De convenientia institutorum Romanae Ecclesiae cum Evangelica libertate

1. Est et aliud Ecclesiae institutum quod, plerique gulae ventrique dediti, ab evangelica desciscere censent libertate; ieiunii videlicet et abstinentiae praeceptio.

Quo enim pacto, inquiunt, eum hominem liberum esse dicemus, qui ne comedendi quidem, cum libuerit, habeat facultatem? Imo, maiorum legibus, ad certa ieiunia, ad certamque, statis diebus, abstinentiae normam sit obstrictus?

2. Sed si mente retineant, eam, ut superius explicavimus, christianam libertatem esse,¹ quae nos a peccati servitute² divellit, iuxta illud Apostoli ad Galatas:³ Vos enim in libertatem vocati estis fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis; manifesto deprehendent quae ad tollendam eradicandamque peccati servitutem iuvant,⁴ ea christianae non officere libertati; sed magis amplo illi favore esse ac ornamento.⁵ — At quis est qui nesciat, temporariam earum rerum quae libidinem fovent intermissionem, quam maxime⁶ ad virtutem, ad animique libertatem aptam esse et utilem? Quis autem, nisi insaniat, carnis cupiditates cibo potuque foveri negaverit? «Sine Cerere, enim, et Baccho (inquit comicus)⁷ friget Venus.» Non igitur ieiunium quo ciborum nonnumquam usu interdicimus, adversus evangelicam libertatem pugnat.

3. Accedit quod, et ad aliud negotium, quo maxime ad virtutem sustollimur, nobis est adiumento ieiunium; ad divinorum inquam perceptionem. Daniel enim suae prophetiae cap. X,⁸ a Deo se, post trium hebdomadarum ieiunium, revelationem accepisse scribit. — Apud Persas Magi illi, omnium hominum ad studia diligentissimi, animum ad res coelestes vestigandas evecturi, nullo cibi genere, excepta farina et olere, alebantur. — Gymnosophistae, omnium scientiarum⁹ experientissimi, carnibus abstinebant. — Adde et aliam, ad confirmandam utilitatem ieiunii, rationem. Posteaquam divinam, nostro malo genio, violavimus legem. ad impetrandam veniam validissimum remedium est ieiunium. Ioelis enim, cap. II,¹⁰ dicit Dominus: Convertimini ad me in toto corde vestro in ieiunio, et in fletu, et in planctu. Ninivitae quoque, ut in¹¹ prophetae Ionae libro¹² narratur, divinam a se, ieiunio, averterunt iram. Audi praeterea Augustinum omnem ieiunii fructum in quodam sermone¹³ complectentem: «Ieiunium, inquit, purgat animam, mentem sublevat, propriam carnem spiritui subiicit, cor facit contritum et humiliatum, concupiscentiae nebulas dispergit, libidinum ardores extinguit, castitatis vero lumen accendit.» Canit quoque in Praefatione¹⁴ Ecclesia: «Qui corporali ieiunio vitia comprimis, mentem elevas, virtutem largiris et praemia.» Si ergo Romani Pontificis legibus, antiquaque Ecclesiae observatione ieiunatur, certis item diebus abstinetur a carnibus, nihil contra christianam agitur libertatem; imo, pro ea conservanda adhibentur antidota.

4. Quid, evangelicae ne¹⁵ obstare libertati dices quod Christus, quod Apostoli, quod sanctissimi patres summo studio observarunt? — Quadraginta diebus et quadraginta noctibus Christum ieiunasse Evangelium tradit.¹⁶ — Apostolus secunda ad Corinthios epistola, cap. XI,¹⁷ plurima se in ieiuniis multis passum fuisse gloriatur. — Priori quoque ad eosdem epistola, cap. IX,¹⁸ ait: castigo corpus meum, et in servitutem redigo; ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar: — Nos etiam in eadem secunda¹⁹ ad Corinthios epistola, cap. VI,²⁰ hisce verbis ad ieiunium hortatur: Exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros in multa patientia in laboribus, in vigiliis, in ieiuniis. — De ceteris Apostolis Actuum XIII cap.²¹ dicitur: Ministrantibus illis Domino et ieiunantibus, dixit illis Spiritus Sanctus etc. Cap. vero XIV,²² sic habetur: Cum constituissent illis per singulas ecclesias Presbyteros, et orassent cum ieiunationibus, commendaverunt eos Domino. — De antiquis patribus, de eremitis, de monachis, quod frequenter ieiunaverint, ita manifestum est, ut mea narratione non ageat.²³

