De inspiratione sacrae Scripturae: theologica disquisitio

DE FORMIS LITTERARIIS SCRIPTURAE SACRAE.

« Dei Filius Iesus Christus... non fuit est et non, sed est in illo fuit ». 2 Cor. I. 19.

Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus terrae quae fecerat Dominus Deus, inquit Scriptura. Genes. III.1. Et genesiacum quidem serpentem plerique nostri biblici ut mythum habent. Quis enim, quaeso, adhuc crederet serpentem cum muliere colloquentem? Certe id iamdudum incredibile visum fuerat imperatori Iuliano, et omnibus encyclopedistis post Voltaire¹. Quanquam, ut verum dicamus, vulgo christianorum non tanta in hac re difficultas hactenus occurrerat. Unde magnus ille Sanctus Cyrillus quem Voltaire mentiendo ridet, quasi qui non habuerit quomodo satisfaceret Iuliano sciscitanti: serpentem qui cum Eva loquitur, quo tandem usum sermone dicemus? an humano? quid a fictis Graecorum fabulis ista differunt? ille, inquam, magnus Sanctus Cyrillus simpliciter et sine tergiversatione responderat: « En rursus Graecis ea fabulis similia esse dicit. Compertum igitur habet, et fabulas esse et anicularum garritus, nihilque aliud... Sed nos, o bone, nequaquam istud de sancta et divinitus inspirata scriptura dicimus. Fabulosum namque in ea prorsus nihil, veritatis plena sunt omnia. Miror autem quod acutissimus licet, et intimarum, ut ipse opinatur, disciplinarum non imperitus, et extra res sensuum mentem aliquando attollens, non intelligat, improbi et malorum principis daemonis efficacia factam esse vocem malignitatis suae praetextum serpentem obtendentes... Quod si ipse non credit, non propterea percipi veritas nequit. Ille autem veris non assentiens, merito rideat tur »². Verumtamen id pro nunc non admodum refert. Fuerit enim genesiacus serpens verum animal quod occupavit Satanas; fuerit mera species, obiectiva quidem et externa, sed artificiose a diabolo formata et assumpta; fuerit denique purus simplexque mythus decursu temporum in populari imaginatione procreatus: semper in forma serpentina fidelissimam figuram habes calliditatis illius spiritus nequam, qui et versutissimus deceptor, et tortuosissimus sophista, et omnium insinuator atque insufflator haeresum est. Quod et in biblica, ut aiunt, quaestione, ex iis quae his ultimis annis post publicatam encyclicam Providentissimus Deus, excogitata, dicta, et scripta sunt, iterum iterumque luculenter apparuit.

Declaraverat Pontifex, antiquam esse et constantem Ecclesiae fidem, quod inspiratio sese ad omnes et singulas Scripturae partes extendens, non modo falsitatem excludit omnem, sed tam necessario excludit et respuit, quam necessarium est, Deum, summam Veritatem, nullius omnino falsitatis auctorem esse. Porro huic declarationi quae opinionem capite praecedenti expositam directe impetebat, plerique sese laudabiliter et nulla interposita mora subiecerant, editis etiam in publicum haud dubiis suae submissionis documentis. Credidisses igitur causam esse finitam, et ita finitam ut nequidem locus esset optativae clausulae quae alias adiici solet: utinam finiatur error. Sed vanam fiduciam mox monstravit eventus. Nam post aliquod tempus, prostrata opinio novis palliata nominibus, novas resumebat vires, et ecce serpens inter pomifera paradisi latitans ligna, ut incautos quosque decipiat³. Quippe retinebantur omnia fundamenta praecedentis sententiae. Adhuc astronomia Scripturae est in aperta oppositione cum veritate scientifica. Adhuc plurimae narrationes in libris praesertim veteris Testamenti consignatae, tanquam historice falsae haberi debent. Adhuc concordantiae inventae inter facta biblica et babylonica mysteria ostendunt, vel dependentiam Bibliorum a mysteriis illis, vel certe communem quamdam originem ab eodem fonte fabuloso. Adhuc irreductibiles in sacris libris antilogiae sunt, quas nulla unquam exegetarum peritia ad sensum contradictionis expertem reducere valebit. Haec, inquam, omnia intacta servabantur. Et nullus tamen in Scripturis error? Ita plane. Quia error in aliquo libro non est, nisi illud quod materialiter a veritate alienum est, proponatur ut veritas. Quia, quid proponatur ut veritas, quid vero non, ex genere litterario uniuscuiusque libri determinandum est. Quia unumquodque litterarium genus suam habet propriam speciem veritatis, et non est eadem veritatis species quaerenda in tractatu didactico ac in parabola vel allegoria, non eadem in poemate seu romanzo ac in historia, imo vero, neque in historia scripta secundum criteria moderna ac in historia scripta secundum usus et conventiones antiquorum, praesertim orientalium. Quia denique, si ad theologiam pertinet adstruere integralem Scripturarum veritatem, quae consequenter ad integralem earumdem inspirationem iustissime asseritur, opus tamen Criticae est determinare, assignare, et definire propriam singulis libris veritatis speciem, quae ex eorum formis litterariis tota quanta dependet. Haec est paucis expressa, substantia novi systematis, sed praestat ut primum omnium, ingeniosa illa biblicorum inventio in extenso referatur.

Principii loco statuunt: Quod etsi Deus vere sit auctor librorum sacrorum, tamen non unicus, sed principalis tantum. Quod scriptores biblici, utpote ad amanuensium conditionem nequaquam reducendi, veri quoque auctores fuerunt, et nec plus nec minus auctores ac alii quicumque scriptores profani. Quod ad ipsos proinde pertinebat adoptare sibi certas formas litterarias, seu certa genera compositionis, consentanea quidem tum usibus sui temporis tum proprii inclinationi ingenii, et de integro sarta tectaque servanda sub inspiratione divina, cui nullus repugnat scribendi modus, ex iis quos usus hominum consecravit. Et quoniam ex genere litterario adoptato semper sumenda est indicatio speciei veritatis quae in unoquoque libro proponitur, tota quaestio tandem reducitur ad genera litteraria a biblicis scriptoribus assumpta, necnon et ad regulas per quas secundum varias temporum ac locorum circumstantias illa regebantur.

