De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Prooemium
Disputatio CIX: Utrum Reprobatio includat actum positivum, quo Deus voluntate absoluta ante praescientiam mali usus liberi arbitrii velit non admittere reprobos in regnum suum.
Disputatio CX: Utrum detur ex parte nostra causa Reprobationis, quantum ad integrum effectum illius.
Disputatio CXI: Utrum ex parte Dei assignari possit sufficiens causa Reprobationis.
Disputatio CXII: An Deus omnibus hominibus, quantumvis obduratis, et Reprobis, tribuat auxilia supernaturalia sufficientia, per quae ad vitam aeternam pervenire possint, et re ipsa perveniant, si velint.
An Deus omnibus hominibus, quantumvis obduratis, et Reprobis, tribuat auxilia supernaturalia sufficientia, per quae ad vitam aeternam pervenire possint, et re ipsa perveniant, si velint.
I. PARS affirmativa probatur multis auctoritatibus sacrae Scripturae: dicitur enim Apocalyp. 3.1 Ecce ego sto ad ostium, et pulso si quis aperuerit mihi; introibo, et cenabo cum illo, et ipse mecum: stare autem ad ostium, est auxilia sufficientia conferre; pulsare enim est excitare, et movere homines ad bonum illud supernaturale, quod per cenam significatur. Item etiam Eccli. 15. dicitur: Deus constituit hominem in manu consilii sui, et iterum: Ne dixeris: Per Deum abest, etc. Si autem Deus non daret auxilia omnibus sufficientia ad salutem, staret per Deum, quod aliquis non converteretur ad illum, nec esset positus omnis homo in manu consilii sui, quamdiu est in via. Item etiam Apostolus 1. ad Timoth. 2. inquit: Deus vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire: ergo omnibus tribuit auxilia sufficientia ad salutem. Praeterea 2. ad Corinth. 5. inquit: Pro omnibus mortuus est Christus. Et iterum ait: quod est Salvator omnium: hac autem ratione dicitur pro omnibus mortuus, et Salvator omnium, quatenus videlicet omnibus tribuit auxilia sufficientia, quibus, si velint, salvari possint. Propterea enim non est mortuus pro daemonibus, nec dicitur eorum Salvator, quia nullum auxilium eis tribuit, quo salvari possint: ergo.
Secundo arguitur ex Concil. Senonensi, in quo dicitur:2 Nec tanta gratiae necessitas libero praeiudicat arbitrio, cum illa semper sit in promptu, nec momentum quidem praetereat, in quo Deus non stet ad ostium, et pulset, etc. ergo auxilium sufficiens ad salutem datur omnibus.
Tertio. Quilibet peccator, quamdiu est in via, potest ad Deum converti: alias daretur aliquis status peccatoris, de cuius salute esset desperandum, et aliquod peccatum existentis in via, quod per veram poenitentiam deleri non posset, quod tamen est erroneum, ut probat S. Thom. 3. part. q. 86. art. 1. ergo quilibet peccator, quandiu est in via, habet auxilium supernaturale sufficiens ad salutem; alias non posset ad Deum converti, quia sine huiusmodi auxilio nullus potest ad Deum converti, et salvari.
II. Quarto. Qui non adimplet praeceptum poenitentiae, peccat mortaliter, et idem est de praecepto caritatis, et de aliis: ergo habet auxilium sufficiens ad huiusmodi praecepta implenda: alias homines obligarentur ad impossibile, quod est falsum, quia nemo peccat in eo, quod vitare non potest, ut docet sanctus August. lib. 3. de libero arbitrio cap. 18. et 19. et in aliis locis disp. 54. num. 7. inductis.
Quinto. Ut docet S. Thom. p. 2. q. 89.3 art. 6. quilibet perveniens ad usum rationis tenetur pro tunc se ipsum ad Deum convertere: quod si fecerit, iustificabitur; et ex hoc principio concludit, quod non possit dari peccatum veniale cum solo originali: ergo quilibet perveniens ad usum rationis accipit a Deo auxilium supernaturale, saltem sufficiens, quo possit se ad Deum convertere, si velit: alias facienti, quod in se est solis viribus naturae, daretur aliquando gratia infallibiliter; quod tamen est contra doctrinam S. August. ut ostensum est disp. 56. nu. 6. et seqq.