5. Dicent fortasse lutherani: Abstinentionem a carnibus temporariam, spontaneaue ieiunia non damnamus; sed eam damnamus legem, quae nobis ieiunandi necessitatem indicit.²⁴ Nisi enim pro Romanorum Pontificum sanctionibus ieiunaverimus, aeternae damnationis reos nos esse volunt. At non est hoc Christi Evangelio, non Apostolicae doctrinae, non christianae libertati accomodatum, — Nam, Lucae V,²⁵ ipse legislator noster Christus Iesus: Non possunt, inquit, filii sponsi ieiunare, quandiu cum illis est sponsus.²⁶ Qui autem, exceptis christianis, filii sponsi sunt appellandi?²⁷ Quandiu quoque cum illis est sponsus? Nonne continue, nonne usque ad consummationem saeculi? — Matthaei etiam cap. XV²⁸ dicitur: Non quod intrat in os coinquinat hominem: unde cum Dominus discipulos ad praedicandum mittit, manducate, ait, quae apponuntur vobis.²⁹ — Paulus item³⁰ in eandem sententiam, ad Romanos epistola cap. XIV,³¹ inquit: Non est regnum Dei esca et potus, quod sane interpretatur glossa: neque in abstinendo, neque in manducando iustitiam esse. Prima etiam ad Timotheum epistola, cap. IV.³² Omnis, inquit, creatura Dei bona est: et nihil reiiciendum quod cum gratiarum actione percipitur.

6. Sed quanquam eiusmodi dicta omnem videntur abstinentiae ieiuniorumque legem evertere, non evertunt tamen si exponantur recte,³³ introrsumque inspiciantur. Arenosum enim in primis et instabile iaciunt fundamentum, ideoque haud mirum si rimarum plena eorum sunt aedificia,³⁴ atque omni ex parte minantur ruinam. Nullam enim nobis abstinentiae necessitatem nisi ab humana lege impositam esse contendunt; id quod sane et falsum est, et extra omnem rationem.

Quaesierim equidem: Nunquid non hominum multitudo, aliquo ad coercendas animi aegritudines remedio eget?³⁵ Hoc si negetur, Pauli³⁶ continuo ad Galatas V,³⁷ praesto est sententia: Caro, enim inquit, concupiscit adversus spiritum: spiritus autem adversus carnem: haec enim sibi invicem adversantur: ut non quaecunque vultis, illa faciatis. Si ergo aliqua contra carnis desideria, ne spiritus integritatem obruat, indigemus medicina, naturalis certe rationis lege, tanta nobis diligenda abstinencia est, quanta ad carnis cupiditates restinguendas,³⁸ necessarium esse deprehendimus. Non itaque hominum tantummodo institutis, sed naturali etiam lege ad aliquem abstinenciae modum suademur. Nam, si abstinenciae ieiuniique natura communi quadam ratione pensetur, quatenus inquam, ciborum quaedam intermissio est qua coercetur caro, atque tanquam freno, ne contra spiritum rebellis sit et temeraria, cohibetur; non est arbitraria omnino, sed naturae lege ad ieiunandum obstringimur. At si ieiuniorum tempora certusque ac definitus continentiae modus consideretur, non naturae lege, sed maiorum sanctionibus, longaue Ecclesiae consuetudine est receptum.³⁹ Ut enim saecularium principum legibus naturalis iuris praecepta in temporalibus rebus ad quendam observationis modum, pro temporum hominumque conditione collimitantur, ita spiritualis principis interest, ea iuris naturalis praecepta moderari, quae fidelium commodis in spiritualibus rebus inserviunt. Quo sane fit, ut sicuti aliis christianorum moribus, ita ieiunio abstinenciaeque, modum aliquem pro fidelium salute constituat.

7. Quod autem blaterant, non posse filios sponsi quandiu cum ipsis est sponsus ieiunare, nullum nostrae huic definitioni praeiudicium affert. Illud enim ad Christi tantummodo discipulos, non ad omnes christianos referendum esse, Chrysostomus putat.⁴⁰ Nam cum imbecillo adhuc animo essent, ac delicato in rebus spiritualibus stomacho, non erant, ipso sponso praesente, ieiuniorum austeritate absterrendi; sed dulci potius atque suavi quadam benevolentia confirmandi. Hieronymus vero,⁴¹ de veterum observantiarum ieiunio interpretatur. Non enim qui nova Spiritus Sancti gratia illustrandi erant, veteribus ieiuniorum observationibus debebant alligari. At Augustino duplex esse ieiuniorum genus placet:⁴² unum scilicet luctus, alterum exsultationis. — Primum, cum amara quadam criminum pensitatione, atque cum praesentis vitae amaritudine tolleratur. Alterum, cum spirituali quadam animi exsultatione coniungitur; dum videlicet, gustato spiritu, desipit omnis caro. Perfectis viris, iis scilicet, qui continua prope divinarum rerum contemplatione fruuntur, exsultationis ieiunium tribuit Augustinus; luctus vero amaritudinisque ieiunium non tribuit; propterea quod continua prope spirituali sponsi praesentia magnopere delectentur. Unde, ubi habetur in Evangelio Lucae:⁴³ Non possunt filii sponsi ieiunare; in Evangelio Matthaei⁴⁴ legitur: Non possunt filii sponsi lugere. At ceteris christianis qui ad tantum perfectionis fastigium provecti non sunt, luctus ieiunium aptum⁴⁵ admodum est et accomodatum: quippe quod et praeterita crimina diluendi, et cavendi futura, sollicitam curam gerant. De perfectis ergo viris, de luctusque ieiunio, dictum illud Servatoris intelligit Augustinus.⁴⁶ Non itaque evangelicam dedecet libertatem quod aliquae⁴⁷ in observandis ieiuniis a maioribus condantur leges. Sed, cum hac ipsa libertate, diversa perfectorum atque imperfectorum virorum⁴⁸ de abstinentiae modo conditio manet; illi enim magna cum animi voluptate,⁴⁹ isti vero, cum amara suorum criminum conscientia, ieiuniorum leges observant.

