De inspiratione sacrae Scripturae: theologica disquisitio

« Est autem Deus verax ».

Rom. III-4.

Absolutam scripturae sacrae inerrantiam esse firmissimum dogma catholicae religionis, nemo prudens negaverit. Nam etsi in hac parte non possit afferri solemnis et diserta alicuius concilii vel pontificis definitio, praecise quia in praeteritis temporibus necessitas huiusmodi definitionis non occurrit, satis perspicua est universalis ac perpetua Ecclesiae praedicatio, cui insitus cunctorum fidelium sensus per omnia respondet. Quis enim christianus audiens hac de re testimonia Patrum, non in iis statim agnoscet unum e principiis quae in fide nostra instar fundamentorum sunt? Ait Augustinus, epist. 82, n. 3 : « Solis eis scripturarum libris qui iam canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo aliquid errasse firmissime credam... Alios autem ita lego, ut quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum putem, quia ipsi ita senserunt, sed quia mihi vel per illos auctores canonicos, vel probabili ratione, quod a vero non abhorreat, persuadere potuerunt. Nec te, mi frater, sentire aliud existimo. Prorsus, inquam, non te arbitror sic legi tuos libros velle, tanquam Prophetarum vel Apostolorum, de quorum scriptis, quod omni errore careant, dubitare nefarium est ». Ait Hieronymus, epist. 105, n. 5 : « Si in Evangeliis ac Prophetis perversi homines inveniunt quod nitantur reprehendere, miraris si in tuis libris... quaedam a recta linea discrepare videantur? ». Ait Nazianzenus, Orat. 2, n. 105¹: « Neque enim nobis in mentem veniat existimare, ea temere litterarum (sacrarum) monumentis commendata fuisse, atque inanem quamdam rerum et verborum turbam esse ad oblectandos audientium animos compositam... Haec sane ludant fabulae et gentiles qui de veritate parum solliciti, verborum lenocinio quasi praestigias quasdam auribus atque animis offundunt. At nos, qui Spiritus diligentiam vel usque ad levem apicem et lineam trahimus, nunquam, nec enim fas est, ne minimas quidem actiones ab iis a quibus memoriae proditae sunt, temere perscriptas et elaboratas, memoriaque ad haec usque tempora conservatas esse concedemus ». Ait S. Thomas, Quodl. 12, a. 26 ad 1um: « Hoc tamen tenendum est, quod quidquid in sacra scriptura continetur, verum est. Alias, qui contra hoc sentiret, esset haereticus ». Et in 1a Part. Q. 68, a. 1, ubi de opere sex dierum agere incipit, duas cautiones adhibendas esse praemittit: « Primo quidem, ut veritas Scripturae inconcusse teneatur. Secundo, cum scriptura divina multipliciter exponi possit, quod nulli expositioni aliquis ita praecise inhaereat, ut si certa aliqua ratione constiterit hoc esse falsum quod aliquis sensum Scripturae esse credebat, id nihilominus asserere praesumat, ne Scriptura ex hoc ab infidelibus derideatur, et ne eis via credendi praecludatur ». Unde rectissime Melchior Canus in principio operis de locis theologicis observat: « Libros sacros et canonicos appellamus, quos Spiritu Sancto dictante, sacri auctores exceperunt. Quos igitur tales esse constiterit, eos dubio procul certissimos ac verissimos esse credemus. Nisi enim fundamentum hoc fideliter ieceris, corruet civitas illa Dei, cuius fundamenta in montibus sanctis, et in scripturis principum qui fuerunt in ea. Quarum scripturarum auctor est, non homo, sed Deus ».

