De inspiratione sacrae Scripturae: theologica disquisitio

« Auctor sacrae scripturae est Deus, in cuius potestate est ut non solum voces ad significandum accommodet, quod etiam homo facere potest, sed etiam res ipsas. Et ideo cum in omnibus scientiis voces significent, hoc habet proprium ista scientia, quod ipsae res significatae per voces etiam significant aliquid. Illa ergo prima significatio qua voces significant res, pertinet ad primum sensum, qui est sensus historicus vel litteralis. Illa vero significatio qua res significatae per voces, iterum res alias significant, dicitur sensus spiritualis qui super litteralem fundatur, et eum supponit ». Ita S. Thomas in prima parte, Q. 1, a. 10. Ubi primo ponit principium generale, deinde eruit conclusionem ex generali principio fluentem, tertio explicat propriam rationem sensus spiritualis secundum quod a litterali condividitur.

I. — De principio autem generali statim suboritur dubitatio, cum non ita primo intuitu appareat quomodo verum sit, hominem non posse accommodare res ad significandum. Nam et poetae et oratores et ii omnes quibus permittuntur allegoriae, continuo res adhibent in usum significationis. Neque solum in dicto, verum etiam et in facto, quemadmodum ex. gr. narrant historiae de illo antiquo, qui cum rogavisset ut in quodam coetu silentiariorum admitteretur, et vase usque ad summum aqua pleno coram apposito, responsum ei fuisset completum iam esse academicorum numerum, non propterea destitit ab incepto. Sed folium rosae decerpens, caute imposuit in superficie aquae, et tanta quidem dexteritate ut vas non redundaret, hoc modo eleganter exprimens quod sicut in vase pleno fuerat adhuc locus foliolo rosae, sic et in plena academia, exiguo homunculo. Uno demum verbo, actum est de symbolismo, actum est de metaphoris et allegoriis, si semel principium admittatur, solius Dei esse accommodare res ad significationem aliquorum.

At vero considerandum est quod voces sunt in praesenti non solum vocabula proprie dicta, verum etiam omnia ea quae ad significandum, vel artificiose componuntur, vel imaginarie finguntur, ita scilicet ut sub ea forma sub qua significant, ad nihil aliud sint ordinata; sicut apparet in supradicto folio rosae superficiei aquae imposito, vel in fictis similitudinibus per quas ars poetica veritatem rerum solet praesentare. Proinde, res nunc dicuntur illa sola quae cursum suum peragunt sub Dei providentia; quae nullo adventitio artificio disponuntur in significandi finem, sed formam sibi connaturalem independenter ab omni ulteriori repraesentationis habitudine vel scopo, secundum seipsa omnino habere intelliguntur. Cogita ex. gr. populum Israel captivum in Aegypto, a Moyse in signis et portentis eductum de captivitate, transeuntem mare rubrum, per quadraginta annos in deserto ambulantem, manducantem panem de coelo missum, bibentem aquam de petra miraculose manantem, et tandem post innumerabiles casus pertingentem ad terram promissam. Ibi certe nihil artificialis compositionis est, sed pura et simplex evolutio eventus historici; cui si figuralis quaedam significatio insit, inerit utique non per modum vocis, sed per modum rei¹.

Hoc itaque pacto evidenter apparet, solius Dei esse, accommodare res ad significationem aliquorum. Nam cum Deus solus sit omnium eventuum per infallibilem providentiam ordinator, solusque habeat eventus ipsos dispositioni suae subiectos sicut ordinationi typographi subduntur litterae alphabeti, solus quoque potest cursum eorum ita quandoque temperare ac moderari, ut ponat in eis ad alias res habitudinem signi ad signatum et figurae ad figuratum. Et hac de causa rectissime infert S. Thomas, Quodl. 7, a. 16: « Sicut enim homo potest adhibere ad aliquid significandum, aliquas voces vel similitudines fictas, ita Deus adhibet ad significationem aliquorum, ipsum cursum rerum suae providentiae subiectarum ». Non ergo de principio generali relinquitur dubitandi locus.

II. — Sequitur iam conclusio principii. Et primo quidem, quod in caeteris scripturis humanae originis, nulla alia significatio quaerenda sit praeter illam quae vocibus inest, si tamen voces nunc sumas sensu illo adaequato qui supra fuit declaratus, secundum quod sub vocibus concluduntur omnes sermonis figurae vel fictae similitudines quae apud homines ad significationis usum adhiberi solent. Sequitur secundo, quod in scripturis divinis, praeter significationem quae subest vocibus, possit etiam alia inesse significatio, indita rebus per voces significatis. Et dico tantum quod possit inesse, quia ex principio a priori nihil plus concludere licet. At vero, quod de facto ita se res habeat, certissime colligitur, tum ex disertis ipsarum scripturarum asseverationibus, tum ex consentiente totius traditionis testimonio.

