De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Liber Undecimus
Prooemium
Disputatio CIX: Utrum Reprobatio includat actum positivum, quo Deus voluntate absoluta ante praescientiam mali usus liberi arbitrii velit non admittere reprobos in regnum suum.
Disputatio CX: Utrum detur ex parte nostra causa Reprobationis, quantum ad integrum effectum illius.
Utrum detur ex parte nostra causa Reprobationis, quantum ad integrum effectum illius.
I. PARS affirmativa probatur ex Con. Valen. sub Lotario Imperat. c. 3. ubi sic dicitur: Fideliter fatemur, praedestinationem electorum ad vitam, et praedestinationem impiorum ad mortem: in electione tamen salvandorum misericordiam Dei praecedere meritum bonum; in damnatione vero peccatorum meritum malum praecedere iustum iudicium Dei. Sed per iustum iudicium Dei reprobantur aliqui homines: ergo peccatum, seu praescientia illius praecedit reprobationem, ac per consequens est causa meritoria illius. Idipsum videntur insinuare loca scripturae, in quibus habetur, Deum non velle mortem peccatoris, et creasse hominem, non ut periret, sed ut salutem consequeretur, ac per consequens semper stare ad ostium, et pulsare.
Arguitur secundo auctoritate S. Aug. quae in materia de gratia, et praedestinatione maxima est: docet enim, peccatum originale esse causam in hominibus reprobationis. Ita dicit in epist. 105. ad Sixtum, dum ait: Quaerimus meritum obdurationis, et invenimus; quaerimus autem meritum misericordiae, nec invenimus, quia nullum est. II. Nec potest explicari, de ultimo effectu reprobationis, cuius est causa peccatum saltem originale; alias non bene assignasset differentiam inter praedestinationem, et reprobationem: nam etiam praedestinatio, quantum ad effectum ultimum habet aliquam causam ex parte nostra: scilicet merita gratiae, ut in 1. part. quaest. 23. art. 3. docet S. Thom. Item etiam quaest. 2. ad Simplicianum, et in Enchir. ad Laur. a c. 94. usque ad 100. et lib. de praedestin. et grat. cap. 3. et 7. et de praedestinat. Sanctor. cap. 8. et 9. et lib. 6. Hypognost. saepissime repetit, causam reprobationis esse peccatum originale. Unde S. Thom. quaest. 6. de ver. art. 2. ad 9. expresse fatetur, quod secundum Augustinum: Ratio reprobationis est in hominibus peccatum originale.
Confirmatur hoc auctoritate S. Thom. super cap. 9. ad Roman. Lect. 2. in fine, ubi ait, quod praescientia meritorum non potest esse aliqua ratio praedestinationis; quia merita praescita cadunt sub praedestinatione, sed praescientia peccatorum potest esse aliqua ratio reprobationis ex parte poenae: ex quibus verbis desumitur tale argumentum. Ideo non datur causa praedestinationis ex parte nostra, quia quidquid requiritur, ut praedestinatus consequatur ultimum finem praedestinationis, cadit sub praedestinatione; tamquam effectus illius, et consequenter non potest esse causa, neque conditio, a qua dependeat praedestinatio; sed haec ratio non procedit de reprobatione: nam peccatum, quod requiritur, ut sequatur ultimus effectus reprobationis, non cadit sub reprobatione, tamquam effectus illius; ut docet sanct. Thom. art. 3. cit. sed supponitur ex parte nostra. Idem videtur docere S. Thom. eodem art. 3. et in solut. ad 3. dum ait, quod Deus voluit in aliquibus ostendere suam bonitatem, per modum misericordiae, parcendo; et ideo eos praedestinavit ad gloriam; ubi manifeste videtur docere, quod praedestinatio praesupponat peccatum originale, et totam massam naturae infectam in primo parente, et consequenter, quod etiam reprobatio praesupponat peccatum originale: nam ex eadem massa quosdam misericorditer praedestinavit, et quosdam iuste reprobavit.
Tertio. Reprobare est aliquem odio habere; sicut odio aliquem habere est velle illi malum, sed neminem Deus odio habet, neque vult alicui malum poenae, nisi propter culpam: ergo reprobatio praesupponit praescientiam culpae.
Quarto. Reprobatio hominum praesupponit praescientiam peccati originalis, quod est sufficiens causa reprobationis: ergo datur ex parte nostra causa reprobationis: antecedens probatur, quia praedestinatio Christi Domini supponit in signo rationis praescientiam peccati originalis, et ita venit in remedium illius, et alias non venisset, ut docet sanctus Thomas 3. part. quaest. 1. art. 3. praesertim in solutione ad quartum: ergo praedestinatio nostra praesupponit praescientiam peccati originalis, alias praedestinationem Christi praecederet, et ita Christus Dominus non esset primus praedestinatorum, neque eorum caput: ergo reprobatio etiam intelligitur post praescientiam peccati originalis. Patet ista consequentia: nam praedestinatio in signo rationis antecedit reprobationem, sicut affirmatio negationem: ergo si praescientia peccati originalis antecedit praedestinationem nostram, a fortiori debet antecedere reprobationem.
Quinto. Deus, quantum est ex parte sua, neminem vult excludere a regno suo, utpote, qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, ut dicitur 1. Timot. 2. ergo quod velit excludere aliquos a regno suo, praesupponit causam demeritoriam ex parte eorum.
Arguitur sexto. Reprobatio est actus iustitiae punitivae, seu vindicativae: ergo necessario praesupponit culpam praevisam, propter quam Deus decrevit homines punire.
Confirmatur: nam alias Deus esset crudelis, et non princeps clementissimus, si pro mera sua voluntate reprobasset aliquos, sciens, et videns, eo ipso illos esse damnandos.
III. Septimo. Datur causa ex parte nostra totius effectus reprobationis: ergo datur causa reprobationis. Consequentia patet: nam ex eo S. Thom. 1. p. art. cit. probat, ex parte nostra nullam dari causam praedestinationis, quia non datur causa totius effectus praedestinationis: ergo si datur causa totius effectus reprobationis, dabitur causa reprobationis ex parte nostra. Antecedens autem probatur: nam, ut docet S. Th. 1. p. q. 23. a. 3. ad 2. et q. 6. de verit. ar. 1. in fin. corp. et ad Roman. 9. Lect. 4. duo sunt reprobationis effectus, scilicet inflictio poenae aeternae, qui est ultimus effectus, et subtractio auxilii divinae gratiae, sive derelictio in peccato; sed utriusque effectus datur causa ex parte nostra; etenim inflictionis aeternae poenae causa est culpa, ut fatentur omnes; similiter etiam culpa, saltem originalis, causa est alterius effectus, scilicet derelictionis in peccato, ut patet ex sancto Thoma 2. 2. quaest. 2. articul. 5. ad primum, ubi ait; quod auxilium gratiae quibuscumque divinitus datur, misericorditer datur: quibus autem non datur, in poenam praecedentis peccati non datur, saltem originalis, ut inquit sanctus Augustinus lib. de corrept. et gratia. et 3. contra Gentes cap. 159. inquit, quod homines non adiuventur a Deo, in ipsis causam esse, quia scilicet sua culpa praestant impedimentum gratiae, et ita imputatur eis ad peccatum, si non convertantur, etiam si id praestare non possint sine auxilio gratiae. Denique pri. 2. quaest. 112. art. 3. ad secundum, inquit, quod defectus gratiae prima causa est ex nobis, sed collationis gratiae prima causa est ex Deo, iuxta illud Oseae 13. Perditio tua ex te Israel, tantummodo in me auxilium tuum. Et idem docet in primo sent. d. 40. quaest. 1. art. 2. ergo ex parte nostra datur causa totius effectus reprobationis.
Confirmatur. Deus potuit hominem reprobare propter peccatum originale; nam secundum se est sufficiens causa reprobationis, et fuit decens divinae misericordiae, quod ita faceret, ne homines ullo vel apparenti colore possent de illo conqueri: ergo de facto reprobavit homines propter peccatum saltem originale.
Octavo. Permissio primi peccati, saltem originalis, non potest esse effectus reprobationis: ergo ex eo, quod non datur causa ex parte nostra illius permissionis, non sequitur, quod non detur causa totius effectus reprobationis. Antecedens probatur: quoniam eiusdem peccati non est duplex permissio, sed peccatum originale intelligitur permissum, et futurum, antequam intelligatur reprobatio: ergo permissio eiusdem peccati non potest intelligi post reprobationem, et ita non erit illius effectus; alias idem peccatum bis permitteretur a Deo, vel idem esset prius, et posterius respectu eiusdem.
Confirmatur primo. Deus de facto permisit, quod omnes homines peccarent originaliter, et similiter permittit, quod multi praedestinati peccent mortaliter, et tamen permissio peccati originalis non est in omnibus effectus reprobationis, et similiter permissio peccati actualis: ergo neque in aliquibus. Patet consequentia: nam talis permissio aequaliter se habet ad omnes.
Confirmatur secundo. Ut dicitur in Con. Trid. sess. 6. c. 11. Deus sua gratia semel iustificatos non deserit, nisi prius deseratur ab eis: ergo ante divinam permissionem; qua deserit hominem, et permittit, ut cadat, semper praesupponitur aliquid ex parte hominis, ratione cuius deserit Deus; ac per consequens illa prima permissio peccati supponit causam ex parte nostra.
Confirmatur tertio: nam S. Tho. 1. p. q. 94. a. 4. ad 5. inquit, quod in tentatione non est subventum Adae, quia iam praecesserat peccatum in animo, et ad divinum auxilium recursum non habuit: ergo secundum sanctum Thom. ante permissionem peccati praesupponitur ex parte hominis aliqua negligentia.
In contrarium videtur S. Th. 1. p. q. 23. a. 3. in solut. ad 2. et 3. ubi indifferenter loquitur de praedestinatione, et reprobatione, et docet, non esse ex praevisis meritis.