Quocirca, omnes qui in Scripturis errores admiserunt, notati sunt nota haereseos. In qua haeresi fuerunt olim Anomaei, teste Epiphanio, Haeres. 76 in fine: « Cumque urgeri rationum vi, ac male haberi coeperint, effugiunt ac prosiliunt: Et ista, inquiunt, apostolus tanquam homo dixit ». Item Manichaei, si Augustino credas, l. 2 c. adversarium legis et prophetarum, c. 2 : « Hoc totum propterea molitus est, ut si quando aliquid de apostolica proferretur epistola, ubi attestantur evangelio lex et prophetae, hoc dicat apostolum, non sapientibus et perfectis, sed Iudaeis locutum fuisse quasi Iudaeum, etc. ». Item Erasmus, de quo Bellarminus l. 1 de verbo Dei, c. 6: « Nostro saeculo, inquit, Erasmus eamdem haeresim² renovavit, siquidem in annotationibus suis ad 2um et 27um caput Matthaei, non obscure scripsit non esse metuendum ne totius scripturae corruat auctoritas, si levis aliquis error in ea deprehendatur, praesertim cum evangelistas memoria lapsos Augustinus concedat, et negari nullo modo posse videatur ». Sed antiqua haec haeresis intimo saltem nexu connectebatur in mente suorum auctorum, cum negatione dictationis divinae sese ad omnes et singulas Scripturae partes extendentis. Neque enim hactenus somniaverant posse errorem aliquem, cuiuscumque tandem ordinis sit, de revelatione Dei descendere. Soli nostrae aetati reservabatur novus ille sui generis progressus: incredibilem dico quorumdam biblicorum opinionem, qui scientificos vel historicos errores in Scripturis admissibiles esse existimaverunt, etiam in sensu composito divinae inspirationis. Imaginantur namque inspirationem quam oeconomicam vocant, contradistinguentes doctrinam quam nos Deus docere intendit, a modis sub quibus docet et proponit eam. Et de doctrina quidem quae terminat intentionem Dei inspirantis, ultro fatentur quod non est et non potest esse nisi veritas, quanquam veritas illa semper contineatur in ordine fidei et morum, eo utique sensu restrictissimo de quo dictum est in capite praecedenti.

At vero, per ipsos nihil prohibet quominus forma sub qua veritas dogmatica dictata est a Deo, sacris litteris consignanda, iis erroribus sive scientificis sive historicis fuerit referta, quibus pro temporum vel locorum diversitate praeoccupatae erant mentes hominum; eorum videlicet hominum, per quos condebantur, et ad quos tanquam ad proximos atque immediatos lectores dirigebantur scripturae sacrae. Caeterum addunt nihil incommodi inde esse timendum, eo quod Scriptura coordinatur ad Ecclesiam, quae est constituta interpres eius infallibilis³.

Quae igitur cum ita se habeant, videndum est primo, quibus de causis biblici nostri ad eam opinionem devenerint, quae sensui christiano, ne dicam communi, tam aperte repugnat. Secundo, quibus argumentis illam utcumque firmare conentur. Tertio, quomodo fuerit insubsistens ista opinio expresse condemnata per Encyclicam Providentissimus Deus.

Et certo quidem certius, vel a priori existimandum esset, viros catholico nomine adhuc gloriantes, non sine gravissimis rationibus, imo vero nonnisi evidentia ineluctabili coactos, ei quae mox dicta est, theoriae subscripsisse. Nam etsi multi nunc inveniantur, quibus apprime convenit quod de Atheniensibus, Act. XVII-21, scriptum legitur : Athenienses autem omnes et advenae hospites ad nihil aliud vacabant, nisi aut dicere, aut audire aliquid novi, ipsa tamen novitas nequaquam habere potest illimitatam vim alliciendi animos, praesertim cum ad eos limites devenitur, ubi locus est dicto poetae: Quodcumque ostendis mihi sic, incredulus odi. Non ergo intervenire hic potuit sola novitatis illecebra, sed graviores procul dubio rationes in causa esse debuerunt, quas, antequam ad ulteriora progrediamur opus est considerare.

Primo ergo notant, Scripturam aperte errare in re astronomica quoad systema mundi. Nobis enim exhibet solem sese moventem circa terram, terram autem immobilem. Dicit astra esse luminaria ad usum hominis facta, ex quibus duo omnium maxima sunt sol et luna. Docet quoque Deum fundasse terram super aquas, et coelos desuper velut tentorium extendisse. Atqui haec omnia, uti nunc omnibus notum est, contradicunt in terminis veritati scientificae¹. — Quod si timide respondeas, scripturam loqui eo ipso modo quo etiamnum loquuntur moderni astronomi omnes, quoties circumlocutionibus technicis uti non coguntur²; terram ab Ecclesiaste dici stare in aeternum, non absolute, sed per oppositionem ad perennem generationum sibi met deinceps succedentium vicissitudinem³; solem ac lunam luminare maius et luminare minus a Moyse per respectum ad nos verissime appellari; denique, sacros scriptores adhibuisse in hymnis et canticis et psalmis easdem locutiones quas usque hodie poetae passim usurpant, quin unquam vel minimam aut erroris aut ignorantiae in rebus physicis suspicionem de se suppeditent: si timide, inquam, simplices et obvias responsiones opponas, quas a puero omnes didicimus, sciendum tibi est responsiones istas iam amplius non valere. Superest igitur ut absque scrupulo teneas esse in Bibliis enuntiationes multas quae cum scientifica veritate contradictorie opponuntur, quanquam errores mox memorati nondum inveniantur nisi in iis quae sunt obiter dicta. Sed ecce tibi aliquid gravius.