Auxilium sufficiens ad immediate credendum non omnibus datur.— In contrarium est: nam S. Th. 2. 2. q. 2. ar. 5. ad 1. loquens de auxilio gratiae, sine quo non potest homo diligere Deum, et proximum, et credere articulis fidei, inquit, quod hoc auxilium quibuscumque divinitus datur, misericorditer datur; quibuscumque autem non datur, ex iustitia non datur, in poenam praecedentis peccati, saltem originalis, ut dicit S. Aug. lib. de correp. et grat. c. 5. et 6. Sentit ergo, quod aliquibus non detur auxilium gratiae, quo possint credere, et Deum diligere. Et q. 10. ar. 1. docet, quod aliqui sunt infideles solum negative, qui damnantur propter peccata commissa contra legem naturalem: si autem omnes haberent auxilium sufficiens ad credendum; nullus adultus esset infidelis solum negative; sed omnes, qui non credunt, essent infideles contrarie: nam omnes tenentur credere: ergo si possunt credere per auxilium sufficiens, quod habent, et non credunt, peccant mortaliter contra fidem: haec enim tria sufficiunt, ut infidelitas imputetur illis ad culpam. Praeterea S. Aug. tract. 19. super Ioa. et epist. 105. ad Sixtum inquit, quod in illis, qui non audierunt, neque potuerunt, poena peccati est non credere, non autem peccatum: sentit ergo, quod non omnibus datur auxilium sufficiens ad credendum.
Circa istam difficultatem est prima sententia asserentium, esse aliqua peccata hominis viatoris, quae per veram poenitentiam deleri non possint: sed hanc sententiam tamquam erroneam communiter reiiciunt Theologi cum S. Th. 3. p. q. 86. cit. ubi ex professo disputatur, an detur aliquod peccatum existentis in via, quod revera sit irremissibile.
III. Secunda sententia dicit, Deum aliquibus adultis in poenam praecedentis peccati aliquando non dare auxilium sufficiens ad salutem: quam sequuntur multi, et probari potest locis S. Aug. et S. Th. a nobis adductis in argumento, sed contra.
Tertia sententia absolute concedit omnibus in universum hominibus conferri a Deo auxilium sufficiens ad salutem; nulla facta distinctione inter fideles, et infideles; quam sententiam probant omnia argumenta facta a principio.
Quarta sententia distinguit de hominibus fidelibus, et infidelibus, et docet, omnibus fidelibus dari auxilia sufficientia ad salutem: nam fides saepissime excitat eos ad bonum supernaturale prosequendum, et amandum. Si autem sermo sit de infidelibus, et praesertim de illis, qui numquam audierunt Evangelium; asserit haec sententia, quod multis non datur auxilium sufficiens ad vitam aeternam consequendam, sed negatur in poenam praecedentis peccati, ut dictum est: quod videntur probare loca adducta ex S. Aug. et S. Thom.
IIII. Quinta sententia est M. Bañ. 1. p. q. 23. a. 3. dub. 3. praesertim concl. 8. et 9. ubi docet, quod verbum, dare, accipitur dupliciter. Primo, ut est correlativum ad recipere; et in hoc sensu Deus non dat omnibus hominibus, etiam venientibus ad usum rationis, auxilium supernaturale gratiae praeparantis vel ad credendum, vel ad poenitendum: quod probat auctoritatibus S. Th. et S. Aug. supra inductis. Secundo modo accipitur, prout significat idem, quod paratum esse, quantum est ex parte sua, omnibus conferre huiusmodi auxilium; et in hoc sensu inquit, quod Deus det, id est paratus sit dare omnibus hominibus, quamdiu sunt in hac vita, auxilium, quo possint converti, et convertantur, si velint.