IIII. Prima sententia.— In hac difficili quaestione quidam auctor, ut praedestinationem, et reprobationem quietativam intellectus humani in Deo statuat, qua facile argumentis, quae vel in desperationem, vel in segnitiem, et torporem inducere videntur, occurrere valeat: duplicem distinguit reprobationem, sicut de praedestinatione superius dictum est. Primam vocat reprobationem incompletam, et conditionatam, quae habet tacitam conditionem subintellectam, et importat actum, quo Deus conditionaliter vult non admittere aliquos in regnum suum, sed pro eorum peccatis poenis aeternis punire, si ipsi peccaverint, et in peccato perseveraverint usque in finem. Secundam vocant reprobationem completam, et absolutam, et hanc sentiunt praesupponere in Deo praescientiam finalis impoenitentiae, sive perseverantiae in peccato usque ad mortem, et ex parte hominis supponere ipsum peccatum, et continuationem eius usque ad ultimum vitae terminum: atque adeo talem reprobationem esse ex praevisis demeritis. Ex quo infert, neminem esse reprobatum absoluta Dei voluntate, ante praevisionem finis in statu peccati. Infert etiam, quod Deus non statuit decreto absoluto, ante praevisionem operum, qui sint salvandi, qui damnandi. Convincitur ad statuendam hanc sententiam.
Primo ex sacris litteris: nam Matthaei 25. dicitur reprobis: Ite maledicti in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et Angelis eius: et subditur ratio: Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare, etc. ubi illa causalis, enim, causam demeritoriam praevisam a Deo significat, propter quam reprobati sunt. Item Ezechielis 18. Non est voluntatis meae mors impii. Ezechielis 33.1 Vivo ego dicit dominus, nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur, et vivat. Sapient. 11. Diligis omnia, quae sunt, et nihil odisti eorum, quae fecisti, etc. Et 1. ad Tim. 2. Qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Cum qua voluntate revera non compatitur reprobatio absoluta aliquorum ante demerita praevisa, et perseverantiam in illis usque in finem. Quomodo enim vere, et sincere vult omnes salvari, si in primo illo decreto de salvandis hominibus, quod ex se concepit, tam paucos ad salutem elegit, et tam immensum numerum exclusit, et in secundo instanti, nullam illis, nisi incongruam gratiam saltem pro termino vitae praeparavit?
Secundo id probat ex Patribus: nam sanctus Hieronymus in cap. 1. Malachiae:2 Dilectio, inquit, et odium Dei, vel ex praescientia nascitur futurorum, vel ex operibus: alioquin novimus, quod omnia Deus diligat, nec quidquam eorum oderit, quae creavit: sed proprie eos suae vindicat caritati, qui vitiorum hostes sunt, et rebelles: et e contrario illos odit, qui a Deo destructa cupiunt rursus extruere. Ubi aperte insinuat, quod odium nascitur ex operibus. Idem epistola ad Hedibiam quaest. 10. Vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam suam, non irrationabiliter salvat; et absque veritate, sed causis praecedentibus: quia alii non susceperunt Filium Dei, alii autem recipere sua sponte voluerunt. Ex quo ostenditur, non gentes eligi, sed hominum voluntates. At hoc verum non esset, si ante omnem voluntatum praevisionem ex mero suo beneplacito hos eligeret ad gloriam, et non illos. Item etiam Ambrosius lib. 5. de fide cap. 3. explicans illud Apostoli:3 Quos praescivit, et praedestinavit,4 inquit; Non enim ante praedestinavit, quam praesciret; sed quorum merita praescivit, eorum merita praedestinavit. Praeterea Fulgentius ad Monimum de duplici praedestinatione cap. 24. sic ait:5 Ostensurus itaque Deus, quid reddendum praesciverit, et quid dandum, praedestinavit illos ad supplicium, quos a se praescivit voluntatis malae vitio discessuros. Sanctus Prosper ad obiectiones Vincent. resp. 12. inquit:6 Quia praesciti sunt casuri, non sunt praedestinati; essent autem praedestinati, si essent reversuri. Et ad capit. Gallorum respon. 7. Quia ipse ruituros propria voluntate praescivit, ob hoc a filiis perditionis nulla eos praedestinatione discrevit. Quibus verbis praescientia operum electioni, et reprobationi aperte supponitur: ergo ante praevisa merita, vel demerita non est in Deo praedestinatio absoluta, et reprobatio, sed conditionata,
Tertio: nam promissiones, et comminationes divinae, quibus electis vitam aeternam promittit, et reprobis aeternum supplicium comminatur, sunt conditionatae, et semper tacitam, vel expressam continent hypothesim, nimirum, si mandata servaverint, et perseveraverint usque in finem, aut si lapsi fuerint, et poenitentiam non egerint, ut patet ex Concilio Tridentino sessione 6. de iustificatione canone 20. Si quis hominem iustificatum, et quantumlibet perfectum dixerit non teneri ad observantiam mandatorum Dei, et Ecclesiae, sed tantum ad credendum; quasi vero Evangelium sit nuda, et absoluta promissio vitae aeternae, sine conditione observationis mandatorum: anathema sit. Et eadem conditio exprimitur capit. 13. eiusdem sessionis: Deus enim (nisi ipsi eius gratiae defuerint) sicut coepit opus bonum; ita et perficiet operans velle, et perficere: et canone 32. definitur, Iustificatum per bona opera mereri vitam aeternam, et ipsius vitae aeternae (si tamen in gratia decesserit) consequutionem. Quae conditio etiam exprimitur Matthaei 19. Si vis ad vitam ingredi, serva mandata: et Lucae 13. Nisi poenitentiam habueritis, omnes similiter peribitis: ergo reprobatio absoluta non est in Deo ante demerita praevisa.
Quarto. Reprobatio absoluta ante praevisa demerita non videtur congruere bonitati divinae, cui non est consentaneum, ut in bonis, quae ex se ante omnem praevisionem futurorum, creaturae rationali praeparat, aliquos excipiat. Nec etiam iustitiae videtur satis congruere: in damnatione enim impiorum, et remuneratione iustorum non videtur in illo modo praedestinationis, et reprobationis relucere tanta aequitas, quanta si esset ex praevisis meritis, vel demeritis. Praeterea iuxta illum modum difficile esset explicare, quomodo maxima hominum pars non sit divina potestate praedestinata ad malum, et creata, ut pereat: ergo.
Quinto: nam experientia docet, quosdam, ex praedestinatione, et reprobatione absoluta ante praevisa merita, vel demerita in gravissimos melancoliae affectus incidisse, alios studium pietatis, et perfectionem religionis abiecisse, alios pene per totam vitam in anxietate versari, praedestinationem Dei suspectam semper habentes. Si enim de omnibus ante omnem praevisionem eorum, quae sumus facturi, iam est firmiter, et absolutis decretis statutum; si numerus salvandorum, qui nec augeri, nec minui potest, nullo operum, vel laborum nostrorum habito respectu, immutabiliter est definitus; si ante examen operum de omnibus irrevocabili praeiudicio est definitum; perspicuum esse videtur, tolli omnem solicitudinem recte vivendi: quia si illo numero es comprehensus, nulla iniuria faciet, ut excidas: si non es comprehensus, nulla solicitudo iuvabit, ut intres: ergo ea ratio praedestinationis, et reprobationis statuenda est, quae solidum mentis solatium afferat, quae studium bonorum operum, saeculi contemptum, et Christianae perfectionis amorem excitet. Haec autem assequimur, si dicamus praedestinationem, et reprobationem ex parte Dei non esse absolutam ante praevisa merita, vel demerita, sed conditionatam: ergo, etc. Alias rationes, quae pro hac sententia afferuntur, omitto: tum quia in superius adductis comprehenduntur: tum etiam quoniam eo tendunt, ut impugnent absolutas Dei praedestinationes, seu praedeterminationes, de quibus disputatione 22. et 23. iam egimus ex professo.
V. Reprobationis causam fuisse peccatum org. quae sentiant.— Secunda sententia est asserentium, causam meritoriam reprobationis in hominibus fuisse peccatum originale a Deo praevisum, quo tota natura humana in primo parente infecta est: et consequenter omnes, qui in Adam peccaverunt, meruerunt sibi in illo iram, et poenam aeternam, iuxta illud ad Ephes. 2. Et eramus omnes natura filii irae. Quam sententiam sequuntur multi Thomistae convicti auctoritatibus Augustini, locis superius allegatis, et affirmant duo. Primum est, peccatum originale esse causam generalem reprobationis in hominibus:7 nam Deus ab aeterno praevidit, totam massam naturae humanae infectam, propter peccatum primi parentis. Deinde ex hac massa perditionis elegit, pro mera sua liberalitate, quosdam in particulari, eosque praedestinavit, ut in illis ostenderet abundantes divitias misericordiae suae; alios vero iuste reliquit in eadem massa perditionis, et reprobavit propter peccatum naturae, cui poena aeterna debebatur: iuxta illud Genes. 3. In quacumque die comederis ex eo, morte morieris: in quo nulli facta est iniuria: sicut, si duo homines essent in carcere propter eamdem causam ad mortem condamnati, et intraret Rex, et sua misericordia vellet donare vitam uni, et eum a morte eripere, alterum vero relinquere in carcere, ut suspenderetur propter delictum commissum, ut in eo manifestaretur iustitia principis; nulli irrogaretur iniuria. Propter quod et sanctus Augustinus ait:8 O homo debitum, si non accipias, habes, quod gratuleris; si autem accipias, non habes, quod queraris. Secundum dictum est, peccata actualia praevisa non esse causam reprobationis,9 quod probant ex sancti Augustini auctoritate, et ex illo ad Rom. 9. Antequam nati fuissent, aut aliquid boni egissent, aut mali, etc. ex quo testimonio tale desumitur argumentum. Eadem est ratio reprobationis Esau, de qua loquitur Apost. et aliorum reproborum; sed Esau non fuit reprobatus propter propria demerita actualia: ergo neque alii.
Confirmatur: nam Apost. quamvis loquatur de Esau, de quo fit mentio in loco Malachiae, quem adducit; tradit nihilominus doctrinam generalem de praedestinatione, et reprobatione.
