De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Prooemium
Disputatio CIX: Utrum Reprobatio includat actum positivum, quo Deus voluntate absoluta ante praescientiam mali usus liberi arbitrii velit non admittere reprobos in regnum suum.
Utrum Reprobatio includat actum positivum, quo Deus voluntate absoluta ante praescientiam mali usus liberi arbitrii velit non admittere reprobos in regnum suum.
I. PROBATUR, quod solum includat actum negativum. Primo: Deus ab aeterno non habuit actum positivum, quo voluerit non creare alium mundum, sed tantum se habuit negative: ergo similiter cum reprobis solum se habuit negative, non ordinando illos absoluta, et efficaci voluntate in vitam aeternam. Patet consequentia ex paritate rationis. Antecedens probatur: nam ponere actum positivum in Deo, quo velit non facere illa, quae re ipsa non efficiet, videtur superfluum; cum idem effectus sequatur ponendo in illo actum negativum circa illud obiectum.
Secundo. Permissio peccati finalis impoenitentiae non importat in Deo actum positivum: nam talis impoenitentia in eo formaliter consistit, quod Deus non conferat auxilium efficax, quo reprobus in fine vitae convertatur; hoc autem non est actus positivus, sed negatio auxilii: ergo similiter reprobatio non consistit in actu positivo.
Tertio. Omnia, quae in sacris litteris, et conciliis traduntur de reprobatione Angelorum, et hominum, sufficientissime salvantur absque eo, quod dicamus, reprobationem dicere actum positivum, quo Deus velit non admittere reprobos ad vitam aeternam: ergo.
Quarto. Probatur, quod reprobatio, quamvis includat actum positivum excludendi reprobos a beatitudine aeterna; ille tamen actus non sit absolutus antecedenter ad praescientiam mediam, seu conditionatam: sed solum actus conditionatus, quo Deus voluit reprobos excludere a regno suo, si ipsi peccaverint, male utendo auxiliis gratiae: etenim indignum omnino videtur divina bonitate, et clementia, constituere in Deo actum absolutum, quo velit, aliquos non admittere ad aeternam beatitudinem; neque id est consentaneum sacris litteris. Ex alia vero parte, sententia, quae asserit, Deum ante praescientiam mali usus liberi arbitrii neminem reprobare, neque excludere a suo regno, maxime commendat misericordiam Dei, de quo saepissime dicit Scriptura: Non est voluntatis meae mors impii: nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur, et vivat, ut patet Ezechiel 18. et 33. ergo, etc.
Confirmatur: nam alias sequeretur, frustra esse consilia, frustra praecepta, quibus reprobi inducuntur ad bonum; immo tales exhortationes, et obiurgationes, quae ex parte Dei sunt in scripturis, potius viderentur irrisiones, et illusiones, quam verae, et sincerae misericordiae divinae significationes: quia tandem, quomodocumque se habeat reprobus, manebit exclusus a beatitudine aeterna, si antecedenter ad praescientiam mali usus liberi arbitrii Deus iam ab aeterno suo decreto absoluto illum exclusit.
Quinto. Deus, quantum est ex parte sua, ab aeterno voluit actu positivo omnes homines indiscriminatim salvari, neque excepit aliquem in particulari; ut patet ex illo 1. ad Timoth. 2. Deus vult, omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire: sed cum hac volitione non compatitur in Deo actus positivus, et absolutus, quo statuerit, aliquos a regno excludere, vel non admittere antecedenter ad praescientiam mali usus liberi arbitrii: ergo reprobatio non includit talem actum positivum.
Sexto: Deus omnibus hominibus, quantumvis obduratis, et reprobis tribuit auxilia supernaturalia sufficientia, per quae ad vitam aeternam pervenire possint, et re ipsa perveniant, si velint. Quod autem multi per illa auxilia non salventur, sed maneant reprobi, non habuit ortum ex aliquo decreto positivo Dei, volentis non admittere illos ad regnum suum, sed solum provenit ex malitia eorum; quia scilicet noluerunt ita bene uti auxiliis gratiae, ut salutem consequerentur aeternam; si enim bene uterentur eisdem auxiliis, sicut poterant, salvi fierent, et ex numero praedestinatorum essent: ergo.
Confirmatur: quoniam alias admittenda esset ista causalis: Quia Deus reprobavit tales homines, vel Angelos, et noluit absoluta voluntate admittere illos in suum regnum; neque conferre eis auxilia efficacia; ideo manent exclusi ab illo. Hoc autem non est dicendum: nam esset refundere in voluntatem divinam impiorum damnationem; quod est contra Scripturam, et loca Sanctorum: ergo.