Auxilia Dei extrinseca, et intrinseca, quae dicantur.— Pro resolutione huius difficultatis notandum est primo, auxilia Dei esse in duplici differentia: quaedam sunt nobis extrinseca, ut passio Christi Domini, exemplum illius, sacramenta, exterior praedicatio Evangelii, miracula, et lex ipsa, de qua dicitur psalm. 118. Et iudicia tua adiuvabunt me. Alia vero sunt auxilia intrinseca, et motiones divinae nobis inhaerentes, per quas possumus operari opera illa, quae excedunt vires naturae. Notandum est secundo, haec auxilia intrinseca aliquando tribui ad actus, qui ex obiecto formali, et quantum ad substantiam, sunt supernaturales, ut actus Theologicarum virtutum fidei, spei, et caritatis, aliquando dantur ad actus, qui, secundum suum obiectum, et rationem formalem, non excedunt facultatem naturae, absolute loquendo; excedunt tamen vires naturae lapsae, cuiusmodi sunt actus naturalis dilectionis Dei super omnia, absoluta, et efficax conversio ad bonum rationis proportionatum naturae; ad quam conversionem praecepto naturali tenetur puer, cum primum pervenit ad usum rationis. Quibus autem modis, et mediis soleat Deus movere homines ad bonum, explicat optime S. Prosp. lib. contra collat. c. 14.
V. Auxilia extrinseca ad salutem omnibus tribuit Deus.— Prima conclusio. Si loquamur de auxiliis extrinsecis, Deus omnibus tribuit auxilia sufficientia ad salutem, omnibus ea proponit, et offert, quantum est ex parte sua, quamvis de facto nonnulli ea non recipiant. Probant hanc conclusionem loca Scripturae in primo argumento adducta: nam pro omnibus mortuus est Christus, pro omnibus instituit sacramenta, et omni creaturae, praecepit Apostolis, ut praedicarent Evangelium, ut dicitur Marc. ult.
Auxilium intrinsecum sufficiens ad praecepta naturalia implenda Deus omnibus confert.— Secunda conclusio. Deus omnibus tribuit pro loco et tempore auxilium supernaturale intrinsecum, et sufficiens ad implenda praecepta naturalia, quae, supposito peccato, impleri non possunt ex solis viribus naturae. Verbi gratia, puero, quando pervenit ad usum rationis, tribuit auxilium sufficiens, quo possit converti ad bonum proportionatum suae naturae, et proponat vivere secundum rationem; et intelligitur conclusio, de facto omnes recipere huiusmodi auxilium sufficiens, saltem pro loco, et tempore, quo obligat huiusmodi praeceptum. Hanc conclusionem probant efficaciter quartum, et quintum argumentum ex factis a principio. Probatur praeterea, qui non adimplet praeceptum naturale tempore, quo obligat, peccat mortaliter, neque excusatur ignorantia invincibili, eo quod huiusmodi praecepta per lumen rationis sunt omnibus nota: ergo necesse est, quod habeat in se auxilium supernaturale intrinsecum, et sufficiens, quo possit praeceptum illud implere; etenim, ut supponimus per solas vires naturae non potest implere illud. Confirmatur: nam alias transgressio illius praecepti non imputaretur hominibus ad culpam, qui per sola naturalia non possunt illud implere; nullus autem peccat in eo, quod vitare non potest.