Tertia sententia est asserentium, dari, quidem causam reprobationis ex parte nostra; non tamen esse eamdem in omnibus. Dicunt enim in aliquibus, scilicet in parvulis, decedentibus sine remedio contra peccatum originale, reprobationis causam fuisse peccatum originale a Deo praevisum: in aliquibus autem causam reprobationis esse solum peccatum mortale, ut in Angelis reprobis, et in adultis baptizatis, qui damnantur solum propter peccatum mortale: in aliis denique utrumque simul, ut in infidelibus, qui cum peccato originali, et actuali decedunt. Tenuit hanc sententiam M. Sotus in comm. super cap. 9. ad Rom. quamvis in suis retractationibus, quas adiecit in fine lib. 4. sententiarum, non obscure mutaverit hanc sententiam. Argumenta potissima eiusdem sententiae sunt proposita a principio.
VII. Quarta sententia est aliorum Thomist. asserentium, quod reprobationis, quantum ad ultimum effectum, datur causa ex parte nostra, scilicet culpa, sive sit originalis, sive actualis, et similiter quantum ad obdurationem, et perseverantiam in peccato usque ad ultimum vitae. Ceterum quantum ad primum effectum reprobationis, qui est prima permissio peccati, propter quod damnatur reprobus, sive illud sit originale, sive actuale, nulla datur causa ex parte nostra, sed illius permissionis causa est mera voluntas Dei: et consequenter docent, nullam dari causam totius effectus reprobationis. Hanc sententiam defendunt M. Bañes 1. p. art. 3. citato, M. Zumel disp. 4. et multi alii doctissimi Thomistae.
VIII. Praedestinationis, et reprobationis discrimen.— Pro resolutione tamen huius difficultatis supponendum est primo, quod, ut docet S. Thomas locis supra cit. aliter se habet divina praedestinatio in ordine ad praedestinatos, aliter reprobatio in ordine ad reprobos: etenim praedestinatio non solum est causa ultimi effectus, scilicet collationis gloriae, sed etiam est causa omnium eorum, per quae praedestinatus ad consequutionem illius ultimi effectus disponitur, sive per modum meriti, sive per modum causae materialis, etiam si nullum ibi intercedat meritum; sicut contingit in dispositionibus tempore antecedentibus infusionem gratiae. Ceterum reprobatio, quamvis sit causa inferens ultimum effectum reprobationis, qui est poena aeterna, non tamen est causa mediorum, per quae reprobus meretur poenam aeternam, quia non est causa peccati, sive demeriti ipsius reprobi.
Supponendum secundo, quod in processu reprobationis, quantum ad eius effectum, vel quantum ad ea, quae supponuntur ad consequutionem ultimi effectus, talis reperitur ordo. Primo namque est permissio peccati: non enim est intelligibile, et multo minus possibile, peccatum aliquod futurum esse, nisi Deo permittente, ut docet S. August. in Enchirid. ad Laur. c. 95. et 96. Nihil, inquiens, fit, nisi Omnipotens fieri velit, vel ipse faciendo, vel sinendo, ut fiat. Secundo post permissionem peccati intelligitur ipsum peccatum futurum. Tertio perseverantia peccati usque ad mortem, vel usque ad terminum viae, ut in Angelis. Quarto, et ultimo poena aeterna, sive sit sensus, sive damni.
Supponendum tertio, potissimam difficultatem huius controversiae consistere in hoc: Utrum scilicet permissio culpae, propter quam reprobus damnatur, connumeranda sit inter effectus reprobationis. Etenim, ut adnotavit Zumel, ubi supra, si prima permissio peccati est effectus reprobationis, evidens est, non dari causam reprobationis ex parte nostra, quantum ad integrum effectum illius, sicut non datur causa praedestinationis; si autem permissio culpae non sit effectus reprobationis; concedendum est, dari causam eiusdem reprobationis ex parte nostra.
Supponendum quarto, dupliciter posse intelligi praesentem quaestionem de causa reprobationis. Primo modo absolute, sive in communi: utrum scilicet, quod aliqui reprobentur, habeat causam ex parte illorum. Secundo in particulari, et comparative, et tunc sensus est: Utrum detur causa ex parte reproborum, propter quam isti in particulari potius sint reprobati, quam alii.
Prima ergo conclusio sit. Reprobatio, qua Deus statuit non dare aliquibus vitam aeternam, et permittere peccatum eorum, non est conditionata, sed absoluta, nec praesupponit in Deo praescientiam, vel praevisionem demeritorum ipsius reprobi, aut perseverantiae in peccato usque ad ultimum vitae. Haec conclusio satis manet probata ex iis, quae disputatione 36. et 37. dicta sunt de praedestinatione, et patebit amplius ex iis, quae in sequentibus conclusionibus, et solutionibus argumentorum dicenda sunt.
IX. In Angelis nulla data est causa reprobationis.— Secunda conclusio. In Angelis, qui ceciderunt, nulla datur causa reprobationis ex parte ipsorum quantum ad integrum effectum illius, sed ante praescientiam peccati futuri Deus, pro sua voluntate, quosdam eorum reprobavit, et permisit cadere in peccatum: et nomine causae comprehendimus quamcumque rationem, vel motivum, aut conditionem, sine qua non, tenentem se ex parte Angelorum. Probatur conclusio: nam S. Augustinus solum concedit, peccatum originale esse causam obdurationis, non autem actuale: ergo cum in Angelis nullum fuerit peccatum originale, sed solum actuale, in illis non datur causa reprobationis. Secundo probatur ex illo ad Rom. 9. Non ex operibus, sed ex vocante dictum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Et post pauca: An non habet figulus potestatem ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam? ex quibus testimoniis S. Thomas probat, peccatum actuale non esse causam reprobationis, quantum ad primum illius effectum. Tertio probatur ex dictis disputatione praecedenti, ubi ostendimus, Deum actu positivo, ante praescientiam peccati futuri, etiam ex hypothesi, decrevisse, quosdam non admittere in regnum suum; et patebit amplius haec conclusio ex rationibus adducendis pro quarta conclusione.
X. Reprobationis comparativae nulla datur causa in parvulis.— Tertia conclusio. In parvulis decedentibus cum solo peccato originali nulla datur ex parte illorum causa reprobationis, si considerentur in particulari, et comparative in ordine ad alios, qui non sunt reprobati: et idem dicendum proportionabiliter de adultis. In hac conclusione conveniunt omnes Thomistae, et est expressa sententia S. Thomae in solut. ad 3. art. 3. cit. et 3. cont. Gent. c. 161. et ibi Ferrar. Probatur ratione, quam tangit S. Tho. in 3. arg. et in solut. illius: nam, quantum ad naturam omnes parvuli sunt aequales, et similiter quantum ad peccatum originale: etenim propter illud peccatum omnes aequaliter sunt natura filii irae, et merentur aequaliter damnationem aeternam: ergo ex parte illorum non potest assignari ratio, vel causa particularis, propter quam unus potius reprobetur, quam alius. Hoc argumentum idipsum probat de adultis: nam licet unus habeat maiora peccata actualia, quam alius; in hoc tamen omnes sunt pares, quod propter peccatum originale potuerint in massa perditionis relinqui.
Confirmatur exemplis adductis a S. Th. in eadem solut. ad 3. ex rebus naturalibus, et artificialibus; etenim non potest assignari aliqua ratio ex parte materiae primae, propter quam a principio haec pars materiae producta fuerit sub ista forma substantiali, et illa pars materiae sub alia: sed id fuit dependens ex simplici Dei voluntate; quia quaelibet pars materiae, secundum se, indifferenter se habet ad quamlibet formam. Similiter in artificialibus non est assignabilis ratio, propter quam ex duobus lapidibus aequalibus unum constituat artifex in fundamento, alium in capite aedificii, sed id dependet ex simplici voluntate artificis: ergo proportionabiliter ex duobus hominibus infectis eodem peccato originali, nulla est assignabilis ratio ex parte illorum, propter quam unus potius, quam alius in massa perditionis relinquatur, et alius ad regnum assumatur.
XI. Reprobationis nulla datur causa absolute loquendo.— Quarta conclusio. Non solum comparative, sed etiam absolute loquendo, nulla datur causa reprobationis. Itaque neque peccatum actuale, neque originale, neque utrumque simul praevisum a Deo, fuit de facto causa meritoria, vel motiva reprobationis alicuius, quantum ad omnes illius effectus. Hanc conclusionem tenet non obscure Caietanus10 in calce eiusdem art. 3. ubi fatetur, permissionem peccati esse effectum reprobationis. Eamdem conclusionem docet Durand. in 1. d. 41. q. 2. praesertim num. 14. M. Bañes, et Zumel ubi supra; et M. Sotus in fine 4. sent. in eamdem sententiam magis videtur inclinare. Illam etiam defendunt multi gravissimi Thomistae, et existimo, S. Thomam resolutorie eamdem docuisse sententiam, etenim art. 3. cit. in corp. inquit, quod sicut praedestinatio includit voluntatem conferendi gratiam, et gloriam; ita reprobatio includit voluntatem permittendi aliquem cadere in culpam, et ferendi damnationis poenam pro culpa: et idem dicit in solut. ad secundum, Ex quo loco deducit Caietanus iuxta sententiam S. Thomae, reprobationem esse praescientiam cum voluntate permittendi culpam, et damnandi pro culpa: ergo secundum S. Thom. permissio primi peccati, propter quod reprobus damnatur, est effectus reprobationis; sed illius permissionis nulla datur causa ex parte reprobi: nam ante permissionem primi peccati, et ante primum peccatum, non datur aliud peccatum praecedens; alias illud non esset simpliciter primum, vel in homine praecederet aliud peccatum commissum, Deo non permittente, quod est contra S. August. in Enchirid. ad Laur. c. 95. et 96. ergo secundum S. Thom. non datur causa totius effectus reprobationis. Item etiam eodem artic. 3. ad 1. inquit; quod inquantum Deus quibusdam non vult hoc bonum, quod est vita aeterna, dicitur, eos odio habere, vel reprobare; sed ex simplici voluntate Dei procedit, quod non velit aliquibus hoc bonum vitae aeternae: nam in gratuitis potest aliquis pro libito suo, absque alia causa, dare huic aliquid, et alteri non dare: ut dicit S. Tho. ad 3. eiusdem art. et q. 6. de verit. art. 2. ad 8. Praeterea in eadem solutione ad 3. inquirens causam praedestinationis, et reprobationis, nullam aliam assignat, praeter divinam voluntatem: ait enim: Quare hos eligat ad gloriam, et illos reprobet, non habet rationem, nisi divinam voluntatem; quod etiam explicat exemplis. Nec satis est respondere, quod S. Thomas loquatur comparative de reprobatione aliquorum prae aliis; etenim eodem modo loquitur, quantum ad causam de reprobatione, et praedestinatione; sed praedestinationis nulla datur causa, iuxta mentem S. Thomae, quantum ad integrum effectum praedestinationis, non solum comparative, sed nec etiam absolute: ergo neque reprobationis. Accedit, quod, cum S. Doct. q. 6. de verit. ar. 2. ad 9. assignasset duplicem causam reprobationis in hominibus, alteram secundum S. Aug. scilicet peccatum originale, alteram divinam voluntatem, quae rationabiliter potest velle denegare aliquid alicui, quod illi non debetur; tamen 1. p. in tertio articulo citato, ubi ex professo agit de eadem quaest. primam causam subticuit, et secundam assignavit: sentit ergo, peccatum originale non fuisse causam reprobationis, quantum ad integrum illius effectum. Quae autem fuerit sententia S. August. dicam postea. Existimo enim, etiam in hac parte S. Thomam ab eo non discedere.