II. Haec difficultas viam sternit ad illam celebrem quaestionem, de qua agendum erit disput. sequenti: Utrum scilicet ex parte nostra detur causa reprobationis, aut saltem conditio, ex qua dependeat. Unde variae erunt explicandae Doctorum sententiae. Prima est asserentium,1 quod Deus in illo instanti, seu signo rationis, in quo praedestinavit electos ad vitam aeternam, et voluit illis conferre gratiam, et gloriam, solum se habuerit negative circa reprobos; ita scilicet ut dicatur quosdam reprobasse, quia non elegit illos, nec praedestinavit. Ex quo videtur inferri, reprobationem, quantum ad essentiam reprobationis, non includere actum positivum, sed solum quantum ad ultimum eius effectum, quem Deus infert, supposito peccato. Huic sententiae adhaeret Scotus in 1. d. 41. q. un. et in 3. d. 19. q. un. §. in illa quaestione. Ubi distinguit quinque instantia, vel signa rationis in Deo,2 sive in praevisione divina, primo enim Deus intellexit se sub ratione summi boni: in secundo signo intellexit omnes alias creaturas: in tertio praedestinavit hos ad gloriam, et gratiam, et circa alios habuit actum negativum non praedestinando: in quarto praevidit illos casuros in Adam: in quinto praeordinavit, sive providit de remedio, quomodo redimerentur per passionem Filii: ita, quod Christus in carne, sicut et omnes electi, prius praevidebatur, et praedestinabatur ad gratiam, et gloriam, quam praevideretur passio Christi: ut medicina contra lapsum. Hoc quintum signum rationis ad praesentem difficultatem non pertinet, sed ad aliam, quae tertia parte q. 1. art. 3. disputari solet: utrum videlicet, si Adam non peccasset, verbum divinum incarnatum fuisset: In primo instanti, inquit, Deus ex omnibus intellectualibus creaturis futuris, intellectui eius repraesentatis, quibusdam voluit beatitudinem efficaci voluntate conferre; circa reliquas vero creaturas negative se habuit. Unde iuxta istam sententiam datur causa reprobationis ex parte nostra, non autem praedestinationis. Fundamenta illius tacta sunt in tribus prioribus argumentis factis a principio.
III. Secunda sententia est quorundam ex recentioribus Theologis, et consistit in quatuor dictis. Primum dictum est:3 Deus voluit ab aeterno, actu positivo, omnes homines fieri salvos, si per ipsos, aut primum parentem non steterit. Ex quo inferunt, quod antecedenter ad praescientiam mali usus liberi arbitrii futuri ex hypothesi; quod constituatur in tali ordine rerum, neminem Deus reprobaverit actu positivo. Secundum dictum est:4 Ratio, sive ordo mediorum, cum quibus Deus praescit, creaturam intellectualem pro sua libertate bene usuram suo arbitrio, et perventuram cum eisdem auxiliis ad vitam aeternam, cum proposito mandandi exequutioni eumdem ordinem, est formaliter praedestinatio. Tertium dictum est:5 Eadem ratio, sive ordo mediorum in finem supernaturalem, cum quibus Deus praescit, creaturam intellectualem male usuram suo arbitrio, ita ut re ipsa ad beatitudinem aeternam per illa media non perveniat, non habet formaliter rationem praedestinationis, sed retinet communem rationem providentiae respectu finis supernaturalis. Si autem talis providentia habeat adiunctam voluntatem permittendi peccata, et perseverantiam in illis usque ad finem vitae, ac denique voluntatem excludendi homines, vel Angelos a regno caelesti, propter huiusmodi peccata, per talem voluntatem completur ratio reprobationis. Probant primum dictum tria ultima argumenta ex factis a principio: rationes vero, quibus probant tria posteriora dicta, adducta sunt disp. 35. 36. et 37.