Et sane, Gal. IV-22, ait Apostolus: Scriptum est quoniam Abraham duos filios habuit... Quae sunt per allegoriam dicta. Haec enim sunt duo testamenta. Et nota hic, duo esse allegoriae genera. Alia est allegoria communis, nimirum in verbis, qua sacra etiam scriptura utitur, sicut apparet in parabolis Christi, in parabola Nathan ad David 2 Reg. XII, et alibi saepissime. Alia vero est allegoria in rebus, quae nonnisi analogice convenit cum praecedente, et soli scripturae sacrae propria est: Quatenus vera quidem secundum immediatum verborum sensum narratur historia, sed in ea re quae narratur, secretior quaedam latet alterius rei significatio. Et haec est allegoria de qua nunc Apostolus, quia illa de duobus Abrahae filiis historia vere sicut narratur contigit, sed res gesta ulteriorem habebat alterius cuiusdam rei significationem, duorum scilicet testamentorum, veteris et novi. — Rursus, 1 Cor. X, 1-14, cum prius commemorasset ea quae antiquis Israelitis in deserto acciderunt, conclusit dicens: Haec autem in figura facta sunt nostri. Et infra: Haec autem omnia in figura contingebant illis. Ac si dixisset: Quaecumque antiquis illis contigisse memoravi, fuerunt typi, figurae, seu tabellae quaedam praenuntiae eorum quae in Ecclesia Christi futura erant. Et ideo Augustinus l. 22 c. Faust. c. 24: « Dico, inquit, illorum hominum non tantum linguam, verum etiam vitam fuisse propheticam, totumque illud regnum gentis Hebraeorum, magnum quemdam quia et magni cuiusdam, fuisse prophetam ». — Et eadem quoque conclusio est ex Heb. VII, ubi prosequitur Apostolus figuralem similitudinem Melchisedech ad Christum; et ex Rom. V-14, ubi Adam dicitur fuisse forma futuri; et ex 1 Petr. III-21, ubi asseritur in arca et diluvio exstitisse typum baptismi tanquam antitypi, id est tamquam rei per typum illum significatae et praenuntiatae; denique ex aliis plurimis sive evangelii sive apostolicarum epistolarum locis, ubi de signo Ionae prophetae, de serpente aeneo, de manna in deserto, de duobus geminis Esau et Iacob, atque ita porro.