Speciatim autem loquendo de libris qui formam historicam prae se ferunt, distinctione opus esse aiunt. Quandoque enim forma illa nihil plus est quam purum instrumentum ad inculcandum efficacius veritatem aliquam vel philosophicam vel moralem, et tunc sensus libri non in ordine et linea historiae est quaerendus. Quandoque e contra, intentio fertur in historiam qua talem, et tunc, sed tunc tantum, fallax est liber si non consonet factis, verax si secus. Quanquam vehementer erraret quisquis crederet divisionem hanc esse adaequatam, quasi nihil inter duo divisionis membra caderet medium. Imo genera intermedia sunt fere infinita, et exemplum idoneum accipies ex iis quae nostris diebus dicuntur romanzi istorici. Caeterum, cum nunquam satis inculcari possit nullum genus indignum esse auctoribus inspiratis, eo quod in omnibus par invenitur idoneitas ad docendum, ad arguendum, ad erudiendum in iustitia, non est profecto cur dicantur genera litteraria ab hagiographis assumpta, in exceptione esse reposita. Reducenda ergo sunt ad communes categorias.

I. — Nunc vero res est notissima, quod apud omnes populos historia primitiva longe longeque distat ab historia rigorosa. Nulla enim gens est quae unquam penetraverit mysterium suarum originum, sed solum sunt vulgatae in populo traditiones, sunt legendae, sunt mythi quorum valor realis a nemine potest exacte delimitari. Historicus ergo referens narrationes quae suo tempore currunt ut eas conservet ad perpetuam memoriam, proponet illas, nec plus nec minus, pro quanto valent, atque hinc procreabitur in ordine historiae speciale quoddam scripti genus, cuius egregium specimen suppeditat Titus Livius, ubi romanae gentis initia describit.

At si inspiratio divina, ut saepe dictum, nihil humani a se alienum novit, curnam, quaeso, illud ipsum genus in litteris quoque sacris locum non haberet? Curnam non in Genesi reperiretur, ubi non unius populi modo, sed mundi et ipsius humanitatis narrantur exordia? Sane vero, vel sola ratio a priori id iam vehementer suaderet, quia si historia primitiva omnium populorum pertinet ad genus semi-mythicum et semi-historicum, quanto magis ad idem genus ea censebitur pertinere narratio, quae prae caeteris omnibus altius ascendit in densa illa ac mysteriosa caligine originum! Praeterea argumentum a posteriori vix tibi dubium in hac parte relinquet. Nam etsi fatendum sit infinitam esse distantiam inter Genesim et caeteras cosmogonias quoad doctrinam theologicam et moralem, elementumque mythicum in litteris paganis multo magis dominari, et sub formis etiam prorsus ridiculis ac plane monstruosis, adhuc tamen affinitates narrationum evidentiores sunt quam ut a quoquam negentur. Ergo in Genesi quoque mythi sunt et legendae, salva interim perfecta huius libri veracitate, quia attento genere litterario, omnia facta in eo relata proponuntur sub beneficio, ut vulgo dicitur, inventarii; omnia etiam, sive historica, sive non, vestimento sunt verissimae ac purissimae ideae religiosae¹.

II. — Sed iam a genere praehistorico quod singularem ubique prae se fert mixtionem fabulae et realitatis, veniendum est ad genus aliud quod circa historica, ut aiunt, tempora occupatur. In quo quidem, si ratio habeatur moris universaliter recepti apud quosvis scriptores, videbitur evidens intentio narrandi eventus ut absolute reales et in seipsis veros. Ideo, concludet quispiam, historicos Scripturae libros, ab Exodo saltem et deinceps, habere oportebit tanquam concretae realitati factorum ad amussim respondentes, ne alias mendaces vel fallaces inveniantur, quod absit. Et tamen, eppure! quot etiam hic distinctiones faciendae!

Considerandum enim occurrit quod historici biblici vixerunt aliquibus saeculis ante nos, et nemo nescit quam periculosum sit iudicare res antiquas secundum criteria moderna. Quis enim, quaeso, vel tantisper versatus in litteratura graeco-latina, non animadvertit quanta sit distantia inter veteres et nos quoad conceptum historiae? Apud nos historia est scientia; apud veteres vero, ars. Nos sumus photographi, illi pictores. Unde eam sibi libertatem assumebant, quam nullus modernus licitam putaret, sicut cum Titus Livius construit de integro sermones et discursus nusquam ab eis edictos, in quorum ore ponuntur. Et tamen nemo hactenus historicos istos ea de causa falsitatis culpandos existimavit, sicut nemo culpat Raphaelem de eo quod B. Virginem iis vestibus vestiverit, quibus suo saeculo Romanae mulieres utebantur. Atqui, eritne forsitan principium aliquod theologicum ad denegandum historicis biblicis facultatem tractandi historiam secundum normas quae in vigore erant dum scribebant? Equidem veri sunt eorum libri. Sed veritas libri non ea demum res est de qua iudicari possit in abstracto. Est res relativa quae ex indole operis dependet, et ex legibus quae pro tempore regunt genus litterarium ab auctore adoptatum.

