De convenientia institutorum Romanae Ecclesiae cum Evangelica libertate

1. Post definitam christianae libertatis rationem, reliquum est ut ostendamus, huic non officere libertati, quod unus¹ in christiana republica supremus Pontifex sit, qui omnia suis legibus moderetur ac gubernet.

Sunt enim quibus placeat, neminem debere in catholica Ecclesia esse, qui supremum inter² omnes gerat magistratum; sed quam potestatem Ecclesiae Christus optimus impertivit,³ eam omnem primum universali Ecclesiae contulisse;⁴ tum ex ea in eos, qui gradum aliquem in christiana nostra Ecclesia tenent, defluxisse.

Sed si rerum publicarum modum naturamque spectemus, intelligi facile poterit supremum aliquem in christiana republica principem esse oportere, qui ovium Christi curam gubernationemque suscipiat. Inde autem huiusce confirmandae rei initium sumere possumus, quod Christus ipse Maximus christianae reipublicae institutor, eam condere rempublicam debuit, quae optima esset, omniique ex parte perfecta. Nam cum per ipsum Reges regnent legumque conditores iusta decernant;⁵ rationi consentaneum admodum est, ut quam constituere per se rempublicam decreverat, eam sane insignem omniumque excellentissimam efficeret. Quis autem negarit, eam multitudinis gubernationem esse optimam, in qua unus rerum omnium moderator praesideat? Nam ad gubernationis finem, ad pacem, inquam, atque⁶ concordiam subditorum, quietius, suavius, felicius per unum omnium principem pervenitur, quam per plures; quorum iudicium diversum facile esse potest et contrarium.

2. Hoc autem ex iis et quae a natura, et quae ab arte proveniunt, possumus coniectare. In humano enim corpore unum quoddam principium est, quod membris omnibus vitam motumque influit, cor, inquam, sive malueris, caput. Grues, teste Avicenna, octavo De animalibus libro,⁷ unum habent regem ac principem, qui, ut facilius incidentes exaudire tumultus possit, quum ceteri tecto alis capite dormiant, exerto ipse capite dormit. Apes, ut Hieronymus ad Rusticum monachum⁸ scribit, unum sibi constituunt regem, quem nisi praecedere agmen viderint, nunquam ab alveari digrediuntur. In navi unus gubernator sit necesse est. Domus quaelibet suum rectorem suumque dominum habet. Unumquodque coenobium uno praeposito gubernatur.

In omni denique negotio, ut tandem finem faciam, nisi unus sit, cuius studio ac diligentia dirigatur, male res agitur, aegreque perducitur ad finem. Quid? Nonne Graeciae civitates, auctore Iustino,⁹ dum singulae imperare cupiunt, omnes imperium amiserunt? Quapropter, bene sapienterque cecinit Lucanus:¹⁰

«Nulla fides regni sociis, omnisque potestas
impatiens consortis erit.»

Nec minus prudenter ab Homero dictum existimo, cum II Iliados libro¹¹ ait:

Οὐκ ἀγαθὸν πολυκοιρανίην · εἰς κοίρανός ἔστω,
εἰς βασιλεὺς

Id est: Non est bonum ut dominantur multi, unus dominus sit, unus rex.¹² Ad hoc etiam opinio Pythagorae videtur alludere. Nam cum duos rerum ordines statuisset: unum scilicet bonorum, alterum malorum; in bonorum ordine unitatem, in malorum vero, multitudinem pluralitatemque collocavit.¹³

3. Quod si christiana respublica, quam catholicam, id est universalem Ecclesiam¹⁴ nuncupamus, optima omniumque dignissima est constituta, eam debere ab uno principe gubernari fateamur oportet. Accedit, quod coelesti illi Ecclesiae quam triumphantem dicunt, similior conformiorque nostra haec militans Ecclesia erit, si unus in ea Princeps fuerit constitutus. In illa enim unum est omnium rector, ipse scilicet Deus Opt. Max. Quamobrem dicitur a Ioanne in Apocalypsi :¹⁵ Vidi sanctam civitatem Ierusalem novam, descendentem de coelo. Moysi quoque fuerat praemonstratum, ut tabernaculum, instar eius quod sibi in monte fuerat ostensum, constitueret.¹⁶ Quid? Nonne hanc ecclesiastici principis unitatem Servator ipse, Christus Iesus, declaravit, cum dixit Ioannis X,¹⁷ Fiet unum ovile, et unus pastor?