Secundo ergo proclamant necessitatem adhaerendi conclusionibus quas scientia moderna definitivas fecit. Conclusiones autem sunt eiusmodi, ut pleraeque narrationes in libris veteris Testamenti consignatae, tanquam historice falsae debeant omnino haberi⁴. Oppones fortasse, definitivas istas scientiae conclusiones, definitivas non esse nisi in phantasia suorum assertorum, vel benevola credulitate discipulorum. Nonnulla quoque, confirmationis gratia, afferes exempla. Utputa exemplum de definitivis illis encyclopedistarum saeculi decimi octavi conclusionibus quantum ad fabulosum characterem relationum Abrahae et Ioseph cum regibus Aegypti, quas mox ineunte saeculo decimo nono, nil minus quam definitivas ostendebat hieroglyphorum inventio et interpretatio. Item exemplum de conclusione pariter definitiva, et post repertas tabellas in El-Armana statim antiquata, qua ante annos vix viginti, artem scribendi in populo Israelitico, nonnisi tribus aut quatuor saeculis post Moysen et Iosue inventam decernebant⁵. Adhuc observabis, quotidie evenire ut puri etiam rationalistae definitivas suorum conclusiones contra facta biblica penitus explosant, et solidissimis destruant argumentis⁶. Nossignore! Valet enim scientia rationalistarum cum contra Biblia pugnat, sed cum Biblia confirmat, amplius non valet, quia tunc sufficientem independentiae sponsionem ac veluti fideiussionem minime suppeditat.

Tertio, prodigiosam antiquitatem mundo et generi humano attribuendam esse docti exegetae non dubitant. Et quia relative recens est iuxta Scripturam apparitio hominis super terram, reliquum est ut concedamus historiam biblicam, qua historiam, esse falsam, minimeque factis consentaneam⁷. — Repones iterum, multa forsitan esse quae huius argumenti vim satis superque enervare viderentur. Codices quoad supputationem annorum inter se non concordare, ita ut in hac parte errores amanuensium seu transcriptorum legitime possint et debeant praesumi. Nihil cogere ut series patriarcharum sive ante sive post diluvium, velut series hominum sibi invicem immediate succedentium, nullis suppressis intermediis, accipiantur. Falsum praesertim esse principium unde procedunt, cum supponunt hominem lentissimo et continuo progressu e statu informi ac penitus silvatico ad statum civilizationis sese reduxisse, cum diserte testentur Scripturae, et quidem in re ad fidem et mores iuxta ipsos biblicos pertinente, quod perfectus exivit homo e manibus sui Creatoris : ita nimirum ut non sit cogitanda civilizatio tanquam terminans motum eductionis e barbaria, sed magis barbaria, ubicumque inventa est, tanquam in termino reposita motus inversi, corruptionis scilicet et degenerescentiae. Tandem, non magis esse fidendum calculis doctorum magistrorum in aestimanda antiquitate humanitatis, quam fidendum erat exempli gratia, iudiciis peritorum circa authenticitatem tiarae regis Saitaphernis. Si enim periti quandoque tam turpiter errant, ut res a coaevis confictas artificibus pro monumentis remotissimorum temporum habeant, quo non divagabuntur palaeontologi in materia quae arbitrariis aestimationibus multo magis patet, et longe maioribus obscuritatibus involvitur, et pro homine moderno causas continet erroris pene in infinitum multiplicatas !⁸ — His tamen non obstantibus, adhuc tibi firmiter credendum erit, talem esse biblicam chronologiam quae historicae veritati per omnia contradicat, et ex hoc quoque capite absolutam Scripturae inerrantiam non sustineri.