At nondum satis. Duo quippe sunt semper habenda prae oculis. Primo, quod auctores biblici scribebant hebraice, et secundo quod erant orientales. Primo, inquam, scribebant hebraice. Porro lingua hebraica eius generis est, ut si penitus non cognoscatur, facile ansam det credendi, ibi esse affirmationem categoricam, ubi ne umbra quidem. Et hoc provenit ex rigiditate eius. Linguae modernae habent multas flexiones, quarum ope expanditur dubium discretum super totam narrationem. At linguae semiticae his flexionibus carent. Praeterea, auctores sacri erant orientales. Et quomodo iudicabimus nos de generibus litterariis orientalium cum criteriis occidentalibus? Quod si ingens distantia separat conceptionem quam moderni habent de historia, a conceptione quam sibi veteres classici efformaverant, non a vero aberrabit quisquis dixerit quod in hac parte inter nos et orientales interiacet abyssus. Res narrare sicut solebant a patre in filium transmitti per longa in seram noctem protracta colloquia, vel sicut consignatae inveniebantur in primo libro occurrente, haec erat nec plus nec minus, praescripta orientali historico norma, quin ulteriore inquisitione, criticove examine opus esse arbitraretur. Et probationem limpidam habes in eo quod testantur illi qui diu in Oriente commorati sunt: omnes nimirum orientales historias concludi cum clausula: Deus scit melius quam nos! Ergo rursus, attento genere litterario, historicus orientalis, etiam cum ea refert quae sunt materialiter falsa, non errat nec fallit, quia eorum quae refert, fideiussorem non se facit, sed semper subintelligendam relinquit restrictionem quae apud nostros classicos identidem diserte occurrit: aiunt, dicunt, ferunt. De caetero: Deus scit melius quam nos. Sed nec unquam, quaeso, excidat e memoria, quod, teste Ernesto Renan ubi supra, historiographia musulmana est, in qua oportet quaerere analogiam processus historiographiae sacrae apud Hebraeos.

Et nedum infirmetur, crescit potius argumentum si internum Bibliorum characterem inspiciamus. Quisquis enim in studiis biblicis plane peregrinus non est, ignorare non potest quod historici sacri dici debent documentorum compilatores, potius quam librorum scriptores in sensu moderno vocabuli. Vide ad exemplum libros Paralipomenon, quorum tertia saltem pars textualiter transcripta est ex libris Regum, vel certe ex aliquo fonte communi. Hinc recte Paralipomenon libros dices collectionem quamdam citationum implicitarum. Sed nec ulla esse potest ratio cur non ab eadem methodo pendere dicamus Pentateuchum, caeterosque libros historicos.

Nunc ergo sponte enascitur quaestio, utrum in citando seu transcribendo sua documenta, intenderint hagiographi fideiussores se facere assertionum quae in eis continebantur. Ita plane, respondebit statim doctor quispiam resolutissimus, quia iuxta fundamentales historiae leges, quisquis affirmat factum, nulla declaratione vel restrictione adiecta, sive implicite citando, sive non, iste ipso facto fideiussorem veritatis facti se constituit. Sed, o bone, dum leges historiae fundamentales in medium adducis, liceat tantisper percontari quaenam illa historia sit, ad cuius leges iam appellas. An historia, qualem nos illam concipimus, vel qualem illam concipiebant orientales? In primo casu, nullus erit dissensus inter nos, sed iam versamur extra quaestionem. In secundo autem, redeunt considerationes superius adductae, quae novam accipient ex sequenti comparatione confirmationem. Nam certe in operibus historicis modernis, solet auctor adiungere appendicem in qua colligit omnia documenta ad libri materiam attinentia. Et alicui forte in mentem veniret quod ipso insertionis facto, auctor intendit fideiussorem se facere veritatis singuli cuiusque documenti? Ne per somnium quidem, praesertim si, ut evenire solet, plura in collectione sunt posita, quae fuerunt in corpore libri diserte reiecta et studiose confutata. Atqui, cogita nunc unam ex illis appendicibus seiunctam ab eo quod apud nos est operis substantia seu corpus, et habebis sat fidelem imaginem generis litterarii historici apud orientales. Cum enim de orientali historico agitur, non est cur in eo unquam praesumas intentionem asserendi facta proprio nomine, propriaque auctoritate. Ipse solet subaudire: Deus scit melius quam nos. Ipse in arte critica prorsus peregrinus, indiscriminatim ea quae audivit, sicut audivit refert. Ipse propterea id privilegii habet, ut narrando falsa non erret, et affirmando quae nescit non mentiatur.

Proinde, nullum est factum cuius historica veritas constare possit ex hoc solo quod narratur in Bibliis, sed ad demonstrationem oportet procedere per alias vias: Vel per viam exegeticam, sicut cum deteguntur in contextu specialia indicia intentionis quae sit ad categoricam affirmationem terminata. Vel per viam critico-historicam, sicut cum veritatem facti suadent natura et aetas documentorum, collatio cum aliis factis historicis certis, et alia huiusmodi. Vel denique per viam dogmaticam, sicut cum fides peccati originalis securos nos facit, quod factum lapsus descriptum in Genesi, sin minus in suis circumstantiis, at certe in sua substantia, vere est historicum. In summa, maxime semper cavebis ab interpretandis libris antiquitatis, praesertim orientalis, secundum litterarias conventiones modernorum, non attendendo quod tunc aliae vigebant leges, et aliae conventiones².

