De convenientia institutorum Romanae Ecclesiae cum Evangelica libertate

1. Confirmata constitutaque absolutae libertatis ratione, definiendum nobis est in quas sit libertas partes dividenda.

Igitur, cum quandam a violentia atque a necessitate negationem libertas includat: dum, inquam, in diversa ad unum finem spectantia, atque in utramque ut exposuimus contradictionis partem viam habet; ad eorum numerum, quae vim necessitatemque inferre solent, sunt Libertatis partes collimitandae. Nam cunctis est hoc negationibus commune, ut ad affirmationum numerum, quibus suapte natura repugnant, sint definiendae. Quinque enim sensuum negationes esse, si sensus quandoque posuerimus, nemo est qui nesciat. Nam quemadmodum visivae virtutis una negatio est, quam caecitatem appellamus, ita et suam auditus negationem habet, quae potest surditas appellari. Idemque de ceteris sensibus est dicendum.

At violentia triplex est: itidem et triplex necessitas:

Quaedam enim absoluta est, atque omni ex parte perfecta: ea scilicet, qua ad certum quippiam usqueadeo immobili necessitate impellimur urgemurque, ut nulla inde ratione divertere valeamus; dum enim a quopiam alicubi gentium repugnante voluntate detineor, violentiam patior, Dum et mihi felicis nomen offertur, quaeriturque ex me, num felix esse velim, nequeo felicitatis conditionem renuere, imo tali in ipsam necessitate deducor, ut miseriam velle non queam. — Una itaque libertatis species est, quae omnem hanc violentiam omnemque absolutam necessitatem excludit. Sic enim dicitur is in agendo liber, cui nulla violentia, nullaque agendi necessitas incumbit. — Sed et haec libertatis species, bifariam dividitur: Una enim libertas est, quae et violentiam et absolutam necessitatem eliminat; haecque perfectae libertatis, quam superiori capite definivimus, sibi vindicat rationem. Altera vero est, quae omnem quidem violentiam arcet, veruntamen aliquam naturalis inclinationis necessitatem admittit. In appetitu namque felicitatis, primae libertatis ratio minime invenitur, quando eam naturali quodam desiderio voluntas omnis affectet. Sed alterius libertatis specie felices esse volumus: propterea quod non violentia, sed appetitus inclinatione felices esse cupiamus.

Alia necessitas est, quae imperfectae quidem necessitatis rationem habet, quippe quod impetus potius quidam sit quam necessitas: hac tamen ratione necessitatis definitione participat, quod ad bene frugaliterque vivendum, magno incommodo sit, ac impedimento: ut sunt sacrilegia, furta, adulteria, ceteraque id genus vitia, quae suo pondere in perniciem trahunt. — Hanc necessitatem, sive malueris bene agendae vitae impedimentum appellare, alia species libertatis excludit, quam libertatem dicimus a peccato.

Tertia necessitas est, quae et necessitatis ratione imperfecta participat: quae, inquam, suo pondere in expediundo bono opere difficultatem ingerit: sicut in aegritudine, sicut in fortunae incommodis, sicut in rerum domesticarum molestiis accidit. — Hanc necessitatem, sive hoc liberae actionis impedimentum, tertia species libertatis explodit, quae libertas a miseria nuncupatur. Miserum enim hominem faciunt aegritudo, infortunia, animi molestiae.

2. Triplex igitur libertatis genus est: a necessitate; a peccato; a miseria. — Hisce posset et eaipsa libertas addi quam Paulus Apostolus ad Romanos scribens, libertatem a iustitia¹ vocat. Sed haec, si rem ipsam consideremus, servitus potius dicenda est quam libertas. Nam cum voluntas omnis a natura in bonum prona sit, numquamque in malum, nisi aliqua boni specie decipiatur, se se insinuet; ea quidem libertas quae impedimenta ad bene vivendum tollit, verae libertatis ratione digna esse non potest. At quae ad perditos mores impedimentum excutit, ea non vera libertas est, sed quandam libertatis speciem gerit, dum reiecta iustitia, quae instar freni, humani animi aegritudines moderabatur, quandam male vivendi licentiam adipiscimur.

Alii quoque a² Bernardo³ libertatis afferuntur modi. Est enim apud ipsum, libertas arbitrii, libertas consilii, libertas beneplaciti. — Sed haec libertatis divisio posterior est, atque inter materiales partitiones est collocanda. Ea enim sola formalis est partitio libertatis, quae a necessitate, quam ratio libertatis excludit est desumpta. Bernardus autem non a necessitatis exclusione, sed a diversa comparatione ad bonum species libertatis accepit. — Est enim ea libertas arbitrii, qua bonum illud quod honesti speciem habet, nostra deligimus voluntate. Libertas consilii, qua rebus iis quae ad felicitatem prosunt, utimur. Beneplaciti autem libertas, qua sponte in boni ademptione delectamur. Pulchra sane haec est partitio libertatis, sed quoniam nostro instituto aut nihil, aut parum inservit, ea praetermissa, priori, ut sese opportunitas obtulerit, felicius utemur.