Quarto observant notabiles quasdam concordantias scripturalium narrationum cum fabulis gentium. Quas quidem concordantias studium linguarum semiticarum, inventio cuneiformium inscriptionum, et continuae orientalistarum inquisitiones omni die evidentiores faciunt. Quanquam non tantae molis res ista erat, quia litterae classicae tam graecae quam latinae ad eamdem observationem iamdudum abunde suffecerant. Quis enim exempli gratia, non animadverteret in tragoedia Aeschylis Prometheus vinctus, adumbrationem eorum omnium quae narrantur a Moyse circa tentationem et lapsum hominis in paradiso terrestri, necnon et promissum mulieris semen, serpentis caput contriturum ? praesertim cum de hoc futuro salvatore Mercurius in fine dicat: Talis aerumnae finem ne expecta, o Prometheu, priusquam deorum alius laborum tuorum successor exstiterit, volueritque ad tenebricorum descendere orcum, et ad caliginosam tartari profunditatem⁹. Quis non biblicos agnosceret gigantes, posterioremque turris Babel aedificationem, in sequentibus Ovidii versibus: Affectasse ferunt regnum coeleste gigantes, altaque congestos struxisse ad sidera montes. Tum Pater omnipotens misso perfregit Olympum fulmine, et excussit subiectum Pelion Ossae? Quis etiam legens in primo libro Metamorphoseon eiusdem Ovidii, quomodo evolutum sit chaos, fuerintque in initio elementa suis quaeque composita locis; quomodo ornatum coelum astris, tellus animantibus, ultimus omnium conditus homo; quomodo denique aurea prima sata est aetas, cui deinde aetas successit argentea, tum aerea, tum ferrea, donec bello Superis a gigantibus indicto, orbem Iupiter diluvio perdere statuit, solo Deucalione sospite et in Parnasso monte recepto, ubi cum consorte tori parva rate vectus adhaesit: quis, inquam, evidentem parallelismum non notavit cum prioribus undecim Geneseos capitulis? Quis Adamum in Saturno liberos devorante, vel Noe in Iano duplicem habente faciem, senilem unam qua veterem respicit mundum aquis diluvii destructum, iuvenilem alteram qua in mundum novum de se iam nasciturum laetos coniicit oculos, expressum non arbitrabitur? Eadem ergo narrata inveniuntur tum apud Moysen, tum apud antiquos gentium poetas. Sed si ista sunt falsa commenta in mythologiis graecis vel aegyptiacis vel babylonicis, eruntne demum veritas in Bibliis ? Dicendum itaque superest quod Deus inspirans scriptores sacros sese accommodavit communi antiquorum hominum mentalitati, dum scilicet prae scopo quem intendebat docendi veritates divinas ac morales, adhibuit quidem falsas legendas quae ubique admittebantur, sed eas epuravit ab omni naevo dogmatico, quin imo vehiculum illas fecit sublimissimae altissimaeque doctrinae religiosae¹⁰. — Conclusionem eiusmodi tu forsitan miraberis, eo quod antiquatis veteris apologiae praeiudiciis adhuc retineris. Existimabas enim quod ipsae gentium fabulae, in eo in quo concordant, fundum quemdam veritatis historicae indubitanter ostendunt, multis licet phantasticis absurdisque chimaeris adulteratum. Quippe in quolibet rerum ordine, proportionata effectui causa quaerenda est. Si autem imaginatio populorum recte assignatur explicandis dissimilibus varietatibus, nonnisi irrationabiliter poneretur principium communium atque universalium traditionum, cuiusmodi illae sunt de originali quodam innocentiae et felicitatis aevo, de serpente tentatore, de lapsu generis humani in praesentem miseriae et aerumnarum statum, de reparatore promisso, de impietate gigantum, de catastrophe diluvii, atque ita porro. Hinc ergo deducebas quod si qua harum rerum narratio forte inveniretur, super caeteras omnes resplendens sicut sol super tenebras, narratio pura, simplex, limpida, sublimis, rectaeque consentanea rationi, ipsa procul dubio habenda foret tanquam accipiens ab aliis testimonium absolutae veritatis, nedum esset trahenda in consortium communis falsificationis. Deducebas praesertim, removendam fore vel solam suspicionem derivationis tam sublimis libri a corruptis fabularum fontibus, quoniam ab impuro purum vix oritur, et etiam in naturalibus, aqua sincera non solet e fonte coenoso emanare, dum e contra contingit frequentissime ut e fonte purissimo unda primum profluens, postmodum in suo decursu, multorum foedetur aut corrumpatur admixtione heterogeneorum elementorum; quapropter, si unum ab altero derivatum oporteret necessario agnoscere, longe longeque verosimiliorem videri derivationem fabulae a Scriptura quam Scripturae a fabula. Haec, inquam, tu deducebas secundum regulas antiquae sapientiae. Sed cum in eis regulis nescio quod logicae vitium inventum sit, revera concludendum nunc est, Scripturam equidem ab omni naevo esse immunem quoad dogma religionis, sed esse in eadem conditione cum paganis mythologiis quantum ad caetera.

