De inspiratione sacrae Scripturae: theologica disquisitio

Principii loco statuunt: Quod etsi Deus vere sit auctor librorum sacrorum, tamen non unicus, sed principalis tantum. Quod scriptores biblici, utpote ad amanuensium conditionem nequaquam reducendi, veri quoque auctores fuerunt, et nec plus nec minus auctores ac alii quicumque scriptores profani. Quod ad ipsos proinde pertinebat adoptare sibi certas formas litterarias, seu certa genera compositionis, consentanea quidem tum usibus sui temporis tum proprii inclinationi ingenii, et de integro sarta tectaque servanda sub inspiratione divina, cui nullus repugnat scribendi modus, ex iis quos usus hominum consecravit. Et quoniam ex genere litterario adoptato semper sumenda est indicatio speciei veritatis quae in unoquoque libro proponitur, tota quaestio tandem reducitur ad genera litteraria a biblicis scriptoribus assumpta, necnon et ad regulas per quas secundum varias temporum ac locorum circumstantias illa regebantur.

Speciatim autem loquendo de libris qui formam historicam prae se ferunt, distinctione opus esse aiunt. Quandoque enim forma illa nihil plus est quam purum instrumentum ad inculcandum efficacius veritatem aliquam vel philosophicam vel moralem, et tunc sensus libri non in ordine et linea historiae est quaerendus. Quandoque e contra, intentio fertur in historiam qua talem, et tunc, sed tunc tantum, fallax est liber si non consonet factis, verax si secus. Quanquam vehementer erraret quisquis crederet divisionem hanc esse adaequatam, quasi nihil inter duo divisionis membra caderet medium. Imo genera intermedia sunt fere infinita, et exemplum idoneum accipies ex iis quae nostris diebus dicuntur romanzi istorici. Caeterum, cum nunquam satis inculcari possit nullum genus indignum esse auctoribus inspiratis, eo quod in omnibus par invenitur idoneitas ad docendum, ad arguendum, ad erudiendum in iustitia, non est profecto cur dicantur genera litteraria ab hagiographis assumpta, in exceptione esse reposita. Reducenda ergo sunt ad communes categorias.

I. — Nunc vero res est notissima, quod apud omnes populos historia primitiva longe longeque distat ab historia rigorosa. Nulla enim gens est quae unquam penetraverit mysterium suarum originum, sed solum sunt vulgatae in populo traditiones, sunt legendae, sunt mythi quorum valor realis a nemine potest exacte delimitari. Historicus ergo referens narrationes quae suo tempore currunt ut eas conservet ad perpetuam memoriam, proponet illas, nec plus nec minus, pro quanto valent, atque hinc procreabitur in ordine historiae speciale quoddam scripti genus, cuius egregium specimen suppeditat Titus Livius, ubi romanae gentis initia describit.

At si inspiratio divina, ut saepe dictum, nihil humani a se alienum novit, curnam, quaeso, illud ipsum genus in litteris quoque sacris locum non haberet? Curnam non in Genesi reperiretur, ubi non unius populi modo, sed mundi et ipsius humanitatis narrantur exordia? Sane vero, vel sola ratio a priori id iam vehementer suaderet, quia si historia primitiva omnium populorum pertinet ad genus semi-mythicum et semi-historicum, quanto magis ad idem genus ea censebitur pertinere narratio, quae prae caeteris omnibus altius ascendit in densa illa ac mysteriosa caligine originum! Praeterea argumentum a posteriori vix tibi dubium in hac parte relinquet. Nam etsi fatendum sit infinitam esse distantiam inter Genesim et caeteras cosmogonias quoad doctrinam theologicam et moralem, elementumque mythicum in litteris paganis multo magis dominari, et sub formis etiam prorsus ridiculis ac plane monstruosis, adhuc tamen affinitates narrationum evidentiores sunt quam ut a quoquam negentur. Ergo in Genesi quoque mythi sunt et legendae, salva interim perfecta huius libri veracitate, quia attento genere litterario, omnia facta in eo relata proponuntur sub beneficio, ut vulgo dicitur, inventarii; omnia etiam, sive historica, sive non, vestimento sunt verissimae ac purissimae ideae religiosae¹.

II. — Sed iam a genere praehistorico quod singularem ubique prae se fert mixtionem fabulae et realitatis, veniendum est ad genus aliud quod circa historica, ut aiunt, tempora occupatur. In quo quidem, si ratio habeatur moris universaliter recepti apud quosvis scriptores, videbitur evidens intentio narrandi eventus ut absolute reales et in seipsis veros. Ideo, concludet quispiam, historicos Scripturae libros, ab Exodo saltem et deinceps, habere oportebit tanquam concretae realitati factorum ad amussim respondentes, ne alias mendaces vel fallaces inveniantur, quod absit. Et tamen, eppure! quot etiam hic distinctiones faciendae!