IIII. Pro resolutione tamen huius difficultatis, et explicatione sententiae S. Thomae, notandum est, quod, ut docet idem S. Th. p. 1. q. 23. art. 3. et super cap. 9. ad Rom. Lect. 2. et 3. con. Gent. c. 163. sicut praedestinatio est pars divinae providentiae; ita et reprobatio: unde quidquid competit essentialiter divinae providentiae, necesse est competat reprobationi. Notandum secundo, quod reprobatio opponitur approbationi: approbatio6 autem est actus intellectus iudicantis, aliquam rem esse aptam, et convenientem fini. Unde S. Aug. lib. 1. contra Academicos cap. 4. et in Enchirid. c. 17. definit errorem, quod sit falsi pro vero approbatio: unde reprobatio erit oppositum iudicium, quo aliquid respuitur, et reiicitur, vel iudicatur, non esse conveniens fini. Notandum tertio, exclusionem a regno caelesti posse accipi dupliciter. Primo, inquantum habet rationem privationis, et poenae damni, quae correspondet peccato ex parte aversionis, secundum illud: Discedite a me operarii iniquitatis: et Matth. 25. Ite maledicti: in hoc enim verbo explicatur poena damni; sicut in verbis sequentibus describitur poena sensus, correspondens peccatis, ex parte conversionis, cum subditur: In ignem aeternum. Secundo potest accipi, ut importat actum positivum non dandi aliquibus beatitudinem, id ordinando ad gloriam suam, et ad maiorem splendorem misericordiae in electis.
V. Reprobatio Dei includit actum positivum.— PRima conclusio. Reprobatio Dei aeterna includit actum positivum, quo voluit quosdam non admittere ad vitam aeternam. Conclusio ista videtur expressa S. Thom. 1. p. q. 23. art. 3. et probatur. Primo: nam ad reprobationem non sufficit, quod Deus se habeat mere negative circa reprobos, non ordinando eos efficaciter ad vitam aeternam: Deus enim vere non reprobavit homines, vel Angelos possibiles, qui numquam erunt, et tamen circa illos se habuit negative, non ordinando eos ad vitam aeternam: ergo reprobatio includit actum positivum. Probatur secundo. Electio est acceptatio unius prae alio; ille enim proprie dicitur eligere, qui, propositis duobus mediis ad consequutionem finis, unum acceptat, et alterum reiicit: sed Deus ab aeterno actu positivo quosdam elegit ad vitam aeternam; dicit enim Apost.7 Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti, etc. ergo actu positivo quosdam voluit admittere, quosdam non admittere ad suum regnum. Probatur tertio. Reprobatio, ut dictum est in primo fundamento; est pars divinae providentiae: sed providentia divina essentialiter includit actum positivum, quo res in finem ordinantur: ergo et reprobatio includit actum positivum.
VI. Secunda conclusio. Si consideretur exclusio a regno caelesti, inquantum habet formaliter rationem poenae damni, praesupponit culpam. De hac conclusione etiam non est difficultas; omnes enim tenentur admittere eam: nam poena, in ratione poenae, et similiter iustitia vindicativa praesupponit culpam. Et hanc conclusionem probant efficaciter tria ultima argumenta facta a principio.
Reprobatio absoluta antecedit praescientiam mali usus arb. futuri.— Tertia conclusio. Actus positivus, quo Deus ab aeterno voluit non admittere quosdam in suum regnum, non fuit conditionatus, sed absolutus antecedens in signo rationis praescientiam mali usus liberi arbitrii futuri ex hypothesi, quod constitueretur tali ordine rerum. Haec conclusio est expressa S. Augustini, et S. Thomae locis infra allegandis, quam defendunt communiter Thomistae praesertim Caiet. super capit. 11. Matth. in illa verba: Confiteor tibi Pater, Domine caeli, et terrae, usque ad haec verba, Ita pater, quia sic placitum est ante te. Veritas autem huius conclusionis potissime fundatur in sententia illa, quae asserit, nullam dari causam ex parte nostra, respectu totius effectus reprobationis, de qua agendum est disp. seq. Si ergo nulla datur causa reprobationis: ergo reprobatio non dependet ex praeviso malo usu liberi arbitrii etiam tamquam a conditione, sine qua non: ergo importat actum absolutum in Deo. Probatur conclusio: nam Apost. ad Rom. 9. postquam intulit ex his, quae dixerat in eodem capite de praedestinatione, et reprobatione: Ergo cuius vult miseretur, et quem vult indurat; statim proponit eorum querimoniam, quibus dura videtur praedestinatio, et reprobatio, antecedens praescientiam