Quinto enumerant antilogias inventas in Scripturis. De Antiocho v. g. narratur 2. Mach. I-13,quod occisus est a sacerdotibus in templo Nanae; et infra IX-28, dicitur quod e Persepoli fugiens, dum Iudaeos ad internecionem perdere meditaretur, maximis viscerum doloribus a Deo percussus, cum foetore intolerabili scaturientibus e corpore vermibus, naturali morte occubuit. Item, Genes XI-12, Sale dicitur filius Arphaxad, et Luc. III-36, filius Cainan, de quo, si versionem septuaginta excipias, nullum vestigium reperitur. Rursus, 1 Reg. XVII-55¹¹, Saul quaerit ab Abner de qua stirpe oriundus esset David progrediens contra Goliath, cum tamen David Sauli ignotus tunc esse non posset, siquidem factus iam antea fuerat ipsius Saulis armiger et commensalis, 1 Reg. XVI-21. Adhuc, in censu populi quem sub finem regni sui David fieri iusserat, numerantur 2 Reg. XXIV-9, octingenta millia virorum fortium de Israel, et de Iuda quingenta millia; at 1 Par. XXI-5, numerantur mille millia et centum millia de Israel, de Iuda vero quadringenta septuaginta millia. Item in evangeliis plurimae notantur discordantiae, tum quoad infantiam Salvatoris, tum quoad facta vitae publicae, tum denique quoad circumstantias passionis, et praesertim apparitionum post resurrectionem. His autem, aliisque eiusdem generis difficultatibus, in suppositione absolutae Bibliorum inerrantiae, nusquam datae sunt responsiones quae vere satisfaciant¹². — Ad haec tamen reponi forsitan posset, assertionem istam de insufficientia responsionum videri sat temere prolatam; non ita hactenus inter catholicos iudicatum fuisse, et pro appretiatione mere subiectiva iure meritoque haberi quidquid absque probatione ulla contra communem prudentum existimationem noviter affirmatur. Nimis durum se exhibere eum cui antilogiae evangelicae adhuc irreductibiles videntur post multiplices valdeque rationabiles solutiones datas a nostris commentatoribus, et tam probabilibus conciliationis modis hucusque propositis praeferenda nunc appareret radicalis illa solutio qua in libris divinitus inspiratis errores essent admittendi¹³. Quoad vetus testamentum, rationem in primis habendam esse hodierni status codicum in nominibus et numeris, ne forte ad originales scripturas transferas difficultates quae ex solis versionibus seu apographis originem ducunt¹⁴. De Antiocho etiam non esse valde curandum, tum quia valde incertum est an de eodem Antiocho in utroque loco sermo sit ¹⁵, tum quia dato quod de Antiocho Epiphanae agatur in epistola quae initio libri relata invenitur, adhuc solidae non desunt explicationes ¹⁶. In summa, tantam esse subiectivitatem in aestimandis huiusmodi rebus, ut non ignobilis scriptor de schola rationalistarum inveniat positivum veritatis historicae documentum in ea ipsa Saulis interrogatione, 1 Reg. XVII-55¹⁷, quam encyclopedistae afferebant in demonstrationem apertae contradictionis ¹⁸. — Haec et alia similia responderes argumento quod ex biblicis antilogiis deducunt exegetae nostri. Sed iterum, causa finita est, quia ea est in hac parte critica evidentia, ut non aliam patiatur rei iudicatae demonstrationem ¹⁹.