Considerandum enim occurrit quod historici biblici vixerunt aliquibus saeculis ante nos, et nemo nescit quam periculosum sit iudicare res antiquas secundum criteria moderna. Quis enim, quaeso, vel tantisper versatus in litteratura graeco-latina, non animadvertit quanta sit distantia inter veteres et nos quoad conceptum historiae? Apud nos historia est scientia; apud veteres vero, ars. Nos sumus photographi, illi pictores. Unde eam sibi libertatem assumebant, quam nullus modernus licitam putaret, sicut cum Titus Livius construit de integro sermones et discursus nusquam ab eis edictos, in quorum ore ponuntur. Et tamen nemo hactenus historicos istos ea de causa falsitatis culpandos existimavit, sicut nemo culpat Raphaelem de eo quod B. Virginem iis vestibus vestiverit, quibus suo saeculo Romanae mulieres utebantur. Atqui, eritne forsitan principium aliquod theologicum ad denegandum historicis biblicis facultatem tractandi historiam secundum normas quae in vigore erant dum scribebant? Equidem veri sunt eorum libri. Sed veritas libri non ea demum res est de qua iudicari possit in abstracto. Est res relativa quae ex indole operis dependet, et ex legibus quae pro tempore regunt genus litterarium ab auctore adoptatum.

At nondum satis. Duo quippe sunt semper habenda prae oculis. Primo, quod auctores biblici scribebant hebraice, et secundo quod erant orientales. Primo, inquam, scribebant hebraice. Porro lingua hebraica eius generis est, ut si penitus non cognoscatur, facile ansam det credendi, ibi esse affirmationem categoricam, ubi ne umbra quidem. Et hoc provenit ex rigiditate eius. Linguae modernae habent multas flexiones, quarum ope expanditur dubium discretum super totam narrationem. At linguae semiticae his flexionibus carent. Praeterea, auctores sacri erant orientales. Et quomodo iudicabimus nos de generibus litterariis orientalium cum criteriis occidentalibus? Quod si ingens distantia separat conceptionem quam moderni habent de historia, a conceptione quam sibi veteres classici efformaverant, non a vero aberrabit quisquis dixerit quod in hac parte inter nos et orientales interiacet abyssus. Res narrare sicut solebant a patre in filium transmitti per longa in seram noctem protracta colloquia, vel sicut consignatae inveniebantur in primo libro occurrente, haec erat nec plus nec minus, praescripta orientali historico norma, quin ulteriore inquisitione, criticove examine opus esse arbitraretur. Et probationem limpidam habes in eo quod testantur illi qui diu in Oriente commorati sunt: omnes nimirum orientales historias concludi cum clausula: Deus scit melius quam nos! Ergo rursus, attento genere litterario, historicus orientalis, etiam cum ea refert quae sunt materialiter falsa, non errat nec fallit, quia eorum quae refert, fideiussorem non se facit, sed semper subintelligendam relinquit restrictionem quae apud nostros classicos identidem diserte occurrit: aiunt, dicunt, ferunt. De caetero: Deus scit melius quam nos. Sed nec unquam, quaeso, excidat e memoria, quod, teste Ernesto Renan ubi supra, historiographia musulmana est, in qua oportet quaerere analogiam processus historiographiae sacrae apud Hebraeos.

Et nedum infirmetur, crescit potius argumentum si internum Bibliorum characterem inspiciamus. Quisquis enim in studiis biblicis plane peregrinus non est, ignorare non potest quod historici sacri dici debent documentorum compilatores, potius quam librorum scriptores in sensu moderno vocabuli. Vide ad exemplum libros Paralipomenon, quorum tertia saltem pars textualiter transcripta est ex libris Regum, vel certe ex aliquo fonte communi. Hinc recte Paralipomenon libros dices collectionem quamdam citationum implicitarum. Sed nec ulla esse potest ratio cur non ab eadem methodo pendere dicamus Pentateuchum, caeterosque libros historicos.