III. — Superest tandem ultima consideratio, deducta ex hoc quod scriptores biblici non scripserunt ad instructionem scientificam, sed religiosam. Nam Biblia sunt codex religiosus, et non manuale historiae, dicente Apostolo, 1 Cor. XIV-3: Qui prophetat, hominibus loquitur ad aedificationem, et exhortationem, et consolationem. Porro si hagiographi de historia nihil curabant, nisi in quantum ad scopum sibi praefixum conducebat, quid prohibet quominus, etiam extra casum implicitarum citationum, historiam sat libere tractaverint, fingendo, adiungendo, amplificando, et plura artificialiter accommodando pro fine instructionis dogmaticae? Quod quidem maxime confirmatur ex modo quo praedixerunt futura. Nam eventus longo intervalo separatos saepe in eadem visione quasi consecutivos vident, et nulla interiecta mora, a typo transeunt ad antitypum, et a figura ad figuratum. Ipse Cornely, ubi de librorum propheticorum dictione edisserit, docet: « Prophetas saepe res futuras velut praesentes aut etiam praeteritas proposuisse. Omnia vaticinia fragmentis esse similia, quae cuncta apto ordine disponi atque componi oporteat, ut completa rei imago exoriatur. In prophetica praedictione non eam quae in historica narratione, claritatem esse quaerendam, et maxime cavendum esse ne eadem accurata temporum distinctio quae ab historicis exspectatur, a prophetis postuletur, etc. etc. » ³ At nos nunc quaerimus qua de causa licitum fuerit prophetis uti hac libertate in describendo futurum, et non licuisse in describendo praeteritum. Aut cur esset in causa veracitas divina, dum codex sacerdotalis proponit distinctionem sacerdotum et levitarum, unitatem sanctuarii, et alia similia, tanquam mosaicae institutionis, licet originem habuerint multo posteriorem, et iam amplius in causa non sit, cum Isaias Cyrum velut praesentem alloquitur, cum Ieremias vaticinatur Ierusalem fore in perpetuum centrum religionis, cum angelus praedicit filium nasciturum de Maria regnaturum esse in domo Iacob in aeternum, et occupaturum esse sedem David patris sui, cum Christus ipse in evangelio sub uno conspectu simul proponit et miscet ea quae ad ruinam Ierusalem, et ea quae ad finem mundi pertinebant.

Conclusio itaque sit, quod mythi sunt in Scriptura, implicitae quoque citationes falsorum documentorum, fictiones demum et artificiales historicorum eventuum accommodationes ⁴. Id tamen absque praeiudicio veracitatis et inerrantiae, si ratio habeatur specialis formae litterariae quae antiquis illis libris propria est, pro varia conditione temporum, aliarumve circumstantiarum in quibus conscripti sunt. — Hactenus ingeniosa biblicorum nostrorum inventio.

Nunc autem, dum ad confutationem venio, vel invito in mentem occurrunt nota illa Melchioris Cani verba, l. 3 de locis, c. 2: « Paradoxa cum communi sensu pugnantia asserunt, quae si vis argumentando refellere, res minime dubias argumentando dubias facis. Cum enim illa quae in syllogismo antecedunt, ut fidem aliquam faciant, certiora notioraque esse oporteat his quae ex antecedentibus consequuntur, verendum sane est, quando (talium) placita coarguimus, ne res maxime absurdas minore evidentia refellentes, peccatum hoc ratiocinationis vitiosae ineptaeque peccemus ». Re enim vera facile assequimur positionem rationalistarum, quibus errores ac fabulae Bibliorum argumento sunt humanae ac plane naturalis eorumdem originis, sed iam omnem fidem superat claudicatio illa in duas partes qua isti, vel inspirationem simul cum errore, vel praesertim veracitatem simul cum fallaciis omnis generis conciliabilem volunt. Hic igitur quam maxime timendum ne summa absurditas minore evidentia refellatur. Adhuc tamen non inopportunae forsitan erunt observationes quaedam tam generales quam particulares: generales quidem circa principia quae totum processum regunt, particulares vero circa singulas per ordinem conclusiones, de mythis, de citationibus implicitis, et de artificialibus historiae adaptationibus.

I. — Quoad observationes generales, prima omnium esse posset, quod ubique contradistinguunt in Scripturis veritates religiosas a factis vel historicis vel per modum historiae relatis, non secus ac si facta illa, generatim saltem loquendo, nihil plus essent quam merum medium litterarium quod non propter se quaeritur, sed tantum propter ideam abstractam quam vestire debet, pertinerentque proinde ad solum veluti stylum Scripturae, minime vero ad res ipsas in quas directe ferebatur Dei inspirantis intentio. De qua conceptione sua nullam aliam rationem reddunt, nisi quod Scriptura non est manuale historiae, sed codex religionis. O ratio profunda! O vere admiratione digna! Quasi nempe, nihil commune haberent historia et religio. Quasi in religione revelata praecipuus locus ac potiores partes historiae tribuendae non essent. Quasi haec eadem religio in factis historicis non de integro fundaretur, per facta historica non omnimode sese commendaret, imo in magno quodam historico facto, tota quanta est, non consisteret!

Verum gravissimus ille error, quem vix crederes potuisse serio admitti a viris sanae mentis et bonae fidei, iam fuit sufficienter confutatus in cap. 2, cum de rebus fidei et morum in Scriptura sacra agebatur. Unde, unice nunc insistendo in eo quod de novo advehit recens inventa theoria de formis litterariis, tria noto generalia principia, quae cum totam systematis fabricam portent, peculiare circa suam veritatem vel falsitatem iudicium requirunt. Et non puto negotium hoc ad abstrusas et valde reconditas quaestiones revera pertinere.

Principium primum: Quod scriptores biblici nec plus nec minus auctores sunt, ac alii quicumque scriptores profani. Falsum est, et falsum erit quamdiu causa instrumentalis non ponetur in eodem gradu causalitatis cum causa principali. Nam scriptores profani sunt principales auctores suorum operum, ex propria industria, propria virtute, propriaque cogitatione omnia concinnantes. Scriptores vero biblici sunt auctores solum instrumentales, sub flexione, determinatione, at afflatu Spiritus Sancti cuncta scribenda excogitantes et exarantes. Quomodo ergo auctores sicut alii, nec plus nec minus?