Probatur secundo ratione. Prima permissio peccati, propter quod reprobus damnatur, sive sit originale, sive actuale, est primus effectus reprobationis; sed illius non datur causa ex parte nostra, ut supra dictum est: ergo non datur causa totius effectus reprobationis, ac per consequens nec ipsius reprobationis. Maior est S. Thomae, ubi supra; et probatur; nam illud, quod praerequiritur, ut sequatur ultimus effectus reprobationis, si non habeat rationem culpae, est effectus ipsius reprobationis: sed permissio, qua Deus permittit peccatum, propter quod infert reprobo ultimum effectum reprobationis, est necessaria, ut sequatur ille effectus; nam si Deus non permittat peccatum, non erit peccatum, quia nihil fit, nisi Deo volente, aut permittente, et consequenter, neque erit poena aeterna pro peccato. Et ex alia parte permissio peccati non habet rationem culpae, sed est bona: dicit enim S. August. in Enchirid. ad Laur. cap. 95. Neque dubitandum est, Deum facere bene, etiam sinendo, quaecumque fiunt male: ergo permissio peccati, propter quod reprobus damnatur, est effectus reprobationis.
Confirmatur: nam in Angelis permissio peccati fuit effectus reprobationis ipsorum: ergo et in hominibus, loquendo de peccato, propter quod quis damnatur. Hoc argumentum adeo efficax reputant aliqui Doctores, ut existiment, evidenter ostendere nostram conclusionem. Argumenta autem, quibus probatur, primam permissionem peccati, propter quod aliquis damnatur, non esse effectum reprobationis, sed praesupponi ad illam, saltem quando peccatum est originale, adducemus, et solvemus infra.
Probatur tertio. In illis, quibus peccatum originale remissum est per baptismum, non est causa reprobationis ipsum peccatum originale: ergo saltem in omnibus hominibus reprobis non erit peccatum originale causa reprobationis. Antecedens probatur: nam per baptismum vere remissum est peccatum originale, quantum ad totum illud, quod veram, et propriam peccati rationem habet, ut definitur in Concil. Trid. sess. 5. decret. de peccato orig. can. ult. quod probat Concilium auctoritate Apostoli ad Rom. 6. cum subdit: In renatis enim nihil odit Deus, quia nihil damnationis est, in his, qui vere consepulti sunt cum Christo per baptismum in morte: ubi Conc. indifferenter loquitur de baptizatis, sive sint electi, sive reprobi: ergo per baptismum secundum mentem Concilii vere remittitur reatus culpae, et poenae aeternae: ergo adultus baptizatus non reprobatur propter peccatum originale dimissum; alias aliquid damnationis esset his, qui per baptismum sunt renati, ac per consequens, vel rediret postea peccatum originale, aut non fuisset vere remissum per baptismum, sed tantum diceretur radi, vel non imputari: quod est contra Concilium.
Confirmatur. Peccatum, propter quod aliquis reprobatur, est causa ultimi effectus reprobationis, sed peccatum originale per gratiam baptismalem remissum, non est causa ultimi effectus reprobationis, scilicet poenae aeternae, alias non fuisset per baptismum vere remissum, quantum ad reatum poenae aeternae; et consequenter, neque quantum ad culpam: nam reatus poenae aeternae manere non potest, nisi manente culpa: ergo.
Ad hoc argumentum multae, sed plane difficiles adhibentur solutiones. Prima est, quod per baptismum vere remittitur peccatum originale, quantum ad culpam, et reatum poenae aeternae:11 atque adeo postea in exequutione peccatum originale dimissum non est per se causa reprobationis, quantum ad ultimum effectum illius: nihilominus ipsum peccatum originale praevisum ante illius remissionem, fuit vera causa motiva ordinationis ad poenam aeternam in intentione Dei, et sic dicitur causa reprobationis, quia per gratiam baptismalem non fuit immutatum illud aeternum Dei decretum, sed solum secundum praesentem iustitiam fit Deo gratus, et acceptus ad vitam aeternam talis reprobus baptizatus. Sed haec solutio non evacuat vim argumenti:12 etenim Deus suo aeterno decreto non ordinavit aliquem ad poenam aeternam, propter originale peccatum, vel actuale vere remittendum in tempore, quantum ad culpam; sed solum propter peccatum, in quo est perseveraturus usque ad mortem: ergo impossibile est, quod propter originale peccatum vere remittendum, quoad culpam, Deus habuerit aeternum decretum ordinandi aliquem ad poenam aeternam.13
Secunda solutio aliorum est, quod peccatum originale dimissum non est per se causa reprobationis, sed solum per accidens,14 quatenus scilicet fuit causa, quod in primo parente reprobarentur propter illud peccatum omnes, qui nascuntur filii irae; quod quidem decretum manet in Deo, respectu eorum, qui in aliquo peccato mortali, vel originali, vel utroque simul e vita decedunt. Videtur tamen haec solutio petere principium:15 hoc enim contendimus, quod Deus ab aeterno non habuerit decretum reprobandi aliquem propter peccatum vere remittendum, quantum ad culpam. Praeterea: nam peccatum perfecte remissum eodem modo se habet in ordine ad reprobationem, ac si non fuisset commissum, ut patet ex illo Ezechiel. In quacumque die ingemuerit peccator, omnium iniquitatum eius non recordabor amplius.16 Sed si non fuisset commissum, nullo modo esset causa reprobationis, etiam per accidens: ergo nec etiam commissum, vel contractum, si postea per gratiam revera fuit dimissum. Confirmatur: nam ablata causa, aufertur effectus: ergo, si peccatum originale est in omnibus causa reprobationis, ablato peccato originali, aufertur reprobatio.
Tertia solutio est, quod peccatum originale, quamvis remittatur per baptismum, quantum ad culpam, et poenam aeternam:17 manet tamen secundum aliquem effectum; scilicet quantum ad fomitem, quantum ad aerumnas corporis, et quantum ad mortem temporalem. Sicut ergo Deus iuste in poenam peccati originalis iam remissi infert mortem temporalem, ita in poenam eiusdem peccati relinquit aliquos in quadam communi providentia supernaturali, cum auxiliis sufficientibus ad salutem, et absque auxilio efficaci, saltem doni perseverantiae, sciens illos esse peccaturos, et damnandos. Hanc solutionem adhibent multi viri docti: sed contra illam urget argumentum:18 quia nullus punitur poena spirituali propter peccatum iam dimissum, sed subtractio auxilii efficacis est magna poena spiritualis: nam, illa posita, sequitur infallibiliter hominis damnatio. Praeterea: nam, ut aliquid dicatur simpliciter causa reprobationis, oportet, quod sit causa totius effectus reprobationis, sicut de causa praedestinationis dictum est; ideo enim opera procedentia ex gratia non sunt simpliciter causa praedestinationis, quia non sunt causa totius effectus praedestinationis; non enim sunt causa primae vocationis: sed peccatum originale dimissum non est causa totius effectus reprobationis, quia non est causa inflictionis poenae aeternae, ut dictum est: ergo non potest esse causa reprobationis.
Quarta solutio est aliorum, qui, ut argumenti difficultatem evadant, fatentur, causam reprobationis in hominibus baptizatis non fuisse peccatum originale, sed actuale,19 et contendunt hanc esse mentem S. August. Nam, licet ut plurimum reprobationis causam referre videatur ad peccatum originale, ratione cuius totum genus humanum factum est quasi massa quaedam damnata; propterea id facit, quia inde incipit omnium reproborum damnatio. Et licet aliqui eruantur per baptismum ex hac massa, ut dicit August. epist. 54. ad Dardanum q. 2. tamen iterum per actuale peccatum revertuntur ad massam; et ideo sic habentur a Deo, quasi numquam ab eadem massa fuissent separati; et adducunt pro hac sententia S. August. lib. de corrept. et grat. cap. 7. et 13. et Prosp. ad 2. cap. Gallorum. Haec solutio non videtur ad mentem S. Augustini:20 nam locis supra citatis expresse docet, propter loca Apostoli inducta, peccatum actuale non esse causam reprobationis: neque alicubi dicit oppositum: nam lib. de corrept. et gratia solum asserit, quod illi, qui iustificantur, et pie vivunt, sed perseveraturi non sunt, procul dubio neque illo tempore, quo bene, pieque vivunt, in numero electorum computandi sunt; quia non sunt a massa illa perditionis, praescientia Dei, et praedestinatione, discreti: quod in omnium sententia verissimum est. Non tamen ibi dicit S. August. vel S. Prosp. ubi supra, quod illi sint propter actuale peccatum reprobati, nisi sit sermo de reprobatione, quantum ad ultimum effectum, de quo non est controversia.