Traditionis autem auctoritas in hac parte adeo conspicua est, ut nescias quid in tanta abundantia tantaque ubertate potissimum eligas. Dicit Hilarius in Psalm. 134, n. 1: « Secundum apostolum, quae in lege sunt, umbra est futurorum. Quae in ea gesta fuerunt, allegorumena sunt, non negligenter audienda sunt, quia sub corporalium gestorum fide in exemplum sint spiritualium operum constituta ». — Dicit Hieronymus, Prolog. in Isaiam: « Post historiae veritatem, spiritualiter accipienda sunt omnia. Et sic Iudaea et Ierusalem, Babylon et Philistiim, Moab et Damascus... intelligenda sunt, ut cuncta quaeramus in sensu; et in omnibus his, quasi sapiens architectus, Paulus apostolus iaciat fundamentum, quod non est aliud praeter Christum Iesum ». — Dicit Nazianzenus l. 2 Carm. VII ad Nemesium: « Est etiam apud nos duplex sensus divinae scripturae, unus internus et spiritalis, alter vero externus. Structurae admirabilis uterque est sensus. Ille quidem a paucis, iste vero a pluribus percipitur ». — Dicit Cyrillus, Glaphyr. in Genes. l. 6, n. 1: « Varie ac multifariam sacra scriptura salutis per Christum typos praedicit... Quemadmodum enim pictoriae artis magistri varias colorum figuras umbris inducentes, ad ameniorem aspectum eas perducunt, multumque gratiae ac decoris picturae conciliant: ita etiam Deus quam plurimis typis mysterii (incarnationis) pulchritudinem subtiliter praemonstrat, ut intelligentes veluti in figuris, atque iis veluti praeludiis seu praeexercitamentis usi, ad veritatem suscipiendam paratiores sacrae disciplinae candidati efficientur... Porro, videat quis id quod dixi, veluti in umbris significantem Iacob; quaeque de eo scripta sunt, et quod in historia obscurius videbitur, explicabimus ». — Dicit Augustinus, l. 22 c. Faust. c. 24: « Quod ad eos quidem attinet qui illic (in gente Hebraeorum) erant eruditi corde in sapientia Dei, non solum in iis quae faciebant; quod autem ad caeteros ac simul omnes illius gentis homines, in iis quae in illis vel de illis divinitus fiebant, prophetia venturi Christi et Ecclesiae perscrutanda est ». — Dicit Ambrosius l. 1 de Abraham c. 4: « Illa quae gessit Abraham ut de ancilla susciperet sobolem, in figuram facta sunt, et secundum allegoriam dicta. Allegoria est cum aliud geritur, et aliud figuratur. Sicut etiam ipse Apostolus docet..., duos populos ostendens de Abrahae generatione manare: unum Iudaeorum, qui legis syllabis serviat, eo quod de ancilla in servitutem videatur esse generatus; alterum Christianorum, qui ad remissionem peccatorum caelestis gratiae libertatem acceperit ». — Dicit Chrysostomus, Hom. in illud Pauli: Nolo vos ignorare, n. 3-4: « Ut ostendat (apostolus) magnam esse Legis veteris cum Nova cognitionem, et illa fuisse horum figuram, et futurorum umbram... Vide cognitionem figurae cum veritate, ac veritatis prae typo excellentiam. Neque enim omnino alienum oportet esse typum a veritate, alioquin typus non esset. Neque rursum par est exaequari typum veritati... Ne igitur in veteri (testamento) totum a me requiras, sed si qua parva et obscura acceperis aenigmata, tecum bene actum esse puta ». — Dicit Cassiodorus, praef. in Psalt. c. 1: « Prophetia est aspiratio divina quae eventus rerum, aut per facta, aut per dicta quorumdam, immobili veritate pronuntiat... Multis autem modis gratiae istius munera praestabantur. Sed ut de plurimis pauca complectar, acta est per operationes hominum, ut fuit arca Noe, et sacrificium Abrahae, et transitus maris rubri; per nativitatem quoque geminorum Esau et Iacob, qui futurarum rerum sacramenta gestabant ». — Dicit Gregorius l. 1 in Ezech. Hom. 9, n. 29: « Liber sacri eloquii intus scriptus est per allegoriam, foris per historiam. Intus per spiritalem intellectum, foris autem per sensum litterae simplicem, adhuc infirmantibus congruentem ». — Et haec quidem speciminis gratia, ex doctrina Patrum relata sufficient.

III. — His iam praemissis, veram notionem sensus tam litteralis quam spiritualis accipere licet.

Illa ergo prima significatio qua voces significant res, pertinet ad primum sensum qui est sensus historicus vel litteralis. — Sed hic iterum nota, formaliter accipiendos esse terminos, secundum distinctionem superius factam inter voces et res, prout de vocibus et rebus nunc loquimur. Itaque ad sensum litteralem plane pertinent ea etiam omnia quae in scripturis per simplices sermonis figuras, verbalesve allegorias dicuntur. Verbales enim figurae seu allegoriae nequaquam terminant significationem ut res, quia non clauduntur in cursu eventuum historico, sed solum adhibentur in artificiale significandi instrumentum. Hinc, si traditionali interpretationi Cantici canticorum inhaereas, concludes Canticum esse omnino litteraliter de Christo et Ecclesia. Et ratio est quia secundum traditionalem ac fundatissimam huius libri intelligentiam, non est ibi eventus historicus, utputa matrimonium Salomonis cum filia Pharaonis (3 Reg. III-1), qui historice narretur; non reale factum humanorum amorum immediate per verba relatum, cui tamen facto ulterior inesset significatio spiritualis unionis Christi et Ecclesiae. Sed est allegoria poetica, adeoque pure verbalis, in qua sub nuptialis dramatis forma, directe exprimuntur sensus caelestis sponsi ad animam fidelem, et animae fidelis ad caelestem sponsum Christum². « Salomon divinitus inspiratus, Christi et Ecclesiae laudes, et sacri amoris gratiam, et aeterni connubii cecinit sacramenta; simulque expressit sanctae desiderium animae, et epithalamii carmen, exsultans in spiritu, iucundo composuit eulogio, figurato tamen. Nimirum velabat et ipse instar Moysi faciem suam, non minus forsitan in hac parte fulgentem, eo quod illo adhuc in tempore nemo aut rarus erat, qui revelata facie gloriam istam speculari sufficeret. Igitur pro sui excellentia reor nuptiale hoc carmen huiusmodi titulo praesignitum, ut merito Cantica canticorum singulariter appelletur, sicut is quoque cui canitur, singulariter est dictus: Rex regum et Dominus dominantium »³. — Et de sensu quidem litterali haec sedulo notanda occurrebant. Nunc ea quae ad sensum spiritualem attinent, nullius iam negotii esse possunt.