Principium secundum: Quod ad scriptores biblicos pertinebat determinare litterarium genus librorum suorum. Falsum est, et falsum erit quamdiu ad auctorem principalem spectabit assignare speciem veritatis quae in libro proponenda et quaerenda est. Nam de eo nunc genere litterario agitur, de quo loquuntur nostri critici, ex quo totus libri sensus dependet, et a quo directivum principium integrae interpretationis accipitur. Ergo de genere litterario quo specificatur liber. Si autem id quo specificatur liber, non a Deo est, sed ab homine, quomodo adhuc principalis auctor Deus?

Principium tertium: Quod nulla est forma litteraria apud homines recepta, quam respuat inspiratio Spiritus Sancti. Falsum est, si intelligatur de formis litterariis quas ipsi fingunt, praecipue vero de ineffabili illa forma litteraria historiae orientalis, quae proportionaliter se habet sicut forma medicinae artis apud Molière. Falsum est, inquam, et falsum erit quamdiu erit verum quod defectus nostros, ignorantias nostras, vitia nostra, temeritates et vanitates nostras inspiratio divina non capit. Nam quae illi dicunt genera litteraturae, verius diceres genera vanitatis, in quibus vel nulla excusatio est, vel si est, ignorantia excusat errorem, et temeritas ignorantiam¹. Atqui defectuum nostrorum corrector est Deus, non susceptor. Et si ad illam quoque comparationem nunc appellare licet, quam novi biblici afferre solent², Verbum caro factum non assumpsit ullum ex iis defectibus qui ex peccato orti, aliquid adimunt de plenitudine scientiae et gratiae, sed habitavit in nobis plenum gratiae et veritatis. Quanto ergo minus horum defectuum fiet particeps secundum operationem illam, quae non iam assumptae, sed divinae suae naturae propria est, inspirando et dictando libros de genere primitivo-mythico vel historico-orientali!

Haec sane ad destructionem portentosi systematis sufficere viderentur. Si tamen ampliora desideras, veniamus nunc ad observationes speciales circa singulas eius partes, et primo quidem circa appositionem mythorum in Scriptura sacra.

II. — Mythus est traditio fabulosa quae pro vera historia a vulgo habetur, phantastice exprimens vel aliquod dogma religiosum, vel aliquam naturae legem, vel aliquod factum primitivum ³. Ex qua quidem descriptione iam perspicies rationem sententiae Cyrilli Alexandrini contra Iulianum apostatam: Fabulosum namque in sancta et divinitus inspirata scriptura, prorsus nihil; veritatis plena sunt omnia ⁴. Nam esto quod in mytho narratio nihil aliud sit quam vestimentum realitatis, semper tamen est vestimentum fallax, eo quod non ut vestimentum sese prodit, sed ut realitatem ipsam. Quippe, circumfertur sub forma traditionis historicae, et vel est quaedam credulitatis popularis procreatio, vel si a sapientibus forte adinventam illam velis, adinventam dicere debes in ordine ad popularem credulitatem. Unde Aristoteles, l. 12 Metaphysicorum: « Tradita autem sunt « quaedam a maioribus nostris et admodum antiquis, ac in fabulae figura posterioribus relicta, quod hi dii sint, universamque naturam divinum contineat. Caetera vero fabulose iam ad multitudinis persuasionem, et ad legum, ac eius quod conferat opportunitatem illata sunt. Hominiformes namque, ac aliorum animalium nonnullis similes eos dicunt, ac alia consequentia, et similia iis quae dicta sunt. Quorum si quis ipsum solum primum separando accipiat, quod deos arbitrabantur primas substantias (id est separatas seu immateriales), divine profecto dictum putabit, et... has illorum opiniones quasi quasdam reliquias, nunc usque salvatas esse. Patria itaque ac primorum opinio in tantum modo nobis manifesta sit »⁵. Ubi vides adinventos mythos ad multitudinis persuasionem, quia cum multitudo de intelligibilibus persuaderi non posset, debuit officiosis quibusdam mendaciis decipi, secundum quod fuit optimum ad leges ferendas et ad utilitatem conversationis humanae. In quo quidem, tota de integro paganismi medulla reperitur. Nunc ergo, nisi Deum ipsum velimus huiusmodi imposturae cooperatorem facere, imo vero promotorem et magistrum, aut serio contendere, paradoxa super paradoxa congerendo, eamdem esse rationem de mythis ac de parabolis seu allegoriis, statim apparebit quo loco reponenda sit opinio biblicorum somniantium historiam primitivam a Deo inspiratam, compositam, et dictatam, quae tamen eiusdem conditionis esset cum historiis primitivis semi-legendariis ac semi-mythicis gentilis litteraturae.

Crescit autem, nedum minuatur argumentum, ex epuratione illa ad quam communiter appellant, ut mythos in Scriptura possibiles esse persuadeant. Nam mythus tanto magis deceptivus est, quanto magis dissimulat conditionem suam. Quapropter mythi biblici, praecise quia epurati ab omnibus absurditatibus gentilium fabularum, peiora omnium mendacia forent. Et sane, mythi paganorum habebant saltem in se, unde neminem deciperent nisi plane insipientem, et noverat in eis Aristoteles, noverant quicumque erant eruditi vel in sola sapientia saeculari, ipsum solum primum separando accipere. At mythi biblici decepissent omnes sapientes, omnes Patres, omnes doctores Ecclesiae usque in hodiernum diem, donec scilicet expletis longis noctibus praecedentium saeculorum, universalis erroris depulsor, novus sol scholae criticae tandem illuxisset.