Superest tamen ut hanc suam positionem de multiplicibus Bibliorum erroribus in re tam scientifica quam historica, cum dogmate inspirationis conciliabilem critici ostendant. Et hic opus, hic labor. Suntne igitur quaedam rationum momenta quibus possibilitas conciliationis, non dico nunc, persuadeatur, sed vel a longe, etiam insinuetur?

Et quomodo esse possent, si omne dictum Scripturae est dictum Dei, si Deus est prima veritas, si a prima veritate falsum aliquid dici, prorsus impossibile et contradictorium est? Certe S. Thomas quaerens utrum fidei quae per Scripturam divinam a Spiritu Sancto traditam docetur, possit subesse falsum, respondet: « Nihil potest cadere sub fide nisi in quantum stat sub veritate prima, sub qua nullum falsum stare potest, sicut nec non ens sub ente, nec malum sub bonitate » ¹. In quo quidem, puto, merum enuntiat purae etiam rationis principium, quod nulla tergiversatione eludi unquam poterit, quamdiu stabit in mentibus hominum conceptus subsistentis et absolutae Veritatis, quae est Deus O. M. Unde, cum apud quosdam declivioris aetatis theologos occurrit quaestio per longum et latum agitata, an Deus vel per se vel per alium, vel de ordinaria vel de absoluta potentia fallere aut mentiri possit, contra tam vanam disputationem sensus intimus protestatur, et unusquisque apud se, notabili cuidam progressui adscribendum censet, quod tam otiosa problemata in scholis hodiernis locum iam non habeant. Est autem Deus verax, inquit Apostolus, Rom. III-4. Et Christus Dominus, Ioan. XVII-17: Sermo tuus veritas est. Et supra: Spiritum veritatis quem mundus non potest accipere... Spiritum veritatis qui a Patre procedit... Cum autem venerit ille Spiritus veritatis. Denique 1 Ioan. II-21: Omne mendacium ex veritate non est.

Neque ullum invenire est effugium in ea quam fingunt oeconomica inspiratione, distinguentes inter id quod intendebat Deus homines edocere, et id quod loco medii adhibuit ad proponendum doctrinam religionis. Eiusmodi enim conceptio, si eo vergat ut in medio ad finem praedictum possibilis fallacia asseratur, destruit primo sanctitatem, deinde vero sapientiam Dei. — Destruit sanctitatem, quia dicere falsum ad docendum verum, idem est ac facere malum ad procurandum bonum. Id autem certo certius intrinsece malum est. Alioquin, inquit Apostolus Rom. III-8, quid adhuc et ego tanquam peccator iudicor? Et non, sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere, faciamus mala ut veniant bona; quorum damnatio iusta est. Et ratio est notior quam ut indigeat explicari, quia nimirum finis legitima non facit media, ac per hoc, intentio docendi veritatem nusquam abstulit a falso testimonio deformitatem mendacii. Unum ergo de duobus: Vel non est Scriptura in omnibus suis partibus inspirata, sed quoad partes non inspiratas Deus mere permissive se habuit. Vel si, ut fert praesens quaestionis status, omnia fuerunt dictante Deo conscripta, distinctio inter id quod dictavit Deus, et id ad quod, sive cuius causa dictavit, prorsus impertinens est ad praefixum scopum ponendi in tuto summam Dei veracitatem infinitamque sanctitatem. — At si destruitur sanctitas, salvane erit sapientia, cuius est iusta et proportionata media ad finem ordinare? Sed quomodo, quaeso, libri illi fidem meam obtinebunt de coelestibus et supramundanis rebus, si quoad res quae meae cognitioni subiacent, mendosi inveniuntur? Recte Beda alicubi redarguit illos Pharisaeos qui tentantes Christum, signum de coelo quaerebant ab eo: « At tu, inquit, qui calumniaris ea quae oculis vides, manu tenes, utilitate sentis, quid feceris de iis quae de coelo venerint? Utique respondebis, et magos in Aegypto multa signa fecisse de coelo ». Quidni ergo aliquis esset, Scripturam pariter redarguens in hunc modum: At tu, quae nequidem in rebus sub me positis veritati consentiens deprehenderis, utquid fidem iubes de his quae sunt supra me? Numquid fallax in minimis, et in maximis verax? Me decipiens ubi errorem detegere valeo, et infallibiliter me docens ubi iam non valeo? Scio equidem novos biblicos ad haec dicturos esse, quod deprehensio errorum in bibliis, nonnisi posterioribus scientifici progressus aetatibus erat reservata, et quod biblia sunt nec plus nec minus, id quod esse debebant ut a primis suis lectoribus intelligerentur². Sed cum de hac sua assertione iuxta consuetum, nullam prorsus afferant probationem, praeferenda forte tibi videbitur sententia Augustini: « Admisso semel in tantum auctoritatis fastigium officioso aliquo mendacio, nulla illorum librorum particula remanebit, quae non ut cuique videbitur vel ad mores difficilis vel ad fidem incredibilis, eadem perniciosissima regula ad mentientis auctoris consilium officiumque referatur »³.