8. Quod deinde affertur, eum cibum qui ingreditur in os hominis animum commaculare non posse, verissimum sane est, et alimenti naturae consentaneum. Qui enim cibus, ore captatus, in hominis animum qui spiritualis naturae est, ageret? Sed hoc ieiunii iura non tollit. Etsi enim cibus suapte natura mentem hominis non coinquinat, si quispiam tamen in eius usu modum excesserit, legemque transgrediatur, iam⁵⁰ dehonestandi commaculandique hominem vim roburque capit. — Itidem, ad divi Pauli dictum respondetur, quod inquam, neque cibi neque potus abstinentia, si eorum natura spectetur,⁵¹ quicquam ad regni coelestis assecutionem operatur; sed si ad cavenda crimina, ad constitutaeque legis observantiam comparetur, maxime nobis utilitati usuique accedit.

9. Adde, quod, quanquam Christi discipuli qui ad christianam augendam rempublicam, ac confirmandam mittebantur, nullo ciborum genere interdicti erant, nullisque ieiuniorum legibus tenebantur, quippe quod sic eorum ad varias nationes profectio, eorumque labor continuus exposceret, verisimile tamen est, quod saepenumero ieiunarent, atque per eos ad posteros ieiuniorum observatio derivarit.

10. Creaturam, postremo, omnem bonam esse, nihilque debere reiici, quod cum gratiarum actione percipitur, eandem videtur interpretationem exigere.⁵² Si enim ciborum natura spectetur, nulli sane reiicendi sunt cibi, quasi aliquam nobis culpa maculam possint inurere. Sed si aliquibus ciborum generibus rationabili ex causa interdiciamus, aut sit aliquod abstinentiae tempus a maioribus praefinitum, reiicenda tunc illa ciborum genera sunt, estque legibus obtemperandum.

11. Ceterum, hanc nostram in ieiuniorum observatione evangelicae libertatis defensionem labefactare posse videtur, quod libertatis rationem in quadam agendi non agendique facultate constitutam esse, superius definivimus.⁵³ Si enim ita ieiuniorum legibus obstringimur, ut non ieiunare non valeamus impune, quomodo agendi non agendique in nobis sita est facultas? Haec igitur ieiuniorum institutio cum libertate non convenit.

Sed animadvertendum nobis est, eam quam superius assignavimus libertatis rationem, non cuiuscunque libertatis aequam definitionem esse; sed eius tantummodo quae cum naturalis impetus necessitate coniungi non potest, quae inquam completa omni ex parte perfecta libertas est. Sic enim, quod nulla necessitate ducti agimus, libere profecto a nobis fieri dicitur, propterea quod illud ita exitu praestamus, ut nullo nostro periculo non praestare valeamus. At hic libertatis modus non omnibus in rebus convenit christiano.⁵⁴ Sunt enim pleraque in evangelica lege perscripta, quae impune praeterire non liceat, ut diligere proximum; ut mutuanti alteri nihil sperare⁵⁵ debere; ut non concupiscere mulierem; ceteraque id genus plurima. Sunt et pleraque Pontificum instituta, quae nos ad quarundam⁵⁶ rerum observationem urgeant, ut ne festis diebus rei divinae vacare; ut singulo anno peccata confiteri; ut sacram⁵⁷ Eucharistiam statuto tempore suscipere. — Sed praeter hanc quam diximus libertatem, alia quaedam libertatis species est, quae non omnem quidem necessitatis modum excludit, sed eum dumtaxat, qui violentia coactioneque perficitur:⁵⁸ quo sane libertatis modo, agere dicimur libere, quum quippiam nostra agimus⁵⁹ voluntate. Nam omnis voluntatis impetus, sive naturalis sit, sive adventitius, violentiam coactionemque excludit. Est enim violentum quod est a principio extrinseco, nil conferente vim passo;⁶⁰ idest passo nullam ad illud, sed magis ad contrarium⁶¹ inclinationem habente. Haec est illa libertas quam sibi suis in rebus agendis veri vindicant christiani. Quanquam enim quamplura christianis legibus sub quadam⁶² agendi necessitate sunt constituta, ea tamen, veri christiani non contra voluntatem atque⁶³ inviti servant; sed tanquam coelitus demissa, quodam voluntatis ardore colunt⁶⁴ ac venerantur. A christianorum enim legibus Spiritus Sancti gratia, quam primariam nostram legem esse diximus, non desciscit.