Accedit quod, uti iam ostensum est, ea quae in Scriptura antiqua mythos esse volunt, proponuntur in N. T., ut facta realia ex quibus vel dogmaticae conclusiones eruuntur, vel exempla ad virtutem provocantia exhibentur. Accedit quod eadem illa facta adducuntur in Psalmis tanquam signa illustria potentiae et sapientiae et misericordiae Dei; tanquam mirabilia magna de quibus debet laudari Dominus Deus veritatis, laudari in aeternum, laudari a generatione in generationem, laudari a saeculo et usque in saeculum. Lege Psalmos 77, 104, 105, 113, 135, ubi singillatim commemorantur et plagae aegyptiacae, et divisio maris rubri, et man de caelo, et aqua de petra, etc. Propter haec omnia oportet confiteri Domino, quoniam in saeculum misericordia eius. Confiteri, inquam, Domino dominorum, qui interrupit mare et perduxit eos; qui deduxit eos in nube diei, et tota nocte in illuminatione ignis; qui pluit illis manna ad manducandum, et panem caeli dedit eis; qui transtulit Austrum de caelo, et pluit super eos sicut pulverem carnes; qui posuit in Aegypto signa sua, et prodigia sua in campo Taneos. Nunc autem ista ex te sunt semi-mythica et semi-legendaria. Ergo ad laudem Dei non amplius sufficit confessio eius super coelum et terram, nec satis est simplex veritas operum eius. Ergo haec debuisset esse totius Psalterii peroratio, haec conclusio, hic epilogus: « Laudate Dominum in sanctis eius, laudate eum in firmamento virtutis eius. Laudate eum in virtutibus eius, laudate eum secundum multitudinem magnitudinis eius. Laudate eum in sono tubae... Laudate eum in cymbalis benesonantibus, laudate eum in cymbalis iubilationis, laudate eum in mythis et fabulis ! Omnis spiritus laudet Dominum. Alleluia ! »

III. — Sed de mythis hactenus satis. Iam veniamus ad citationes implicitas, quae novae inventionis pars magna sunt. Qua in re, id prae primis observari posset, eas quas citationes implicitas dicunt, transcriptiones seu insertiones documentorum potius debuisse dici, citationes vero sat inepte appellari. Citare enim, ex proprietate vocabuli nihil aliud est quam aliquem ad testificandum advocare, alicuius testimonium allegare. At ubi nulla testis comparitio est, ubi citatio ? Quidquid vero sit, de vocabulo non tantopere curabimus, quia satis est ut de re ipsa quae per vocabulum intenditur, constet. Porro sub appellatione implicitae citationis nunc venit tacta adductio documenti quod. auctor prae manibus habet, et quod inserit narrationi suae sub fide documenti ipsiusmet, sponsorem veritatis eius nequaquam se faciendo. Et propterea citationis nomen ubique affectant, ut scilicet quemdam alium insinuent testem, penes quem solum sit lapsus vel fallacia.

Sed vanissimum effugium ad conciliandam inerrantiam Scripturae cum materiali falsitate narrationum eius, sequens tibi ostendet consideratio.

Quamcumque enim formam litterariam supposueris, quoscumque usus seu conventiones pro temporum vel locorum diversitate vigentes in medium adduxeris, oportet tandem corde credere et ore confiteri, libros sacros fuisse Spiritu Sancto dictante conscriptos, et quidem quoad omnes et singulas eorum partes, adeoque et quoad omnes et singulas sic dictas citationes implicitas. Nam si citatio etiam proprie dicta, id est formalis atque explicita, verissima quaedam pars libri est, quae ab auctore esse debet, non secus ac caetera, uti supra ostensum est evidenti argumento⁶, quanto magis citatio implicita, quae nulla allegatione facta, corpori narrationis interseri nunc supponitur ! Necesse igitur est ut et ipsae quas implicitas dicis citationes, fuerint ab hagiographis, non proprio motu propriaque industria appositae, sed sub dictatione Dei. Quo semel principio inconcusse praeiacto, iam vide quam sit insubsistens tui systematis constructio. Et scriptor quidem humanus invenit documentum cuius valorem ignorat; nihilominus tamen minus transcribit illud, et inserit narrationi sub quodam veluti periculo sortis, existimans se in omni casu pro excusato haberi posse, partim propter praesumptam probabilitatem veracitatis documenti, partim propter considerationes quas critici nostri ingeniose invenerunt: transeat ! Sed quid, quaeso, diceres de illo cui falsitas documenti esset certissime nota, quique non obstante hac sua certissima conscientia, documentum ipsum simpliciter ac sine addito vel insereret narrationi vel dictaret inserendum ? An forte probitatem historicam distingues in occidentalem et orientalem, in antiquam et modernam ? Mirum sane si in casu, probitas etiam orientalis, adhuc salva et integra maneret. Quidquid vero sit, cum Deus ipse nec occidentalis sit nec orientalis, nec antiquus nec modernus; cum insuper ea quae falsa sunt, non apprehendat ut probabiliter vel possibiliter vera, sed cognoscat certissime et determinatissime ut falsa; cum denique apud ipsum nil valeant illi usus et illae conventiones quas sola hominum vel vanitas vel ignorantia introduxit: intelliges, puto, quomodo ex dictatione eius descendere omnino non possit citatio implicita falsi et erronei documenti. Et ideo a primo ad ultimum, doctrina de citationibus implicitis intellecta in eo sensu, et prae eo scopo quem intendunt novi exegetae, est evidentissime reicienda.