Unde iam vides quo loco reponenda sit paritas illa quam identidem insinuant inter Ecclesiam et Scripturam, quasi nimirum ex hoc quod Ecclesia non est infallibilis nisi in rebus fidei et morum, idem quoque concludendum foret de Scriptura. — In quo quidem primum omnium observandum est quod nonnisi ineptissime Scriptura cum Ecclesia comparatur. Simile enim est ac si loco comparandi Aeneidem cum Iliade, et Virgilium cum Homero, comparares Homerum cum Aeneide, et cum Iliade Virgilium. Proinde, dum comparatio in praesenti instituitur, oportet comparare Scripturam cum definitionibus Ecclesiae, et Ecclesiam ipsam cum Deo auctore scripturarum. Sed sic disponendo comparationis terminos, cui non absurda videbitur paritas? Paritatem dico inter infallibilitatem Ecclesiae et infallibilitatem Dei? Haec quippe est absoluta et per essentiam. Illa vero est tantum participata per gratuitum assistentiae charisma, et hac utique de causa non habet sphaeram illimitatam, sed omnino ad eos limites determinatur quos praestituit assistentis Dei voluntas et sapientia. — Quid si nunc secundo observares quod infallibilitas Scripturae ad solas res fidei et morum restricta, poneret Scripturam ipsam longe infra Ecclesiae definitiones? Nam si recte de infallibilitate Ecclesiae sentis, confiteri debes quod infallibilitas ista exercitium supremi magisterii semper et necessario comitatur, ita scilicet ut nulla opus sit inquisitione de servatis vel non servatis certis quibusdam conditionibus, sed ex hoc solo quod aliquid a supremo illo magisterio credendum proponitur, eo ipso accipi debeat tanquam conforme veritati, et inerrantiae charactere signatum. Nec obstat omnino infallibilitatis limitatio ad determinatum quemdam ordinem rerum, quia pars eius non minima in hoc praecise consistit, quod magisterium tali ac tanto charismate auctum nunquam possit extra sui proprii obiecti campum in ipso definiendi actu excurrere. Atque hinc demum efficitur ut in ecclesiasticis definitionibus non oporteat separare pretiosum a vili, et verum a falso, sed sit in eis purissima et sincerissima veritas. At Scriptura de facto excurrit extra ordinem rerum quae fidei et morum dicuntur. Unde si ad eas res inerrantia eius restringeretur, contineret falsitatem mixtam veritati, et talem quidem falsitatem quae nata esset, ut supra ostensum est, omnem eius auctoritatem funditus destruere.

Nec demum ulla ratio habenda est considerationis quam afferre solent, ut persuadeant vitari et corrigi inconvenientia ex biblicis erroribus alias enascitura, per hoc quod Ecclesia magistra veritatis, infallibilisque interpres nobis provisa sit. Nam hic est deus ex machina, quem reservant et in promptu habent pro omni casu desperato. Destruunt unam post aliam omnes dogmatum demonstrationes quae ex fonte tam scripturali quam traditionali deducuntur, et cum interrogas ubinam tandem aliquando quaerendum erit dogmaticae veritatis fundamentum, ecce tibi Ecclesiae infallibilitas. Abeunt in quamlibet temeritatem, ipsas primas fidei bases in ruinam et scandalum multorum convellendo, et cum ab eis petitur ut tantae suae licentiae rationem reddant, respondent id exigere progressum scientiae, nihil obtineri posse nisi aliquid sub periculo sit, caeterum adesse infallibilem Ecclesiam quae potens est cunctos, si occurrant, reprimere errores. Sicut si pueri admoverent ignem ad quatuor angulos domus, et interrogati quo animo id facerent, responderent: quia sunt in civitate ad extinguenda incendia vigiles constituti⁴. Eadem igitur nunc quoque, ad Biblia quod attinet, ultima responsio erit: Biblicos quidem errores qui accommodabantur infantili antiquorum hominum mentalitati, iam non esse in eadem conditione quoad nos; adhuc tamen nihil sequi incommodi, eo quod adest infallibilis Ecclesia quae separabit pretiosum a vili, et praeibit tanquam luminis columna ad omnem epuratae veritatis inventionem ⁵.