4. Dices fortasse: — Unum habeat christiana respublica principem, unum caput, unum pastorem; non propterea sequi necesse est, ut unus in ea mortalis homo sit, qui supremum in ea pastorem ducemque agat. Satis enim¹⁸ superque eius dignitati consulitur, si Christus ipse, qui hanc a fundamentis erexit Ecclesiam, illius princeps, caput et rector exsistat.

Ceterum, qui hoc commentum effingit, non videt illud ex humanae conversationis inconsideratione, ne dicam ignoratione, procedere. Ecquid, non humanae nostrae conditioni consentaneum est, ut is princeps qui nostram est rempublicam moderaturus, aliquo a nobis exteriori percipiatur sensu, quando omnis ferme nostra operatio cum sensibilibus rebus sit coniuncta? Nam omnibus quas condidit Deus creaturis, pro earum natura conditioneque providit. Dico autem mihi: tu qui te astute a principis legibus subducere moliris; nonne Christus qui antea visibilis erat hominibus, invisibilem nobis, post ascensionem in coelum, vitam vivit? Petro quidem Romae, Damasci Paule, nonnumquam etiam fortasse aliquibus aliis, posteaquam e nostris sese oculis praeripuit, visus est: at multitudini occultus manet et incognitus. Humanae igitur nostrae conditioni congruum est et accomodatum, ut aliquis huiusce nostrae reipublicae praefecturam gerat, qui aliqua nobiscum sensibili consuetudine conversetur, ipsiusque invisibilis capitis vicariam personam agat. Quod si ita est, imo quia ita esse congruit rationi, non est cur timere debeamus, ne unius hominis in christiano populo principatus, eius aliqua ex parte imminuat libertatem. Non enim quod in alterius commodum utilitatemque est institutum, eius derogat libertati, quando id solum libertati officiat, quod voluntariae actioni eius, praesertim quae recta sit, rationem tollit. Nam ea operatio quae hominem in malum trahit, dicenda potius est ex quodam libertatis abusu, quam ex libera voluntate proficisci. Quid? si me de immensa rupe volentem dare praecipitem, detineat quispiam, atque impediatur, ecquid illi crimini dabitur, quod mea me libertate privarit? Insanit profecto, furitque qui hoc dixerit. Simili ratione, si unus sit in republica princeps cuius solertia caveatur ne a perditis hominibus interturbetur, laceretur, diripiatur, suamque illi omnem suam operam praestet, ut tranquillam vitam vivat, bonisque in ea ac praetextatis moribus studeatur; non imminuit is reipublicae libertatem, sed conservat, sed auget, sed in meliorem statum constituit. Nam cum is liber sit, ut Aristoteles, I suae Metaphysices libro¹⁹ tradit, qui gratia sui, servus autem, contraria ratione, qui alterius gratia est ac operatur; ea multitudo quae uno principe gubernatur, principem potius captivum tenet, quam ipse multitudinem. Quicquid enim is ipse agit, cogitat, somniat, si vere principis nomine dignus existat, in reipublicae suae commodum operatur.

5. Quam maxime ergo aberrant a vero, qui ea ratione unius principatus maiestatem a christiana republica arcere student, quod christianorum videatur officere libertati. Non modo enim, ut ostendimus, non officit, verum etiam magnopere prodest; et ita prodest, ut eo detracto, nostrae reipublicae dignitas, integritas, diuturnitas conservari non possit. Ubi namque plura in republica emerserint capita, discordias summas, ac simultates facile intercidere posse, nemo, nisi rerum humanarum inscius, ignorat. Discordia autem maximae res dilabuntur;²⁰ omneque regnum, Salvatoris nostri sententia, in seipsum divisum desolabitur, et domus supra domum cadet.²¹ Quamobrem et summus ille Peripateticorum facile princeps, Aristoteles, XII suae Metaphysices libro, Dei Opt. Max. unitatem hac ratione conclusit, quod entium multitudo disponi male non debeat: In multitudine autem, pluralitas principatuum mala sit.²²