam voluntatem nasci ex gratia, et illam quae ex bona voluntate gratiam pendere dicit. Opinio Cassiani catholicis perinde atque Pelagianis errorem affingit. Refellitur ex definitionibus summorum pontificum et conciliorum.
1. Post haec ponis plurima testimonia, quibus nunc validum, nunc infirmum liberum arbitrium demonstretur: quasi quidam sint, qui propriis viribus impleant, quod alii facere, nisi Deo adiuvante non possunt; aut ob aliud homo accipiat praeceptum, nisi ut divinum quaerat auxilium. Concludis ergo, et dicis (Collat. 13, cap. 11): Et ita sunt haec quodammodo indiscrete permista atque confusa, ut quid ex quo pendeat, inter multos magna quaestione volvatur: id est, utrum, quia initium bonae voluntatis praebuerimus, misereatur nostri Deus; an quia Deus misereatur, consequamur bonae voluntatis initium. Multi enim singula haec credentes, ac iusto amplius asserentes, variis sibique contrariis sunt erroribus involuti. Ecce, ut tibi videtur, quae erant permista, discreta sunt; et quae explicari non poterant, absoluta. Duos enim esse sibi contrarios definis errores, quibus qui inter liberum arbitrium et gratiam quid tenendum sit nesciunt, implicentur. Et in uno constituis eos qui dicunt, ideo nostri misereri Deum, quia ex nobis praebita sint bonae initia voluntatis; significans sine dubio Pelagiani dogmatis sectatores, qui dicunt, gratiam Dei secundum merita nostra dari: in alio autem illos ponis, qui dicunt, ex misericordia Dei bonarum voluntatum prodire principia; eos intelligi volens, qui inimicos gratiae debellarunt. Si ergo error est, initia bonae voluntatis non adiuto divinitus homini ascribere, et error est confiteri quoniam praeparatur voluntas a Domino, quo dirigendi sumus, ut utrumque vitemus?
2. Si utrumque, inquis, sequamur, nos nulli errori acquiescimus. Tu nos subdis duobus, et geminas, sicut intelligis, pravitates: dividendo damnas, miscendo iustificas. Hac lege, hac regula poteris praedicare, quod tam errent qui dicunt, semper esse fallendum, quam qui definiunt numquam esse fallendum (Notatur 17 Collat. Cassiani, in qua docet quandoque esse licitum mentiri); sed ut in neutro peccetur, utrumque sectandum: quia nec semper declinanda falsitas, nec semper negligenda sit veritas. Fallit te prorsus opinio tua. De duobus malis unum fieri bonum non potest: unam virtutem duo vitia non gignunt: unum verum duo falsa non faciunt. Quae enim merito paria sunt, non minuuntur coeundo, sed crescunt. Non itaque oportuit eos, qui bonarum voluntatum initia ex Dei asserunt inspiratione generari, ea sententia reprehendi, qua arguuntur qui ad haec liberum arbitrium putant sibi sine ope gratiae posse sufficere. Harum enim definitionum una ab Ecclesia expugnata est, alia defensa: nec eis ullo modo huius novi foederis congruit pactum, qua catholica sit corruptior, quam Pelagiana correctior.
3. Multi, inquis, singula haec credentes ac iusto amplius asserentes, variis sibique contrariis sunt erroribus involuti. Placet igitur tibi, cum haereticis catholicos, cum victis damnare victores: et eos erroris nota adurere, qui errorem ab Ecclesia depulerunt? Secundum quippe tuam censuram, qua sanctarum et fidelium voluntatum non in omnibus hominibus ex Deo vis esse principium (quasi multum gratiae tribuas, si hoc eam in quorumdam operari mentibus acquiescas), erravit papa INNOCENTIUS et Petri sede dignissimus, qui cum de istis loqueretur qui in libero arbitrio gloriantur: « Nam quid, inquit (Epist. 29 nostro tomo XX), nos de eorum posthac rectum mentibus aestimemus, qui sibi se putant debere, quod boni sunt? » Et iterum cum de primi hominis scriberet lapsu: « Liberum enim, inquit, arbitrium olim ille perpessus, dum suis inconsultius utitur bonis, cadens in praevaricationis profunda demersus est, et nihil quemadmodum exinde surgere posset, invenit; suaque in aeternum libertate deceptus, huius ruinae iacuisset oppressu, nisi eum post Christi pro sua gratia relevasset adventus. » Erraverunt ORIENTALES EPISCOPI, in quorum iudicio Pelagius, eos qui dicunt gratiam Dei secundum merita nostra dari, ut catholicus posset videri, anathematizare compulsus est (Vide lib. de Gestis Pelagii c. XIV, 33-35). Erraverunt AFRICANA episcoporum CONCILIA, quae decretis suis constituerunt, utrumque Dei donum esse, et scire quid facere debeamus, et diligere ut faciamus: ut aedificante charitate, scientia non possit inflare, quia sicut de Deo scriptum est, Qui docet hominem scientiam (Ps. XCVIII, 10); ita scriptum est (I Ioan. IV, 7): Charitas ex Deo est (Carthag. concil. can. 4 et 5; infra app. p. 272). Erraverunt DUCENTI QUATUORDECIM SACERDOTES, qui in epistola quam suis constitutionibus praetulerunt, ita ad apostolicae sedis antistitem beatum Zosimum sunt locuti: « Constituimus, in Pelagium atque Coelestium per venerabilem episcopum Innocentium de beatissimi apostoli Petri sede prolatam manere sententiam, donec apertissima confessione fateantur, gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum, non solum ad cognoscendam, verum etiam ad faciendam iustitiam, nos per actus singulos adiuvari; ita ut sine illa nihil verae sanctaeque pietatis habere, cogitare, dicere, agere valeamus. Erravit sacrosancta beati Petri sedes, quae ad universum orbem papae ZOSIMI ore sic loquitur: Nos tamen instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur), ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus. » Erraverunt AFRI EPISCOPI ad eumdem papam Zosimum rescribentes, eumque in sententiae suae huius salubritate laudantes, cum aiunt: « Illud vero quod in litteris tuis, quas ad universas provincias curasti esse mittendas, posuisti, dicens, Nos tamen instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur), ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus: sic accepimus dictum, ut illos qui contra Dei adiutorium extollunt humani arbitrii libertatem, districto gladio veritatis, velut cursim transiens, amputares. Quid enim tam libero fecisti arbitrio, quam quod universa in nostrae humilitatis conscientiam retulisti? Et tamen instinctu Dei factum esse, fideliter sapienterque vidisti, veraciter fidenterque dixisti. Ideo utique, quoniam praeparatur voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda filiorum (Prov. VIII, sec. LXX). Quotquot enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14). Ut nec nostrum sentiamus deesse arbitrium, et in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus, magis illius valere non dubitemus auxilium. » Videsne regulas tuas invictarum constitutionum soliditate confractas, et in fidei structura pravas rimosasque iuncturas, velut Ierichuntinos muros, ad sacerdotalium tubarum ruisse concentum (Iosue VI, 20)?