At ne in longius abeat ista disputatio, satis iam erit annotare duo. — Notandum primo, quod non est cogitanda infallibilis Ecclesia, ut cui per novas revelationes assistat Spiritus Sanctus. « Neque enim, ait Vaticanum, Petri successoribus Spiritus Sanctus promissus est, ut eo revelante novam doctrinam patefacerent, sed ut eo assistente, traditam per apostolos revelationem seu fidei depositum sancte custodirent et fideliter exponerent ». Quapropter, cum in deposito apostolico nequaquam contentum inveniatur principium de mixtione veritatis cum errore in libris canonicis, multoque minus criterium quo in iisdem purum ab impuro discerni queat, statim apparet quomodo, seclusa revelatione nova, nullus remaneat locus iudicio infallibili in ordine ad selectionem quam somniant novi exegetae. — Notandum praesertim secundo, quod valde accidentale est in praesenti, an possent vel non possent vitari inconvenientia ex biblicis erroribus secutura, quia suprema atque indeclinabilis quaestio semper redit: Possitne ad errorem quoque sese extendere inspiratio illius qui summa, absoluta, et subsistens Veritas est ⁶.

Hinc Leo XIII in encyclica Providentissimus Deus: « Dolendum multos esse qui antiquitatis monumenta, gentium mores et instituta, similiumque rerum testimonia, magnis ii quidem laboribus perscrutentur et proferant, sed eo saepius consilio, ut erroris labes in sacris libris deprehendant, ex quo illorum auctoritas usquequaque infirmetur et nutet. Idque nonnulli et nimis infesto animo faciunt, nec satis aequo iudicio. Qui sic fidunt profanis libris et documentis memoriae priscae, perinde ut nulla eis ne suspicio¹ quidem erroris possit subesse, libris vero Scripturae sacrae, ex opinata tantum erroris specie, neque ea probe discussa, vel parem abnuunt fidem. Fieri quidem potest, ut quaedam librariis in codicibus describendis minus recte exciderint; quod considerate iudicandum est, nec facile admittendum, nisi quibus locis rite sit demonstratum. Fieri etiam potest ut germana alicuius loci sententia permaneat anceps, cui enodandae multum afferent optimae interpretandi regulae.

At nefas omnino fuerit, aut inspirationem ad aliquas tantum sacrae Scripturae partes coangustare, aut concedere sacrum ipsum errasse auctorem. Nec enim toleranda est eorum ratio, qui ex istis difficultatibus sese expediunt, id nimirum dare non dubitantes, inspirationem divinam ad res fidei et morum, nihilque praeterea, pertinere, eo quod falso arbitrentur, de veritate sententiarum cum agitur, non adeo exquirendum quaenam dixerit Deus, ut non magis perpendatur quam ob causam dixerit. Etenim libri omnes atque integri... Spiritu Sancto dictante conscripti sunt. Tantum vero abest ut divinae inspirationi error ullus subesse possit, ut ea per se ipsa, non modo errorem excludat omnem, sed tam necessario excludat et respuat, quam necessarium est, Deum, summam Veritatem, nullius omnino erroris auctorem esse. « Haec est antiqua et constans fides Ecclesiae ».

His igitur convicti tum rationibus tum auctoritatibus, plerique biblici, verbo saltem tenus, recesserunt ab inconsulta concessione errorum in Scripturis. Sed nunc adinvenerunt novos dicendi modos, qui ad rem quod attinet, in idem reincidunt. De quibus iam dicendum venit in capitulo quod sequitur.