Ultima solutio aliorum est, quod peccatum originale dimissum per baptismum redeat, quantum ad ingratitudinem, propter sequentia peccata actualia,21 sicut etiam peccata dimissa per poenitentiam redeunt postea quantum ad ingratitudinem per sequens peccatum, ut docet S. Thom. 3. p. q. 88. artic. 2. et hac ratione, omnes, qui damnantur, reprobati sunt propter peccatum originale, et non propter solum actuale. Sed contra:22 nam contingere potest, quod aliquis invincibiliter ignoret, peccatum originale sibi fuisse dimissum per baptismum, ut si puer fuisset baptizatus, antequam perveniret ad usum rationis, et raperetur ab infidelibus, et nutriretur in silvis, ubi nihil audiret de baptismo; talis puer si postea peccet mortaliter, et damnetur, illud peccatum actuale non haberet circumstantiam ingratitudinis, ratione originalis peccati iam dimissi per baptismum. Praeterea: nam illa ingratitudo non est peccatum originale, sed actuale, aut circumstantia illius: ergo semel baptizati non reprobantur propter peccatum originale.
XII. Quarto probatur conclusio ex verbis Apostoli ad Rom. 9. Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent, aut mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei: Quia maior serviet minori, sicut scriptum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Et infra: An non habet potestatem figulus ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam? In quo testimonio, ut disput. 37. num. 9. ex doctrina S. Augustini, et S. Thomae ostendimus, aperte significatur, in electione absoluta, et reprobatione hominum Deum non respexisse ad merita, vel demerita praevisa, sed pro suo beneplacito istum elegisse, et praedestinasse ad gloriam, illum non praedestinasse, sed voluntate absoluta statuisse permittere peccatum illius, et obdurationem, sive perseverantiam in eodem peccato usque ad ultimum vitae, ac poenam aeternam infligere propter idem peccatum, sive poena illa sit solum damni, ut in parvulis decedentibus cum solo originali peccato, sive etiam sensus, ut in adultis reprobis, qui peccata actualia addiderunt: quod etiam significant illa verba Apostoli: Ut secundum electionem propositum Dei maneret:23 electio enim est inter plures, ex quibus unus assumitur, alius relinquitur: ergo secundum Apostolum praedestinatio, et reprobatio absoluta antecedit in signo rationis praevisa merita, vel demerita saltem actualia: nam de originali peccato quid sentiendum sit iuxta mentem S. Augustini, et S. Thomae, infra dicetur.
Ad istum locum Apostoli duas adhibet explicationes auctor primae sententiae. Prima est, ut per illud verbum, non ex operibus, solum excludantur opera iam facta; non autem opera praevisa: vel si excluduntur etiam opera praevisa, ut sentit Augustinus, et multi alii ipsum sequuti, non est interpretandus locus ille de electione absoluta ad gloriam, sed ad gratiam. Hanc explicationem non oportet in praesenti iterum impugnare, cum iam in disput. 37. num. 17. fuerit tamquam insufficiens exclusa.
Secunda explicatio est de electione ad beneficia huius vitae partim temporalia, partim spiritualia. Cum enim Deus elegisset Iacob, et posteritatem ipsius, ut ex illis nasceretur Christus, statuit illos singularibus beneficiis prosequi, et disponere ad Christi adventum, idque non intuitu operum, sed ex suo beneplacito. Esau vero, et eius posteris non praeparavit tam eximia beneficia. Et ut melius intelligatur totus Apostoli in illo capite discursus, advertit, non esse ibi scopum Apostoli ostendere, Deum in vocatione ad fidem, aut electione ad gratiam iustificationis, non habere ullam rationem operum bonorum, aut malorum, sed omnia facere ex nudo beneplacito ante omnem operum praevisionem concepto: Non est ista, inquit, mens eius, sed scopus eius est docere, Deum in conferenda salute, gratia iustificationis, et donis Spiritus sancti, non habere rationem operum externorum praesertim legis, quae Iudaei tanti faciebant, et ob quae putabant sibi omnia deberi, esseque omnibus aliis praeferendos, sed fidei tantum, et interni affectus in Deum, et in Christum. Illa autem verba, quae ex Malachia desumpsit Apostolus: Esau autem odio habui; sic dicit esse accipienda, ut nomine odii non significetur verum odium, quo pro suo beneplacito velit malum Esau, vel eius posteris, sed minorem amorem, qui comparatione favoris impensi alteri possit dici odium. Adducitur pro eadem explicatione Bartholomaeus Camerarius in dialogo Catholico cap. 6. §. 1. et Ioannes a Bononia opusc. de praedest. 1. p. §. Verum ut eo revertamur.
Sed quidquid sit de hac interpretatione, negari non potest, Apostolum loqui in illo cap. 9. de praedestinatione, et reprobatione, comparatione donorum supernaturalium gratiae, et gloriae, ut ex dictis in disputatione de praedestinatione constat. Neque est tanta Bartholomaei Camerarii, et Ioannis a Bononia auctoritas, ut propter illam ad evadendam difficultatem argumenti recedendum sit a communi explicatione SS. Patrum24, qui locum Apostoli interpretantur de praedestinatione, et reprobatione, comparatione finis supernaturalis. Accedit, quod ex contextu Apostoli eodem cap. 9. et cap. 8. praecedenti colligitur, et ex eo colligunt sancti Patres Latini, et Graeci, Apostolum de praedestinatione, et reprobatione loqui, de qua nunc agimus: nam illa verba cap. 8. Quos praescivit, et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui. Et illa, Quis accusabit adversus electos Dei? Deus, qui iustificat: quis est, qui condemnet? Et quae subdit in cap. 9. Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. Et illa; Ergo cuius vult, miseretur, et quem vult, indurat; non sunt coarctanda ad personam aliquam particularem, vel ad misericordiam, vel negationem beneficiorum temporalium, sed universaliter intelligenda de misericordia, seu praedestinatione, et reprobatione comparatione bonorum supernaturalium: quod verba illa subsequentia in eodem capite confirmant: Quod si Deus volens ostendere iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae, apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam; quos et vocavit non solum ex Iudaeis; sed etiam ex gentibus, etc. Certe vasa irae apta in interitum, non dicuntur, nisi reprobi, qui a fine supernaturali deficiunt, et vasa misericordiae, dicuntur praedestinati ad vitam aeternam; quod indicant illa verba, quae praeparavit in gloriam.
XIII. Quinto probatur nostra conclusio: nam si praedestinatio, et reprobatio absoluta non est in Deo ante praevisionem meritorum, vel demeritorum, sequeretur, quod non esset adeo inscrutabile, et investigabile mysterium praedestinationis, et reprobationis; nam obiectioni, quam ex parte reproborum proponit Apostolus: Quid adhuc quaeritur? voluntati enim eius quis resistit? facile posset responderi, non esse mirum, quod isti sint absolute praedestinati, illi reprobati: nam pro sua libertate isti voluerunt cooperari auxiliis praevenientis gratiae non autem illi: atque adeo videtur sequi, reprehensionem illam Apostoli, et responsionem:25 O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? numquid dicit figmentum ei, qui se finxit, quid me fecisti sic? esse superfluam, neque oportuisset recurrere ad illam admirationem:26 O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt iudicia eius, et investigabiles viae eius, et consequenter rueret illa S. August. saepius repetita sententia, quare hunc trahat, illum non trahat; noli velle diiudicare, si non vis errare. Et illa:27 Ex duobus itaque parvulis originali peccato obstrictis, cur iste assumatur, ille relinquatur? et ex duobus aetate iam grandaevis impiis, cur iste ita vocetur, ut vocantem sequatur, ille autem aut non vocetur, aut non ita vocetur, ut vocantem sequatur? inscrutabilia sunt iudicia Dei. Ex duobus autem piis, cur huic donetur perseverantia usque in finem, illi autem non donetur? inscrutabiliora sunt iudicia Dei. Unde idem Augustinus epistola 105. ad Sixtum, expendens eumdem locum ad Rom. 9. et Malachiae 1. ac praedestinationem, et reprobationem ex praevisis meritis excludens, ait: In quam sententiam beatus Apostolus etiam testimonium Prophetae longe posterioris assumpsit: Iacob dilexi, Esau autem odio habui, ut intelligeretur hoc apertum postea per Prophetam, quod antequam illi nascerentur, erat in Dei praedestinatione per gratiam. Quid enim diligebat in Iacob, antequam natus fecisset aliquid boni, nisi gratuitum misericordiae suae donum? Et quid oderat in Esau, antequam fecisset aliquid mali, nisi originale peccatum? Nam neque in illo diligeret iustitiam, quam nullam ille fecerat, neque in isto odisset naturam, quam bonam ipse perfecerat. Mirum autem, cum his coarctantur angustiis, in quanta se abrupta praecipitent, metuentes retia veritatis. Ideo, inquiunt, non dum natorum alium oderat, alium diligebat: quia eorum futura opera praevidebat. Quis istum acutissimum sensum defuisse Apostolo non miretur? Hoc quippe ille non vidit, quando sibi velut adversantis obiecta quaestione, non id potius tam breve, tam apertum, tam (sicut isti putant) verum, absolutumque respondit. Cum enim rem stupendam proposuisset, quomodo de nondum natis, nec aliquid agentibus boni, aut mali recte dici potuerit, quod unum Deus dilexerit, alium odio habuerit, ipse sibi obiecta quaestione motum exprimens auditoris: quid ergo dicemus? inquit: Numquid iniquitas apud Deum? absit. Hic ergo erat locus, ut diceret, quod isti sentiunt. Futura enim Deus opera praevidebat, quando minori maiorem serviturum esse dicebat. Non autem hoc Apostolus dicit, sed potius, ne quisquam de suorum operum audeat meritis gloriari, ad Dei gratiam, et gloriam commendandam voluit valere, quod dixit. Cum enim dixisset: Absit, ut sit iniquitas apud Deum, tamquam ei diceremus. Unde hoc ostendis, cum asseras, non ex operibus, sed ex vocante dictum esse: Maior serviet minori. Moyses enim dicit, inquit, Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo, cui misericors fuero. Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. Ad haec, et similia verba S. Augustini respondet auctor, illum loqui contra eos, qui ponebant praedestinationem esse ex praevisis meritis, procedentibus ex solis viribus naturae, sicut dixerunt Pelagiani: non autem contra illos, qui dicunt, praedestinationem esse ex praevisis meritis, procedentibus ex gratia, sicut asserit prima sententia. Nihilominus censeo, affirmari non posse, praedestinationem esse ex praevisis meritis gratiae, ut patebit infra. Sed arguet quis ex contextu eiusdem epistolae. Nam statim post verba inducta subdit: Ubi nunc merita, ubi opera vel praeterita, vel futura tamquam viribus naturae, vel adimpleta; vel adimplenda? Viribus naturae, inquit, non viribus gratiae. Et libro de praedestinatione Sanctorum, cap. 17. Praesciebat ergo, ait Pelagianus, qui futuri essent sancti, et immaculati per liberae voluntatis arbitrium: et ideo eos ante mundi constitutionem in ipsa sua praescientia, quales futuros esse praescivit, elegit. Elegit ergo, inquit, antequam essent, praedestinans filios, quos futuros sanctos, immaculatosque praescivit: utique ipse non fecit, nec se facturum, sed illos futuros esse praevidit. Ubi solum loquitur de praedestinatione ex praevisis meritis naturae, quod indicant illa verba per liberae voluntatis arbitrium, et hanc tantum praedestinationem, quam Pelagiani constituebant, impugnat in illis locis, et in aliis pluribus Augustinus.