VI. Respondent ad hoc argumentum nonnulli, quod, quando aliquis propria culpa caret auxilio sufficienti ad implendum aliquod praeceptum, eius transgressio imputatur nihilominus ad peccatum, quamvis non imputetur, si absque aliqua culpa praecedenti destituatur huiusmodi auxilio: sicut ebrietas, inculpabilis, vel ignorantia invincibilis excusat a peccato, quod quis in ipsa ebrietate, vel ignorantia committit; occidens hominem, verbi gratia; non autem excusat, quando ignorantia, vel ebrietas fuit culpabilis.4 Et videtur haec solutio habere fundamentum in S. Th. 3. con. Gent. c. 160. circa finem, ubi ait: Quamvis illi, qui in peccato sunt, vitare non possint per propriam potestatem, quin impedimentum gratiae praestent, vel ponant, nisi auxilio gratiae praeveniantur, nihilominus tamen hoc eis imputatur ad culpam; quia hic defectus ex culpa praecedente in eis relinquitur, sicut ebrius ab homicidio non excusatur, quod per ebrietatem committit, quam sua culpa incurrit: et ex hoc concludit, quod non immerito ei imputatur ad culpam. Quod etiam docet S. Aug. lib. de corrept. et grat. c. 11. ubi loquens de adiutorio gratiae, quo Adam poterat perseverare, si voluisset, ait: Si autem hoc adiutorium vel Angelo, vel homini, quam primum facti sunt, defuisset, quoniam non talis natura facta erat, ut sine divino adiutorio posset manere, si vellet, non utique sua culpa cecidissent. Adiutorium quippe defuisset, sine quo manere non possent. Nunc autem quibus deest tale adiutorium, iam poena peccati est. Sentit ergo; quod etiam si non detur homini adiutorium, quo pie operari, aut perseverare possit, si velit, imputatur illi peccatum subsequutum, quia in poenam praecedentis peccati non est illi collatum auxilium gratiae, quo posset peccatum illud vitare.
Sed contra hanc solutionem est argumentum: nam S. Aug. lib. 3. de lib. arb. c. 18. et 19. et lib. de natur. et grat. cap. 67. docet, hominem non semper peccare in eo, quod vitare non potest, etiam si impotentia illa ex peccato praecedente proveniat. Et ratio id persuadet: nam alias qui culpa sua incidit in amentiam, peccaret mortaliter non ieiunando, vel non audiendo missam suo tempore: nam etiam culpa sua factus est impotens ad huiusmodi praecepta implenda. Similiter etiam motus inordinati appetitus sensitivi, qui nullo modo praecaveri possunt, imputarentur ad culpam in infidelibus, eo quod impotentia ad cavendum tales motus, ortum habuit ex praecedenti peccato originali. Et ad locum inductum ex S. Th. respondetur, eum aperte loqui de privatione auxilii efficacis, ut patet ex his, quae dicit in verbis antecedentibus: etenim in c. 159. aperte docet, quod Deus, quantum in se, paratus est omnibus gratiam dare: et id explicat exemplo Solis, qui ex parte sua omnes illuminat. Et ad locum inductum ex S. Aug. respondetur, illum solum docere, quod in natura lapsa sit poena peccati, quod non detur ei auxilium, quo perseverare possit: non tamen sentit, quod sit novum peccatum, si homo non faciat, quod ex corruptione peccati originalis non potest, nisi detur illi auxilium, quo id facere possit: ut patet in infidelitate negativa; et ita se explicat Aug. c. 67. citato. Maior difficultas est de auxilio sufficienti, quod datur immediate ad actus supernaturales fidei, spei, et caritatis. Quidam enim Thomistae respondent, huiusmodi auxilia dari hominibus pro eo tempore, quo peccarent, si non adimplerent haec praecepta, et ita dari, ut omnes in seipsis recipiant huiusmodi auxilia intrinseca, et sufficientia: quae doctrina, quamvis vera sit, non tamen videtur explicare exacte statum quaestionis. Unde sit