meritorum, et ait: Quid adhuc queritur? voluntati enim eius, quis resistit? et huic obiectioni occurrit subdens: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? numquid dicit figmentum ei, qui se finxit, quid me fecisti sic? An non habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere quidem aliud vas in honorem, aliud vero in contumeliam? Haec autem responsio, et obiurgatio non haberet locum, si Deus antecedenter ad praescientiam mali usus liberi arbitrii neminem reprobasset, absoluta, et efficaci voluntate; posset enim facile respondere Apost. quod ex bono, vel malo usu liberi arbitrii creati, praecognito a Deo, tamquam ex conditione, sine qua non, dependeret, quod providentia supernaturalis Dei, circa unum habeat formaliter rationem reprobationis, et non circa alium. Nec satis est respondere, profunditatem praedestinationis, et reprobationis in hoc consistere, quod nulla datur causa, vel conditio ex parte nostra, propter quam Deus statuerit constituere hominem in tali ordine rerum, in quo praesciebat pro arbitrii sui libertate bene usurum auxiliis gratiae, vel male; ita ut bene utendo perveniret ad vitam aeternam, vel male utendo ab ea deficeret. Haec enim solutio iam in tractatu de praedestinatione exclusa est.8
Secundo. Probatur auctoritate S. Aug. epist. 107. ad Vitalem: ubi post medium epist. nostram conclusionem tradit: et inter alia inquit: Multi salvi non fiunt, non quia ipsi volunt, sed quia Deus non vult; quod absque ulla caligine monstratur in parvulis. Et idem docet de dono persever. c. 12. ubi ait, non esse adscribendum fato, vel fortuitis casibus, quod aliqui parvuli moriantur, antequam baptizentur, sed Dei providentiae, et voluntati. Idem dicit S. Prosp. lib. 1. de vocat. Gent. c. 22. et lib. 2. c. 22. et 23. ergo actus positivus, quo Deus reprobat aliquos, non est conditionatus, si per eos scilicet non steterit, sed absolutus secundum sententiam S. Augustini.
Probatur denique, destruendo potissimum contrariae sententiae fundamentum: nam beatitudo supernaturalis non est debita alicui creaturae, secundum sua naturalia consideratae: ergo pro sua voluntate potuit Deus ab aeterno absque alicuius iniuria ante praescientiam boni, vel mali usus liberi arbitrii, quosdam eligere ad vitam aeternam, et velle actu positivo quosdam non admittere, absque eo, quod alicui faciat iniuriam: nam, ut quaest. 6. de veritate art. 2. ad 8. dicit S. Thom. in gratuitis, non habet locum iniustitia, vel acceptio personarum: Possum enim uni dare, et alteri non dare pro meae libito voluntatis, etiam si ambo sint aequales. Haec conclusio amplius patebit disp. seq. de qua etiam videnda sunt, quae diximus disp. 37.
VII. AD primum argumentum ex factis a principio, negatur consequentia; nam rerum possibilium, quae numquam habebunt esse, non est proprie providentia: Deus autem proprie habet providentiam, non solum respectu praedestinatorum, sed etiam reproborum, unde non est simile.
Ad secundum respondetur primo, negationem auxilii efficacis, quo homo in fine vitae convertitur, vel perseverat in gratia, esse effectum reprobationis, unde ante huiusmodi negationem intelligitur in Deo actus positivus, per quem quosdam reprobavit. Respondetur secundo, ipsam negationem auxilii efficacis importare etiam in Deo actum positivum, quo ad ostensionem suae iustitiae antecedenter ad praescientiam mali usus liberi arb. decrevit non conferre reprobis auxilium efficax, quo primum peccatum, propter quod damnantur vitaret: sed permittere, ut laberentur in illud.
Ad tertium argumentum negatur antecedens; etenim nisi ponamus actum positivum in Deo, respectu reproborum, non videtur posse salvari congrue illud ad Rom. 9. Non ex operibus, sed ex vocante dictum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui; qui locus explicatur de aeterna praedestinatione, et reprobatione Iacob, et Esau, et omnium aliorum electorum, et reproborum. Sic illum locum explicat S. Aug. lib. 1. q. ad Simpl. q. 2. et epist. 105. ad Sixtum, et in Enchir. ad Laur. c. 98. et 16. de Civit. c. 35.9 S. Tho. 3. cont. Gent. ubi supra, Burgens. in additionibus super c. 1. Malachiae, et alii multi Doctores; quae explicatio est litteralis. In proprietate autem sermonis, habere aliquem odio, non importat solam negationem, sed actum etiam positivum.