Haec tamen solutio posset utcumque locum habere, si diceretur, praedestinationem esse ex praevisis meritis gratiae, seu vocationis divinae, non cuiuscumque, sed eius, per quam Deus non solum tribuit posse, nec solum pie operari, et perseverare, si volumus: nec solum concurrit nobiscum ad piam operationem, vel alios actus liberos concursu simultaneo, si nos volumus cooperari, sed etiam sua gratia vere efficienter facit nos velle, et perseverare usque in finem. Nam de hac vocatione loquitur S. August. ut patet ex eodem Aug. lib. de praedest. Sanctorum, c. 16. ubi ait: Dixit ergo non ex operibus, sed ex vocante, non quacumque vocatione, sed qua vocatione fit credens. Et cap. 17. inquit: Electi sunt autem de mundo ea vocatione, qua Deus id, quod praedestinavit, implevit. Quos enim praedestinavit, ipsos et vocavit, illa scilicet vocatione, secundum propositum. Et idem dicit cap. 16. et 19. eiusdem libri: ergo loquitur de vocatione, qua non solum facit Deus, ut credere, pie operari, et perseverare possimus, si velimus, vel qua perseveramus, si volumus: sed de illa, per quam Deus efficit, ut velimus. Nam ut idem Augustinus in eadem Epistola dicit: Adiutorium Spiritus sancti sic expressum est, ut ipse facere diceretur, quod, ut faciamus; facit. Quod confirmat ex illo Rom. 8. Spiritus adiuvat infirmitatem nostram. De quo plura diximus disput. 86. Quod etiam constat: nam, ut disput. 99. num. 2. ostensum est, controversia saltem potissima Augustini cum Pelagianis non fuit de gratia excitante, sed de adiuvante, per quam Deus efficit, ut velimus. Si enim Deus per gratiam non efficit hoc modo, ut velimus, sed innatae libertati relinquit, ut, si vult, se determinet, si non vult, nihil operetur; videntur procedere omnia argumenta contra praedestinationem ex praevisis meritis, subsequentibus gratiam excitantem, quae afferri solent contra praedestinationem ex praevisis meritis naturae. Immo addendum est, quod etiam si totum hoc admittatur, adhuc esset solvendum ab auctore primae sententiae argumentum illud, quo Sanctus Thomas, prima parte, quaest. 23. articulo 5. et ad Rom. 9. lectione 2. in fine excludit sententiam, quae asserit, praedestinationem pendere ex praevisis meritis gratiae: nam cum eiusmodi28 merita sint effectus praedestinationis, non possunt esse ratio, vel conditio, sine qua non, a qua eadem praedestinatio in ratione absolutae praedestinationis dependeat, ut disputatione 37. dictum est.
Ad illud autem, quod obiiciebamus de profunditate, et inscrutabilitate praedestinationis, et reprobationis divinae, respondet auctor primae sententiae, non esse inscrutabile Dei iudicium, quod ex duobus vocatis alter sequatur, alter non sequatur; aut quod ex duobus iustis alter perseveret, alter non perseveret; ut quidam volunt, huius discriminis causam, tamquam in primam originem referentes in discretione illa, qua Deus ex se hunc elegit ad gloriam, illum non elegit. Certum enim est, causam, cur hic non sequatur vocationem divinam, aut non perseveret, non esse defectum gratiae, aut electionis divinae, sed arbitrii libertatem, iuxta illud Oseae 13. Perditio tua ex te Israel, tantummodo in me auxilium tuum. Et quod hic sequatur, et perseveret, causa vera, et propria est libertas arbitrii, auxilio divino instructa; quae sicut in naturalibus, ita in supernaturalibus potest se in utramque partem flectere. Ex quo infert, non esse etiam inscrutabile, cur vocatio in illo sit efficax in actu secundo, in isto inefficax: id enim pendet ab arbitrii libertate, in cuius manu est facere, ut sit efficax, vel inefficax: Idem dicit de auxiliis, quae dantur ad perseverandum: ut enim ista auxilia habeant rationem doni perseverantiae, vel non habeant, pendet similiter a libertate, quae per illa potest actu perseverare, vel non perseverare. Et, si quidem perseveret, illa auxilia habebunt rationem doni perseverantiae; si non perseveret, non habebunt. Addit, quod in his non ponit Sanctus Augustinus istam inscrutabilitatem iudiciorum Dei; sed in eo, quod cum Deus, priusquam statuat gratias suas distribuere, praesciat de quolibet, quae gratiae sint in ipso futurae efficaces, quae inefficaces, velit nihilominus dare huic eam, quam novit fore efficacem, illi eam, quam inefficacem. Cur enim non dat etiam alteri efficacem? cur potius huic, quam alteri dat efficacem? Hoc a nobis certo, et in particulari sciri non potest.
Haec responsio est valde difficilis, nec satisfacit argumento nostro. Fatemur quidem causam propriam, quod iste homo non assentiatur vocationi divinae, vel non perseveret in gratia usque in finem, esse, quia ipse non vult consentire, nec perseverare, ut ex praemissis disputatione 102. constat: nec referimus ullo modo in divinam reprobationem, quod reprobus contradicat gratiae, vel persistat in peccato usque in finem, sed solum id refertur in voluntatem creatam deficientem. Nam ut 1. p. quaest. 23. art. 3. ad 2. dicit sanctus Thomas: Aliter se habet reprobatio in causando, quam praedestinatio; nam praedestinatio est causa et eius, quod expectatur in futura vita a praedestinatis; scilicet gloriae; et eius, quod percipitur in praesenti, scilicet gratiae. Reprobatio vero non est causa eius, quod est in praesenti, scilicet culpae; sed est derelictionis a Deo. Est tamen causa eius, quod redditur in futuro, scilicet poenae aeternae. Sed culpa provenit ex libero arbitrio eius, qui reprobatur; et a gratia deseritur. Et secundum hoc verificatur dictum Prophetae, scilicet: Perditio tua Israel ex te. Contendimus tamen, primam radicem, et causam primi effectus reprobationis, nempe permissionis primi peccati, propter quod peccatum reprobus damnatur, reducendam esse in absolutum decretum voluntatis divinae: nec praesupponere ex parte hominis demerita aliqua praevisa (alias illa permissio non esset primi peccati, sed ante illud supponeretur aliud) ac per consequens, non dari causam reprobationis ex parte nostra, quantum ad omnes eius effectus; licet detur causa, quantum ad aliquos, nempe quantum ad obdurationem in peccato, et perseverantiam in illo usque in finem. Huius enim effectus causa demeritoria est ipsum peccatum hominis: nec impugnant hoc; sed potius confirmant argumenta facta pro opposita sententia. Contendimus secundo, quod licet causa proxima, quare praedestinatus consentit Deo excitanti, et monenti, est quia vult consentire nam revera libere consentit; et potest dissentire, si velit; tamen origo prima, et causa, quod ille velit consentire, et perseverare usque in finem, est praedestinatio absoluta, et efficax Dei, qui per auxilium speciale praeoperantis gratiae vere efficienter fecit, ut praedestinatus consentiret, et perseveraret usque in finem; quod quidem auxilium non est collatum alteri, qui non perseveravit, ut supra ostensum est. Nec est admittendum, ex libera cooperatione nostri arbitrii pendere, quod auxilium Dei praeveniens habeat, vel non habeat rationem doni perseverantiae, aut quod sit efficax, vel non sit efficax ad faciendum, quod liberum arbitrium consentiat: id enim habet, prout venit a Deo; quamvis ipse consensus, vel dissensus procedat efficienter ex libero arbitrio; consensus quidem ex libero arbitrio excitato, et moto a Deo gratia efficaci; dissensus vero, et peccatum a libero arbitrio ex seipso, et ex sua naturali facultate: nam ex se habet, quod peccet, a Deo autem, quod operetur bonum, et perseveret in illo usque in finem, ut dictum est.
XIIII. Illud vero, quod additur in solutione, quam impugnamus, de inscrutabilitate praedestinationis, et iudiciorum Dei, doctrinae S. Augustini, et contextui Apostoli non videtur satis congruere. Primo quoniam Apostolus praedestinatos dicit esse electos, et vocatos secundum propositum, ut patet Rom. 8. his, qui secundum propositum vocati sunt Sancti: et Augustinus saepe dicit, praedestinatos vocari secundum propositum, reprobos vero non vocari secundum propositum, quod de proposito Dei, non de proposito hominis, praeviso a Deo, ut disp. 38. num. 14. ostendimus, intelligendum est: ergo ex eodem proposito ante praevisa merita, vel demerita quosdam praedestinavit Deus ad vitam aeternam, quosdam reprobavit, et voluit permittere, quod ab hoc fine deficerent.