VII. Auxilium sufficiens ad immediate credendum non omnes recipiunt.— Tertia conclusio. Absolute dicendum est, quod si verbum, dare, accipiatur, ut est correlativum ad recipere, Deus non tribuit omnibus, etiam pervenientibus ad usum rationis, auxilium sufficiens supernaturale, et intrinsecum ad producendum immediate actus supernaturales fidei, et spei. Itaque non omnes recipiunt auxilium physicum, et intrinsecum sufficiens, ut immediate possint credere: sed hoc auxilium multis non datur in poenam praecedentis peccati saltem originalis. Conclusio est M. Bañes, ubi supra, et satis communis inter Thomistas, et meo iudicio est expressa S. Aug. et S. Th. locis adductis in argumento sed contra; alias non daretur infidelis negative, ut in eodem argumento deducebamus. Probatur praeterea: nam, ut dicitur ad Rom. 10. Quomodo autem credent ei, quem non audierunt? quomodo autem audiunt sine praedicante? Sed aliqui sunt, qui nihil unquam audierunt de fide supernaturali, ut pueri apud barbaros in silvis nutriti: ergo. Patet consequentia: nam sine praedicante interius, vel exterius fidem supernaturalem, nullus dicitur habere auxilium sufficiens ad credendum immediate. Dixi in concl. ad immediate credendum: nam ad credendum mediate, vel immediate, omnes recipiunt, pro loco, et tempore auxilium sufficiens; si perveniant ad usum rationis: nam, ut supra dicebamus, si puer infidelis perveniens ad usum rationis faceret, quod in se est ex auxilio speciali, se ad Deum convertendo, et ad bonum rationis naturae proportionatum; Deus illuminaret illum de mysteriis fidei, et iustificaretur per gratiam. Et iuxta hanc doctrinam intelligenda sunt, quae docet S. Th. q. 14.5 de verit. ar. 11. ad 1. ubi ait: Quod si quis in silvis nutritus, ductum rationis naturalis sequatur in appetitu boni, et fuga mali; certissime tenendum est, quod ei Deus vel per internam inspirationem revelaret ea, quae ad credendum sunt necessaria, vel aliquem praedicatorem dirigeret ad eum.6 Et in 2. sent. d. 28. q. 1. art. 4. ad 4. inquit: Quod ad fidem habendam aliquis se praeparare potest per id, quod in ratione naturali est. Unde dicitur, quod si quis in barbaris natus nationibus, faciat, quod in se est; Deus illi revelabit, quod est necessarium ad salutem, vel inspirando, vel praedicatorem mittendo. Non enim est sensus, quod facienti, quod in se est ex solis viribus naturae, detur infallibiliter auxilium gratiae; vel quod ad fidem habendam aliquis se praeparare possit per id, quod est in naturali ratione factum ex sola facultate naturae, ut quidam arbitrantur; sed per id, quod naturale est ex obiecto, factum tamen ex auxilio speciali praevenientis gratiae, ut dictum est; alias prima praeparatio ad auxilium gratiae in nobis esset ex nobis: quod non potest admitti, ut disp. 55. ostensum est. Videantur, quae circa hanc doctrinam S. Th. docet M. Medina 1. 2. q. 89. ar. 6. et M. Bañ. ubi supra, et 2. 2. q. 10. ar. 1. dub. 2. ad. 4. Ad omnia argumenta facta a principio respondetur; quod, ut plurimum, probant primam, et secundam conclusionem, quatenus vero contra tertiam videntur procedere, respondetur ad singula.
VIII. AD primum ex c. 3. Apoc. respondetur, quod Deus, mediis creaturis, et lumine rationis, pulsat ad ostium omnium pro loco, et tempore, ut sequantur bonum rationis, naturae proportionatum: et similiter pulsat pro loco, et tempore ad ostium omnium speciali auxilio, ut idem bonum sequantur, praesertim quando perveniunt ad usum rationis, ut dictum est; non tamen pulsat semper, tribuendo omnibus auxilium supernaturale sufficiens ad credendum immediate: ita ut omnes hoc auxilium recipiant, ut constat ex dictis. Et per haec facile respondetur ad alia loca Scripturae, et per ea, quae dicta sunt in prima, et secunda conclusione.
Ad secundum argumentum ex Conc. Senon. respondetur ex iis, quae dicta sunt ad 1. Non enim est sensus, quod pro quolibet momento quilibet peccator recipiat in se auxilium sufficiens ad salutem: nam cum dormit, certe non movetur actu sufficienti auxilio: sed sensus est, quod, quantum est ex parte Dei, semper habet illud in promptu, ut 3. cont. Gent. c. 159. et 160. docet S. Thom.