Denique hic quoque proportionaliter applicari potest regula Augustini ubi supra: Admissa semel in tantum auctoritatis fastigium implicita aliqua citatione, nulla illorum librorum particula remanebit, quae non ut cuique videbitur ad fidem incredibilis, eadem perniciosissima regula ad citantis auctoris consilium officiumque referatur. Id quidem aequivalenter fatentur, ut vidimus, illi quos non male radicales criticos appellares. Sed et frustra alii qui moderati dicuntur, applicationem systematis ad certos limites restringere et circumscribere tentant. Nam si exempli gratia, ut te expedias a sat levi difficultate quae in genealogia Christi (Luc. III-36) de Cainan occurrit, pro quanto dicitur ibi Cainan filium fuisse Arphaxad, Sale autem filium Cainan, dum ex Genes. XI-12 constat Sale non nepotem Arphaxad fuisse, sed filium, nullamque inter hos mediam generationem intercessisse: si, inquam, dicis Lucam implicite citasse mendosam versionem septuaginta interpretum, ita scilicet ut penes ipsos solos esse vellet in hac parte fidem et auctoritatem, curnam, quaeso, de quolibet evangelico sermone Christi ad explicationem difficili, non eodem iure praetenderet quispiam implicitam citationem unius ex iis dubiae fidei documentis, quae tempore redactionis evangeliorum, testante ipso Luca I-1, de vita et gestis Christi passim vulgabantur? Et sic discurrendo per singula, perniciosissimo semel principio introducto, auctoritas evangelii fluctuans, incerta, et per omnia labilis invenitur. Sint ergo, ut volueris, tacitae quaedam in Scripturis transcriptiones praeexsistentium documentorum; id tamen certo certius nonnisi ex dictatione Dei, qui dum documenta illa inspiratae narrationi interseruit, eo ipso fideiussorem se fecit fidelitatis atque omnimodae veracitatis eorumdem.

Caeterum, ad difficultatem supradictam, aliasque similes, tot possibiles atque etiam obviae explicationes occurrunt, ut nequaquam ibi locum habere possit excusatio, ut aiunt, petita ex necessitate causae. De qua re vide, si lubet, probatos auctores⁷. Interim vero, liceat praesentem doctrinam firmare ex recenti decisione Commissionis Pontificiae de re biblica.

Quaesitum fuerat: Utrum ad enodandas difficultates quae occurrunt in nonnullis S. Scripturae textibus, qui facta historica referre videntur, liceat exegetae catholico asserere agi in his de citatione tacita vel implicita documenti ab auctore non inspirato conscripti, cuius adserta omnia auctor inspiratus minime approbare aut sua facere intendit, quaeque ideo ab errore immunia haberi non possunt. — Et fuit responsum: Negative, excepto casu in quo, salvis sensu ac iudicio Ecclesiae, solidis argumentis probetur: 1°) hagiographum alterius dicta vel documenta revera citare, et 2°) eadem nec probare nec sua facere, ita ut iure censeatur non proprio nomine loqui.

Itaque negativa responsio est. Sed propter exceptionem appositam, visum est aliquibus, reiectam quidem fuisse opinionem exaggeratorum, qui integros fere libros historicos Sacrae Scripturae citationibus implicitis nec plus nec minus constare volunt; probatam vero, et vix non canonizatam sententiam aliorum qui dicuntur moderati, et intra iustos limites ut aiunt, systema concludunt. Verene sic se rem habere putas?

At contra eiusmodi interpretationem iam satis superque foret vel simplex illa observatio, quae prima etiam fronte occurrit: Neminem nempe ita unquam desipere potuisse, ut diceret quod, verificata semel duplici hypothesi casus excepti, (si solidis argumentis probetur, hagiographum alterius dicta vel documenta revera citare, et eadem nec probare nec facere sua), non liceat exegetae catholico inde enodare difficultates occurrentes in nonnullis Scripturae textibus. Nimis enim evidens atque aperta res ista est, quam ut viri sensati contradictionem ferat. Non ergo ibi est aut esse potuit punctum controversiae circa sic dictum citationum implicitarum systema.

Sciendum igitur quod huius systematis auctores id sibi volunt: Hagiographum iure censeri non proprio nomine loqui, ex hoc ipso, ex hoc solo, quod documenta alterius auctoris tacite citat. Et solum est differentia inter exaggeratos et moderatos, quatenus exaggerati opinantur citationes implicitas habendas esse pro regula in historia sacra, casus vero in quibus hagiographus proprio nomine loquitur, pro exceptionibus ad regulam, toties quoties positive probandis. Moderati autem ex inverso sentiunt regulare esse, quod sacer historicus proprio nomine loquatur, et citationes implicitas, utpote extraregulares, debere pro singulis casibus specialiter demonstrari. Caeterum, omnium indiscriminatim sententia est, sufficere solum factum (aut praesumptum iuxta exaggeratos, aut demonstratum iuxta moderatos) tacitae citationis documenti non inspirati, ut legitima conclusio sit: hagiographum sub sola fide dicti documenti asserta eius retulisse, et idcirco asserta ista non necessario tanquam ab historico errore immunia haberi debere.

Nunc autem Commissio biblica opinionem hanc de integro reiicit, et casus quem excipit, est revera extra ambitum systematis implicitarum citationum, quocumque tandem modo accepti. Nam secundum exaggeratos, ad enodandas difficultates occurrentes in textibus Scripturae qui facta historica referre videntur, liceret exegetae catholico asserere agi in his de citatione implicita, nulla etiam speciali demonstratione facta. Secundum moderatos vero, id liceret exegetae catholico, una tantum demonstratione facta, hagiographum nempe alterius dicta vel documenta revera citare. At Commissio biblica non unam tantum demonstrationem necessariam esse asserit, sed duas: quatenus praeter factum citationis tacitae, hoc quoque aliud solidis argumentis vult probari, hagiographum scilicet documenta tacite citata nec probare nec facere sua. Quo quidem in casu evidenter constat errorem admissibilem non provenire praecise ex hoc quod citatio implicita fuit, sed ex illo alio capite cuius probatio quaeritur, et a quo tota de integro solutionis legitimitas pendet. Esset enim eadem ratio extra citationis casum. Sicut quando dicit Ecclesiastes: Unus est interitus hominum et iumentorum, etc., nulla est etiam implicita documenti citatio. Adhuc tamen veritas non est. Quippe, solidis argumentis demonstratur, poni haec in ore materialistarum seu scepticorum, et hagiographum nec probare ista, nec facere sua.

Recte ergo concludes Commissionem biblicam simpliciter et absolute confixisse systema quod vocant citationum implicitarum. De quibus hactenus satis.