VIII. Ad quartum argumentum respondetur ex dictis in 3. conclusione. actum illum, per quem Deus reprobat, non esse conditionatum, sed absolutum. Et ad impugnationem dicendum misericordiam, et iustitiam Dei, respectu rationalis creaturae, esse secundum ordinem providentiae, et voluntatis divinae, quia universa propter semetipsum operatur. Unde ad Rom. 9. dicitur: Miserebor, cuius miserebor; et misericordiam praestabo, cuius misertus fuero. Divina autem voluntas cognoscenda est a nobis, et investiganda in his, quae superant facultatem naturae per scripturam sacram ut docet S. Tho. 3. p. q. 1. art. 3. non autem per rationem naturalem, quae attingere non potest ea, quae sunt spiritus Dei. In scriptura autem habetur: quod non ex operibus, sed ex vocante dictum est: Iacob dilexi, Esau odio habui: quae verba, et alia, quae adducta sunt disp. 37. et adducentur disp. seq. non obscure significant, quod reprobatio ipsa antecedat praescientiam mali usus liberi arbitrii; alias enim dicendum potius esset, non ex vocante, sed ex diversis operibus praevisis, scilicet bonis, vel malis, dictum est, Iacob dilexi; Esau autem odio habui. Neque hoc est indignum divina bonitate, et clementia; sed illi valde consonum: etenim in gratuitis nullus est locus iniustitiae; potest enim quis pro sua libertate facere uni gratiam, alteri vero non item. Loca autem scripturae, quae adducuntur in contrarium, dupliciter explicantur. Prima explicatio est,10 esse intelligenda de peccato, quod Deus non vult, sed permittit. Secunda explicatio est de morte aeterna: et sensus est; Deum, voluntate antecedente, non velle mortem peccatoris aeternam: nam hac voluntate, vult, Omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, ut dicitur 1. ad Tim. 2. Quem locum de voluntate antecedente explicat S. Thom. 1. part. q. 23. articulo 4. ad 3. nihilominus, supposito peccato, vult illum punire in inferno poena perpetua, ut ar. 3. eiusdem quaest. dicit S. Thom.
IX. Exhortationes reproborum non sunt frustra respectu Dei.— Ad confirmationem iam a nobis sufficienter responsum est supra. Et nunc breviter dicimus, exhortationes, et obiurgationes esse quidem frustra respectu reproborum, quatenus scilicet per illas non consequuntur ultimam beatitudinem supernaturalem, non quidem ex culpa Dei, sed propria; quia, ut dicitur Iob 24. Ipsi fuerunt rebelles lumini; et c. 21. dicit Iob in persona reproborum: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus. Non sunt tamen frustra respectu Dei: nam ipse consequitur alios fines, de quibus disput. 111. dicetur. Potest haec solutio illustrari optimo exemplo: sicut enim sol non frustra illuminat universum orbem, etiam si ille, qui claudit oculos, vel fenestram, non illustretur eius lumine; ita proportionabiliter Deus non frustra hortatur omnes ad virtutem, etiam si aliqui sua malitia divinis abutantur exhortationibus. De illo enim dicitur Ioan. 1. Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Videatur circa hoc exemplum S. Th. 3. cont. Gen. cap. 159.
Voluntas antecedens, et consequens Dei non repugnant inter se.— Ad quintum respondetur cum S. Tho. 1. p. q. 23. art. 4. ad 3. Deum voluntate consequente, quae est voluntas simpliciter, non velle omnes homines salvos fieri, quod etiam fatetur S. August. ubi supra,11 sed tamen voluntate antecedente; quae est voluntas secundum quid; vult omnes homines salvos fieri, et cum hac voluntate stat in Deo actus absolutus, quo antecedenter ad praescientiam mali usus liberi arbitrii, quosdam vult non admittere in regnum suum. Cum enim regnum illud non sit debitum alicui creaturae, potest Deus pro sua voluntate dare, cui voluerit. Quod autem illae duae voluntates non sint inter se repugnantes, patet manifeste: nam, qui proiicit merces in mare tempore tempestatis, simpliciter vult eas proiicere, ut salvam faciant vitam; nihilominus est involuntarius secundum quid, et nollet illas proiicere: ergo eodem modo stat simul in Deo voluntas secundum quid, scilicet voluntas antecedens, qua vult omnes homines salvos fieri; et voluntas absoluta, qua vult aliquos non fieri salvos ad ostensionem suae iustitiae. Utrum autem voluntas antecedens importet formaliter in Deo actum conditionatum, aut velleitatem, et in quo distinguatur a voluntate consequente, iam disp. 34. explicatum est.
Ad sextum argumentum patebit ex his, quae disputat. 112. dicenda erunt.
Ad confirmationem respondetur per ea, quae disput. 100. et 101. dicta sunt.