Nec secundum mentem Augustini inscrutabilitas praedestinationis, et iudiciorum Dei debet revocari, ad solam voluntatem illius, qua voluerit distribuere sua dona gratiae quibusdam hominibus in illis circumstantiis, in quibus praesciebat,29 illos pro innata libertate esse cooperaturos eidem gratiae, et perseveraturos usque in finem: aliis vero statuit distribuere eadem dona gratiae in talibus circumstantiis, in quibus praesciebat, illos pro eadem libertate non esse cooperaturos, vel perseveraturos usque in finem: tum nam hic modus dicendi praesupponit esse in Deo ante omne liberum decretum voluntatis ipsius scientiam mediam, qua certo sciat, quid in particulari ex sua innata libertate faceret creata voluntas ex hypothesi, quod in talibus circumstantiis tali excitatione tangeretur, quam tamen praescientiam non agnovit, sed potius exclusit S. Augustinus, ut disputatione 7. visum est: tum etiam nam si totum mysterium praedestinationis, et reprobationis, et inscrutabilitas iudiciorum Dei ad id essent revocanda; videtur sequi, quod ultima resolutio, in quam debet reduci, quod iste sit praedestinatus a Deo voluntate absoluta, sit cooperatio futura arbitrii a Deo praevisa, vel praecognita per eamdem scientiam, et Deus constituens hominem in illis circumstantiis, solum esset conditio, sine qua homo ille non esset praedestinatus; vel ut plurimum solum tribueret illi homini, quod possit pie operari, et perseverare usque in finem, si velit; non autem efficeret, ut velit, perseveret in finem, et salvetur: quod tamen non est admittendum, ut supra ostensum est.
XV. Reprobationis quo ad ultimum effectum datur causa ex parte nostra.— Quinta conclusio. Reprobatio quantum ad ultimum effectum praesupponit in signo rationis praescientiam peccati originalis, vel actualis, propter quod reprobus damnatur. Itaque non solum in executione, sed etiam in intentione efficaci non habuit Deus voluntatem puniendi aliquos poena aeterna, nisi propter culpam praevisam. Hanc conclusionem videtur docere S. August. lib. 6. hypognost. et aliis locis supra allegatis. Et probatur: nam voluntas puniendi reprobos in perpetuum pertinet ad iustitiam vindicativam, quae necessario praesupponit culpam; non enim est Deus vindex, nisi peccatorum, quae propria voluntate commisimus, aut voluntate primi parentis, quae reputatur nostra. Et, si quis obiiciat:30 nam Deus ante praevisa merita habuit intentionem efficacem conferendi electis gloriam, ut supra dictum est: ergo similiter ante praevisa demerita habuit intentionem efficacem inferendi reprobis poenam aeternam, ad ostensionem suae iustitiae, etiam si postea in executionem eam non inferat, nisi propter culpam; respondetur,31 negando consequentiam, et ratio discriminis est: nam inflictio poenae aeternae non potest aliquo modo habere rationem doni gratuiti, sed necessario pertinet ad iustitiam vindicativam, quae supponit culpam; intentio autem efficax dandi gloriam habet rationem doni gratuiti, quatenus in signo rationis antecedit praescientiam meritorum; unde ipsa gloria non solum appellatur in sacris litteris corona iustitiae, sed etiam gratiae, unde non est simile.
XVI. AD argumenta autem facta a principio respondetur, quod tantum probant quintam conclusionem: quatenus vero militant contra quartam conclusionem supra positam, respondetur ad primum. Concilium Valentinum non dicere, quod in reprobatione aeterna meritum malum praecedat iustum Dei iudicium; sed quod in damnatione periturorum meritum malum praecedat iustum iudicium Dei. Loquitur ergo Concil. de damnatione, seu poena aeterna, quae non infertur, nisi propter culpam, ut dictum est: non autem loquitur de reprobatione, secundum quod importat aeternum Dei decretum, quo Deus voluntate consequente voluit quibusdam non conferre vitam aeternam, quae non erat illis debita, et permittere peccatum: hanc enim voluntatem Deus habuit ante praevisum peccatum, etiam originale, si consideretur peccatum illud, ut causa reprobationis. Loca autem scripturae, in eodem argumento adducta, iam explicata sunt a nobis disputatione 33. solutione ad 3. et 4.
Augustini sententia circa reprobationem expenditur.— Ad secundum argumentum ex auctoritate S. Augustini, quidam Thomistae respondent, eum sequutum fuisse sententiam illam ad temperandam duritiam, quam videbatur Pelagianis habere praedestinatio, et reprobatio tradita ab eodem sancto Augustino, et ex sacris litteris deducta. Sed respondetur secundo, loca sancti Augustini posse explicari primo quoad sufficientiam; etenim peccatum originale praevisum ante Verbi incarnationem, causa fuit sufficiens, cur Deus, si voluisset, potuisset, absque alicuius iniuria, omnes homines reprobare; de facto tamen non fuit praevisum ante reprobationem, tamquam causa illius, sed solum, ut obiectum, seu morbus naturae, in cuius remedium Christus venit. Atque in hoc differt reprobatio a praedestinatione, quod, respectu praedestinationis nulla datur causa ex parte nostra non solum efficax, sed neque sufficiens, propter quam Deus potuerit praedestinare aliquos, quia omnia nostra bona merita praecedit indebita gratia. Secundo potest explicari S. Aug. de reprobatione, quoad effectum intermedium, qui est obduratio in peccato; illius enim causa est praecedens peccatum saltem originale, ut patet ex illo ad Rom. 1. Propter quod tradidit illos Deus in reprobum sensum, et etiam quoad ultimum effectum, qui est poena aeterna; illius enim causa est praecedens culpa. In praedestinatione autem merita gratiae non possunt esse causa, propter quam Deus conferat donum perseverantiae, quia, ut docet S. Thom. p. 2. q. 114. art. 9. perseverantia non cadit sub merito. Et hanc fuisse mentem S. Augustini ex eo constat: nam in locis pro contraria sententia supra inductis, et ubicumque de hac materia loquitur, numquam dixit, quod detur causa reprobationis, sed tantum ait, quod ex parte nostra datur causa obdurationis; seu derelictionis in peccato. Cuius quidem obdurationis causa meritoria est ipsum peccatum: sed ante ipsum peccatum etiam originale intelligitur in Deo permissio eiusdem peccati; quae comparatione reproborum est effectus primus reprobationis, cuius quidem permissionis non datur causa ex parte reprobi: et ita non datur causa totius effectus reprobationis. Et, si fiat argumentum:32 nam etiam datur causa ex parte nostra ultimi effectus praedestinationis, quia gloria confertur hominibus propter eorum merita, et similiter datur causa meritoria effectus intermedii, scilicet, augmenti gratiae, ut disputatione 60. num. 12. ostensum est: ergo, quantum ad hoc nulla est differentia inter praedestinationem, et reprobationem; respondetur,33 quod quamvis bona opera procedentia ex gratia sint causa meritoria ultimi effectus praedestinationis, sicut mala merita sunt causa ultimi effectus reprobationis; est tamen differentia, quod bona merita gratiae non sunt in nobis ex nobis, sed ex Deo, ut saepe docet Augustinus; mala autem merita sunt in nobis ex nobis, et non ex Deo. Unde S. Tho. super cap. 9. ad Roman. lect. 2. in fine inquit: Praescientia meritorum non potest esse aliqua ratio praedestinationis, quia merita praescita cadunt sub praedestinatione; sed praescientia peccatorum potest esse aliqua ratio reprobationis ex parte poenae, quae praeparatur reprobis, inquantum Deus proponit, se puniturum malos propter peccata, quae a seipsis habent, non a Deo; iustos autem proponit se praemiaturum propter merita, quae a seipsis non habent, iuxta illud Oseae 13. Perditio tua ex te Israel, tantummodo in me auxilium tuum. Et in hoc eodem sensu loquitur August. cum ait: Quaerimus causam praedestinationis, neque invenimus; quia scilicet etiam, quantum ad ultimum effectum, non invenimus in nobis causam, quae sit ex nobis: obdurationis autem causam quaerimus, et invenimus, quae scilicet sit in nobis ex nobis respectu ultimi effectus reprobationis. Si autem fiat argumentum:34 nam eadem ratione posset concedi, quod peccatum actuale sit causa reprobationis, sicut originale, quod pugnat cum doctrina S. Augustini: probatur: nam etiam peccatum actuale est causa obdurationis, seu derelictionis in peccato: et similiter est causa ultimi effectus reprobationis, et est in nobis ex nobis. Respondetur,35 quod peccatum originale est, secundum se, causa reprobationis sufficiens, respectu omnium hominum, quia est commune peccatum totius naturae, peccatum autem actuale non reperitur in omnibus, et ita non potuit esse causa reprobationis, quantum ad sufficientiam respectu omnium hominum: S. August. autem loquebatur de causa communi reprobationis.
Ad confirmationem respondetur, S. Thomam non dicere absolute, quod praescientia peccatorum possit esse aliqua ratio reprobationis, sed cum addito, scilicet ex parte poenae. Et quamvis peccatum non sit effectus reprobationis, sed quid praesuppositum ad illam, quantum ad ultimum eiusdem reprobationis effectum; permissio tamen peccati, propter quod reprobatur damnatus, vere est effectus reprobationis secundum S. Tho. ut supra dictum est.
Ad locum autem alium adductum ex 1. p. q. 23. ar. 5. in solut. ad 3. respondetur, solum concludere, quod praedestinatio praesupponat praescientiam peccati originalis, secundum quod est obiectum, in cuius remedium venit Christus, et ut erat causa finalis proxima incarnationis Verbi, non autem secundum quod dicit ordinem ad reprobationem.
XVIII. Deum odio habere aliquem quid sit.— Ad tertium respondetur, quod Deus non solum dicitur odio habere aliquem, quatenus vult illi malum poenae aeternae propter culpam; sed etiam quatenus, ante praevisa demerita, pro suo libito, actu positivo voluit quibusdam non dare vitam aeternam. Unde S. Thom. 1. p. q. 23. ar. 3. ad 1. ait, quod Deus omnes homines diligit, et etiam omnes creaturas, inquantum vult omnibus aliquod bonum; non tamen quodcumque bonum vult omnibus. Inquantum igitur quibusdam non vult hoc bonum, quod est vita aeterna, dicitur eos habere odio, vel reprobare.