Illa vero significatio qua res significatae per voces iterum res alias significant, dicitur sensus spiritualis qui super litteralem fundatur et eum supponit. — In quo quidem observabis pulchram analogiam inter verbum Dei scriptum et Novae Legis sacramenta. Nam in sacramentis N. L., praeter significationem ritus exterioris qui dicitur sacramentum tantum, attenditur significatio rei per exteriorem ritum immediate significatae, quae appellari solet res et sacramentum. Et sic etiam est in praesenti. Res enim illae per voces significatae quae iterum res alias significant, tanquam res et sacramentum quodammodo se habent. Et secundum quod typica significatione sua referuntur vel ad Christum et Ecclesiam, vel ad vitae christianae regulam, vel ad mysteria futurae gloriae, tripartitam afferunt sensus spiritualis divisionem, in allegoricum, tropologicum, et anagogicum. « Sicut enim dicit Apostolus ad Heb. VII, lex vetus figura est novae legis, et ipsa nova lex, ut dicit Dionysius in libro de ecclesiastica hierarchia, est figura futurae gloriae. In nova etiam lege, ea quae in capite (Christo) sunt gesta, sunt signa eorum quae nos agere debemus. Secundum ergo quod ea quae sunt veteris legis significant ea quae sunt novae legis, est sensus allegoricus. Secundum vero quod ea quae in Christo sunt facta, vel in iis quae Christum significant, sunt signa eorum quae nos agere debemus, est sensus moralis. Prout vero significant ea quae sunt in aeterna gloria, est sensus anagogicus »⁴.

Propriissimus itaque spiritualis interpretationis locus est vetus testamentum, quod totum typicum fuisse noscitur, ut splendido specimine ostendit Agustinus in toto libro duodecimo contra Faustum, incipiens a principio in quo Deus creavit caelum et terram, et perducens seriem propheticorum eventuum usque ad tempora reditus populi Israel a Babylonica captivitate. Propriissimum tamen dixi spiritualis interpretationis locum vetus testamentum, non unicum. Nam certe evangelia, dum narrant gesta Christi ante consummatam eius passionem per quam fuit abrogatum testamentum vetus, et dedicatum novum, dicente apostolo: testamentum enim in mortuis confirmatum est, alioquin nondum valet dum vivit qui testatus est: evangelia, inquam, aliqua ratione conveniunt cum libris antiquae legis, et propterea, non tropologicum modo, aut anagogicum, verum etiam allegoricum sensum suscipiunt⁵. A consummata autem passione et deinceps, discrimen in eo est, quod non debuerunt amplius ea quae novi testamenti sunt, typice praefigurari. Adhuc tamen relinquitur locus sensui anagogico vel tropologico. Anagogico quidem, secundum quod ea quae ad futuram beatitudinem pertinent, fuerunt nobis figurata in circumstantiis resurrectionis et apparitionum Christi. Tropologico vero, secundum quod in transitu Christi a mortali ad immortalem vitam, fuit datum sensibile exemplar cui nostra moralis vita conformetur, iuxta illud Rom. VI-9: Christus resurgens ex mortuis iam non moritur... Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel; quod autem vivit, vivit Deo. Ita et vos existimate vos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo in Christo Iesu Domino nostro.

Quod autem ait S. Thomas ubi supra, in responsione ad 1um, ex solo sensu litterali trahi posse argumentum, id non est propter maiorem eius auctoritatem intrinsecam, sed quia sensus spiritualis innotescere non potest nisi per ea loca in quibus veritas sub rerum allegoriis alibi delitescens, litteraliter enuntiatur, et idcirco efficacia argumenti ad litteralem sensum semper reducitur.

Caeterum, etsi ad demonstrationem dogmatum sensus spiritualis minime inserviat, ad confirmationem tamen eorumdem valet quam plurimum, nam consonantia tot figurarum quibus adeo ad vivum delineatae et expressae sunt res novi testamenti, est non leve argumentum ad confirmationem fidei, quo etiam contra infideles uti possumus. Unde Augustinus l. 12 c. Faust. c. 7: « Ex illis quae figuris involuta sunt, si quaedam velut sub uno aspectu quasi contexta ponantur, ita coniungunt in contestatione Christi voces suas, ut cuiusvis obtusi surditas erubescat ».