IX. Posse aliquid dupliciter contingit, scilicet per potentiam alterius, vel per potentiam, quae est in ipso.— Ad tertium respondetur, quod, ut dicit S. Th. q. 6. de verit. ar. 3. ad 7. Aliquid potest dici posse dupliciter, uno modo considerando potentiam, quae in ipso est, sicut dicimus, quod lapis potest moveri deorsum: alio modo considerando id, quod ex parte alterius est, ut si dicerem, lapidem posse moveri sursum, non per potentiam, quae in ipso sit, sed per potentiam proiicientis. Proportionabiliter nos dicimus in praesenti, quod cum asseritur, quemlibet peccatorem, quamdiu est in via, posse pro quolibet tempore, et momento ad Deum converti, et salvari; hoc potest dupliciter intelligi. Primo, quod possit converti per potentiam proximam, et physicam, quae actu sit in illo, pro quolibet tempore, et momento. Secundo per potentiam, seu auxilium speciale, quod Deus, quantum est ex parte sua, paratus est omnibus dare pro quolibet momento, ut supra explicatum est: et in hoc secundo sensu propositio illa est verissima; non autem in primo, quoniam per solam facultatem naturae non potest homo potentia proxima ad Deum converti, et salvari. Similiter etiam non omnes in seipsis habent receptum pro quolibet momento auxilium supernaturale sufficiens, quo proxime possint ad Deum converti, et salvari, cum non pro quolibet momento actu excitetur a Deo ad bonum sequendum, ut patet in dormientibus, et in aliis pluribus. Nihilominus pro quolibet momento potest quilibet peccator, quamdiu est in via, habere auxilium speciale, per quod salvari possit,7 et haec potentia fundatur in duobus, ut optime docet S. Th. 3. p. q. 8. art. 3. ad 1. primo quidem, et principaliter in virtute Christi, et in misericordia Dei, quae sufficiens est ad salutem totius humani generis: secundo in arbitrii libertate: etenim, quamdiu homo est in via, habet liberum arbitrium flexibile in bonum, et in malum.8 Et quantum ad hoc, est differentia inter homines viatores, et damnatos: quod damnati non possunt, secundum potentiam ordinariam habere auxilium speciale ad salutem, etiam sufficiens; et multominus illud habebunt, neque Deus paratus est illis huiusmodi auxilium dare: et ex alia parte eorum liberum arbitrium, cum sit in termino, est inflexibile, et obstinatum in malo, quod quidem non competit viatoribus, quantumvis obduratis, et reprobis. Unde non est eadem ratio de utrisque.
X. Ad quartum argumentum respondetur, illos, qui nec recipiunt in seipsis, neque habent auxilium sufficiens ad immediate credendum, non peccare contra fidem, ut docet S. Aug. et S. Th. ubi supra: quod manifeste colligitur ex auctoritate illa Ioan. Si non venissem, et loquutus eis non fuissem, peccatum non haberent, scilicet infidelitatis, quod commiserunt non recipiendo Christum Dominum, ut saepe explicat S. Aug. et idem est de aliis praeceptis supernaturalibus quantum ad substantiam actus, qui praecipitur, sicut est praeceptum spei supernaturalis. Hoc tamen intelligendum est, quando ille, qui transgreditur praeceptum, novo actu non impedit auxilium, etiam sufficiens. Sicut verbi gratia, si Deus imponeret praeceptum alicui, ut volaret, et ipse responderet, non habeo alas, quibus volare possim, et Deus offerret illi alas, ad volandum; certe si responderet, nec volo habere alas, nec volare; imputaretur illi ad culpam transgressio praecepti. Ita proportionabiliter de actu fidei dicendum est: si enim impediret, ne sibi praedicaretur Evangelium, iam peccaret saltem indirecte contra fidem, quia tenetur praecepto fidei: sufficientem propositionem Evangelii non impedire. Quando autem praecepta sunt naturalia ex parte obiecti, semper habet homo auxilium sufficiens ad ea implenda, quando obligat praeceptum, et ita a culpa non excusatur, qui illud non adimplet. Videatur circa hanc. solut. S. Th. 2. 2. q. 2. ar. 5. ad 1. et 3. cont. Gent. c. 159.
Ad quintum argumentum patet solutio ex dictis circa tertiam conclusionem.