Nunc ergo sponte enascitur quaestio, utrum in citando seu transcribendo sua documenta, intenderint hagiographi fideiussores se facere assertionum quae in eis continebantur. Ita plane, respondebit statim doctor quispiam resolutissimus, quia iuxta fundamentales historiae leges, quisquis affirmat factum, nulla declaratione vel restrictione adiecta, sive implicite citando, sive non, iste ipso facto fideiussorem veritatis facti se constituit. Sed, o bone, dum leges historiae fundamentales in medium adducis, liceat tantisper percontari quaenam illa historia sit, ad cuius leges iam appellas. An historia, qualem nos illam concipimus, vel qualem illam concipiebant orientales? In primo casu, nullus erit dissensus inter nos, sed iam versamur extra quaestionem. In secundo autem, redeunt considerationes superius adductae, quae novam accipient ex sequenti comparatione confirmationem. Nam certe in operibus historicis modernis, solet auctor adiungere appendicem in qua colligit omnia documenta ad libri materiam attinentia. Et alicui forte in mentem veniret quod ipso insertionis facto, auctor intendit fideiussorem se facere veritatis singuli cuiusque documenti? Ne per somnium quidem, praesertim si, ut evenire solet, plura in collectione sunt posita, quae fuerunt in corpore libri diserte reiecta et studiose confutata. Atqui, cogita nunc unam ex illis appendicibus seiunctam ab eo quod apud nos est operis substantia seu corpus, et habebis sat fidelem imaginem generis litterarii historici apud orientales. Cum enim de orientali historico agitur, non est cur in eo unquam praesumas intentionem asserendi facta proprio nomine, propriaque auctoritate. Ipse solet subaudire: Deus scit melius quam nos. Ipse in arte critica prorsus peregrinus, indiscriminatim ea quae audivit, sicut audivit refert. Ipse propterea id privilegii habet, ut narrando falsa non erret, et affirmando quae nescit non mentiatur.

Proinde, nullum est factum cuius historica veritas constare possit ex hoc solo quod narratur in Bibliis, sed ad demonstrationem oportet procedere per alias vias: Vel per viam exegeticam, sicut cum deteguntur in contextu specialia indicia intentionis quae sit ad categoricam affirmationem terminata. Vel per viam critico-historicam, sicut cum veritatem facti suadent natura et aetas documentorum, collatio cum aliis factis historicis certis, et alia huiusmodi. Vel denique per viam dogmaticam, sicut cum fides peccati originalis securos nos facit, quod factum lapsus descriptum in Genesi, sin minus in suis circumstantiis, at certe in sua substantia, vere est historicum. In summa, maxime semper cavebis ab interpretandis libris antiquitatis, praesertim orientalis, secundum litterarias conventiones modernorum, non attendendo quod tunc aliae vigebant leges, et aliae conventiones².

III. — Superest tandem ultima consideratio, deducta ex hoc quod scriptores biblici non scripserunt ad instructionem scientificam, sed religiosam. Nam Biblia sunt codex religiosus, et non manuale historiae, dicente Apostolo, 1 Cor. XIV-3: Qui prophetat, hominibus loquitur ad aedificationem, et exhortationem, et consolationem. Porro si hagiographi de historia nihil curabant, nisi in quantum ad scopum sibi praefixum conducebat, quid prohibet quominus, etiam extra casum implicitarum citationum, historiam sat libere tractaverint, fingendo, adiungendo, amplificando, et plura artificialiter accommodando pro fine instructionis dogmaticae? Quod quidem maxime confirmatur ex modo quo praedixerunt futura. Nam eventus longo intervalo separatos saepe in eadem visione quasi consecutivos vident, et nulla interiecta mora, a typo transeunt ad antitypum, et a figura ad figuratum. Ipse Cornely, ubi de librorum propheticorum dictione edisserit, docet: « Prophetas saepe res futuras velut praesentes aut etiam praeteritas proposuisse. Omnia vaticinia fragmentis esse similia, quae cuncta apto ordine disponi atque componi oporteat, ut completa rei imago exoriatur. In prophetica praedictione non eam quae in historica narratione, claritatem esse quaerendam, et maxime cavendum esse ne eadem accurata temporum distinctio quae ab historicis exspectatur, a prophetis postuletur, etc. etc. » ³ At nos nunc quaerimus qua de causa licitum fuerit prophetis uti hac libertate in describendo futurum, et non licuisse in describendo praeteritum. Aut cur esset in causa veracitas divina, dum codex sacerdotalis proponit distinctionem sacerdotum et levitarum, unitatem sanctuarii, et alia similia, tanquam mosaicae institutionis, licet originem habuerint multo posteriorem, et iam amplius in causa non sit, cum Isaias Cyrum velut praesentem alloquitur, cum Ieremias vaticinatur Ierusalem fore in perpetuum centrum religionis, cum angelus praedicit filium nasciturum de Maria regnaturum esse in domo Iacob in aeternum, et occupaturum esse sedem David patris sui, cum Christus ipse in evangelio sub uno conspectu simul proponit et miscet ea quae ad ruinam Ierusalem, et ea quae ad finem mundi pertinebant.

Conclusio itaque sit, quod mythi sunt in Scriptura, implicitae quoque citationes falsorum documentorum, fictiones demum et artificiales historicorum eventuum accommodationes ⁴. Id tamen absque praeiudicio veracitatis et inerrantiae, si ratio habeatur specialis formae litterariae quae antiquis illis libris propria est, pro varia conditione temporum, aliarumve circumstantiarum in quibus conscripti sunt. — Hactenus ingeniosa biblicorum nostrorum inventio.