IV. — Superest tandem ultima et pessima omnium inventio, qua scilicet in eloquiis veritatis introducitur formalis, expressa, et data opera ab ipso auctore sacro quaesita historiae corruptio, amplificatio, arbitraria accommodatio, ad veritates fidei et morum efficacius inculcandas. In quo quidem iterum redeunt omnes animadversiones superius adductae, sive de fine qui non legitimat media ; sive de inaudito illo ac vere incredibili modo informandi mores per ipsum in actu exercito datum falsationis exemplum ; sive de dictatione seu suggestione divina, quae si supponatur ad eiusmodi falsationem sese non extendere, pessum ibit fides integralis Scripturae inspirationis, sin autem e contra, in causa erit principium a quo sine blasphemia recedere nefas, Deum scilicet nullius mendacii auctorem esse posse. Quippe omnia quae adducunt ad palliandum mendacii crimen, illis solis fucum facere poterunt, quibus ad suas praeiudicatas opiniones tuendas omnis tandem ratio bona videbitur. Non ergo est cur in his denuo occupemur.

Sed quoniam speciale nunc argumentum se habere putant ex modo quo in Scriptura praenuntiantur futura, operae pretium erit et de novo hoc sophismate pauca quaedam observare.

Revera admirationem movet quod homines qui tot genera litteraria distinguunt secundum usus et conventiones hominum, distinctionem iam apponere nesciant ubi eam ipsa rerum natura indicat. Quaerunt igitur quid distet inter historicam narrationem praeteriti, et propheticam annuntiationem futuri, et dico quod responsio non est a longe repetenda, sed ex ipsa diversa conditione praeteriti et futuri naturaliter accipitur. Id nempe distat, quod distat inter cognitionem rerum in seipsis, et cognitionem rerum in speculo divinae aeternitatis. Id distat, quod distaret inter visionem hominis qui ambulans et ipse in via, caeteros eadem via ambulantes intueretur unum post alium, et visionem hominis qui in alto atque eminenti loco extra ordinem transeuntium positus, omnes transeuntes simul aspiceret. Uno verbo haec est differentia, quod historica narratio praeteriti modum habet ipsarum rerum quae motu temporis abripiuntur, prophetica autem annuntiatio futuri impressum retinet modum divini intuitus, cui ratione quadam incomprehensibili cuncta volumina saeculorum transeuntia manent, currentia stant, ut dicit Gregorius l. 20 Moral. c. 32. Nam in illustratione mentis prophetae resultat similitudo veritatis divinae praescientiae, et propter hoc eiusmodi illustratio vocatur speculum aeternitatis, quasi repraesentans Dei praescientiam, qui in sua aeternitate omnia praesentialiter videt. Hinc ergo sumes rationem ex natura rei, cur in prophetica dictione eventus longo intervallo separati simul coniungantur, aut cur saepe sit subitus transitus a typo ad antitypum, imo antitypus eodem quandoque nomine censeatur ac typus ipse, quasi quaedam eius continuatio. Nam propheta in ea est specula constitutus, in qua mutatur prospectiva, et sub alio veluti angulo res motu temporis abreptae attinguntur ⁸ Hinc quoque intelliges cur contingat ut quae quoad nos adhuc futura sunt, enuntientur in forma praesentis, et frequentius in forma praeteriti : « Intendite, inquit Augustinus, quare pleraque prophetae ita dicunt tanquam praeterita sint, cum praenuntientur futura, non facta... Quia Deo et futura tam certa sunt, tanquam praeterita sint. Nobis enim ea quae praeterierunt, certa sunt; quae futura, incerta sunt. Novimus enim aliquid accidisse, et non potest fieri ut non acciderit quod accidit. Da prophetam cui tam certum sit futurum quam tibi praeteritum; et quam tibi quod meministi factum, non potest fieri ut non sit factum, tam illi quod novit futurum, non potest fieri ut non fiat. Ideo de securitate dicuntur tanquam praeterita, quae adhuc futura sunt » ⁹. Accedit quod futurum est secretum Dei; praeteritum vero, naturale humanae cognitionis obiectum. Et putas necesse esse ut secretum Dei tam distincte nobis pandatur, quam distincte sese notitiae nostrae offerunt res communes in propatulo expositae? Imo vero, in revelatione futuri semper expresso consilio miscetur obscuritas, quam sola removet eventus adimpletio ¹⁰. Undecumque ergo res aspiciatur, apparet nullum esse argumentum quo a modo praenuntiationis propheticae consequentiam aliquam trahere volunt ad modum narrationis historicae, praesertim cum nihil commune habeat, praetereaque nihil, quidquid in stylo et forma vaticiniorum notari unquam poterit, cum amplificationibus illis mendacio plenis, quibus proponerentur tanquam facta ea quae facta non sunt, vel tanquam circumstantiae realium eventuum ea quae nunquam evenerunt.

Ultima itaque conclusio sit, quod cum de formis litterariis nunc agatur, sanioris forsitan criticae argumentum darent, si loco quaerendi cui communi generi seu praedicamento divini libri sint adiudicandi, agnoscerent potius genus illud singulare, transcendens, nullam cum aliis comparationem ferens, quod est ipsa Scriptura sacra. Tunc enim non arbitrariis suis considerationibus relinquerentur, sed nec ratio a priori eis deesset, nec ratio a posteriori. Non ratio a priori, quia dignum sane est ut libri illi quorum Deus principalis auctor, proprium quiddam in ipso modo loquendi prae se ferant, quod in aliis non invenitur. Nec etiam ratio a posteriori, quia de facto exsistunt Biblia, quibus nulla alia litteratura vel a longe comparari potest, multoque minus litteratura illa Babylonica quam in medium adducunt. Quae si Bibliis nostris similis esse dicitur, forte sicut deformis simia dici potest similis homini.