Ad quartum respondetur, solum probare, quod peccatum originale fuerit sufficiens causa reprobationis hominum; non autem quod de facto fuerint homines propter illud reprobati.
Peccatum originale, ut iustitiae originali opponebatur, non fuit effectus reprobationis.— Respondetur secundo, quod sicut gratia Adae, in statu innocentiae, non fuit illi ex meritis Christi collata, neque effectus praedestinationis illius, sed cuiusdam generalis providentiae supernaturalis, eo quod non fuerit gratia hominis redempti; ita et peccatum originale, secundum quod opponebatur statui innocentiae, et iustitiae originali, non fuit effectus reprobationis alicuius, nec dicebat ordinem ad reprobationem, sed solum consideratur in illo priori, tamquam morbus naturae, et tamquam obiectum, in cuius remedium praedestinatus est Christus Dominus. Unde secundum quod praeintelligitur ante praedestinationem, et reprobationem hominum, non fuit praevisum de facto, ut causa reprobationis. Si autem consideretur idem peccatum, secundum quod opponitur gratiae Redemptoris, sic intelligitur posterius reprobatione eorum, qui propter illud peccatum damnantur; nam permissio illius sub hac consideratione fuit primus effectus reprobationis, ut supra dictum est. Unde ad argumentum in forma respondetur, consequentiam illam de primo ad ultimum esse nullam, quia variatur genus causae obiectivae, seu finalis proximae in causam meritoriam; etenim in antecedente est sermo de causa finali proxima incarnationis, in consequenti autem de causa meritoria reprobationis.
XIX. Ad quintum argumentum respondetur, Deum velle omnes homines salvos fieri, voluntate antecedente, quae est voluntas secundum quid; non autem voluntate consequente, quae est voluntas simpliciter, ut disputatione 33. et 34. explicatum est.
Ad sextum argumentum respondetur, reprobationem, quantum ad ultimum effectum, esse actum iustitiae vindicativae; et ideo, quantum ad illum effectum, supponere culpam ex parte nostra; ceterum quantum ad primum effectum, qui est prima permissio peccati, in quo reprobus perseverat usque ad mortem, non esse actum iustitiae vindicativae, sed simplicis Dei voluntatis, ut dictum est.
Deus in reprobatione hominum non est crudelis.— Ad confirmationem respondetur, quod, sicut Deus non est crudelis, reprobando Angelos ante praescientiam peccati futuri, ita nec reprobando homines; nulla enim crudelitas est, nec etiam inclementia non dare alicui, quod illi non debetur. Unde etiam si Deus, ante praevisam culpam, velit non dare aliquibus gloriam, quod est eos reprobare, nulla est inclementia, aut iniustitia; eo quod gloria nulli est debita, secundum suam naturam.
Ad septimum argumentum, negatur antecedens. Ad probationem respondetur, inter effectus reprobationis connumerari primam peccati permissionem; propter quod peccatum reprobus damnatur, ut in aliis locis supra inductis docet sanctus Thomas, et huius permissionis non dari causam ex parte nostra. Hanc ergo permissionem comprehendit sanctus Doctor sub nomine subtractionis auxilii efficacis; nam permissio divina supponitur ad peccatum, propter quod Deus subtrahit auxilium efficax. Et per haec patet ad alia loca sancti Thomae inducta in eodem argumento.
Ad confirmationem respondetur, etiam in reprobatione facta ante praescientiam peccati futuri, non posse homines de Deo rationabiliter conqueri, sicut neque Angeli possunt, ut est ostensum ex auctoritate Apost. ad Rom. 9.
Ad octavum respondetur, negando antecedens; et ad primam probationem dicendum, quod, quamvis unius peccati sit una dumtaxat permissio secundum unam rationem; tamen eadem permissio, sive idem peccatum sub una ratione antecedit praedestinationem Christi, et consequenter etiam antecedit praedestinationem, et reprobationem hominum: et secundum aliam rationem intelligitur posterius ipsa reprobatione. Nec est inconveniens, quod idem, respectu eiusdem, secundum diversam rationem, et in diverso genere causae sit prius, et posterius.
Ad primam probationem respondetur, quod, quamvis peccatum, secundum se, aequaliter se habeat ad omnes homines; Deus tamen pro sua voluntate, quae iniusta esse non potest, voluit in quibusdam permissionem peccati non esse effectum reprobationis, esse autem in aliis.
Ad secundam confirmationem respondetur, sensum legitimum Concil. Triden. esse, quod Deus non privat gratia habituali semel iustificatos, nisi illi prius natura peccatum mortale committant, per quod deserunt Deum, et merentur gratia iustificante privari; verumtamen ante illud peccatum mortale, per quod homo deserit Deum, intelligitur in Deo permissio eiusdem peccati, ut dictum est. Et per haec respondetur ad auctoritatem S. Tho. quod ante illam negligentiam Adae praecessit Dei permissio, cuius Adam non fuit causa meritoria: nam ante primam negligentiam non intelligitur aliquod peccatum. Ex iis facilis est solutio ad argumenta secundae sententiae.
XX. AD primum respondetur, quod ex illis locis solum colligitur, dari ex parte nostra causam reprobationis, quantum ad ultimum effectum illius. Unde illa causalis, enim, in loco Matthaei inducto, importat causam, ob quam reprobi puniuntur poena aeterna: sed tamen ante peccata omnia intelligitur permissio divina, qua permittit primum peccatum reprobi, quae quidem permissio est primus effectus reprobationis, et huius permissionis nulla datur causa ex parte reprobi. Similiter dicendum ad locum Ezechielis 18. et Ezechielis 33.36 quod Deus non vult peccatoribus mortem aeternam, idest poenam peccati, nisi supposito ipso peccato, et perseverantia in illo usque in finem: sed tamen ante omne peccatum voluit permittere primum peccatum, ut dictum est. Secundo possunt explicari eadem loca de ipso peccato, seu morte spirituali, quam Deus non vult, sed solum permittit. Ad locum Sapientiae 11. respondetur, quod Deus diligit omnia, quae sunt, praesertim homines, quia omnibus vult bonum, et esse, quod habent; sed tamen non omnibus hominibus vult voluntate consequente hoc bonum, quod est vita aeterna: et secundum hoc dicitur eos habere odio, vel reprobare. Solutio est S. Thom. 1. p. q. 23. ar. 3. ad 2. Ad locum 1. ad Timotheum 2. respondetur, Deum voluntate antecedente velle omnes homines salvos fieri, sed voluntate consequenti non vult omnes, sed quosdam, scilicet praedestinatos, salvos fieri. Qualiter autem istae duae voluntates cohaereant inter se, iam supra explicatum est.37
Ad secundum argumentum respondetur per ea, quae dicta sunt ad loca inducta scripturae, et ad alias consimiles auctoritates Patrum, ad quas disp. 37. n. 18. et 20. responsum est. Sed specialiter ad verba illa S. Prosperi: Essent autem praedestinati, si essent reversuri; respondetur, illum loqui secundum quamdam concomitantiam illationis. Sequitur enim argumento certo desumpto a posteriori, sive ab effectu, quod, si peccator revertitur ad Deum, et perseverat usque in finem, sit praedestinatus; tamen haec reversio ad Deum, non est causa praedestinationis absolutae, sed effectus, secundum illud: Si ex nobis fuissent, permansissent utique nobiscum.38
Ad tertium respondetur, quod, ut disput. 30. dictum est, electio, et praedestinatio ad gloriam, secundum quod est in intentione divina, nullam supponit conditionem ex parte nostra, sed ante omnia praevisa merita gratiae, Deus in sua intentione voluit absolute vitam aeternam electis, et supposita hac intentione, statuit providere de mediis, quibus efficaciter perduceret electos ad vitam aeternam. Ceterum secundum quod est in executione, numquam vita aeterna datur praedestinatis adultis, nisi suppositis meritis gratiae, quia Deus non voluit, neque ordinavit, quod in exercitio electi salventur, sive operentur bonum, sive operentur malum, sed quod salventur per bona opera, quae etiam cadunt sub praedestinatione divina, et sunt effectus illius. Deus ergo promisit vitam aeternam in exercitio consequendam sub conditione bonorum operum; sed Deus ipse sua gratia efficit, quod ponatur in esse illa conditio, et ipsa cooperatio nostri arbitrii: nam facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur. Unde S. August. epistol. 105. inquit: De ipsa quippe gratia satis agebat Apostolus, et ideo promissionis filios commendabat. Quod enim promittit Deus, non facit, nisi Deus: habet namque aliquid rationis, et veritatis, ut homo promittat, et Deus faciat: ut autem homo se facere dicat, quod promiserit Deus, superbae impietatis est reprobus sensus. Quod et Apostolus significavit, cum dixit:39 Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini. Quem locum explicans idem August. lib. de praedest. Sanct. cap. 10. ait: Non de nostrae voluntatis potestate, sed de sua praedestinatione promisit. Promisit enim, quod ipse facturus fuerat, non quod homines: quia etsi faciunt homines bona, quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit, ut illi faciant, quae praecepit: non illi faciunt, ut ipse faciat, quod promisit: alioquin, ut Dei promissa compleantur; non in Dei, sed in hominum est potestate; et quod a Domino promissum est, ab ipsis redditur Abrahae. Unde bona opera, quibus vitam aeternam consequimur, quamvis sint merita nostra, quia a nobis libere elicita cum adiutorio gratiae, sunt tamen accepta a Deo, qui nostra vult esse merita, quae sunt ipsius dona. In reprobatione autem ultimus effectus, qui est perpetua damnatio, non infertur peccatori, nisi supposito peccato, quod tamen peccatum non habet reprobus a Deo, sed a seipso, ut 1. p. q. 23. art. 3. ad 2. docet S. Thom.
XXI. Ad quartum respondetur, quod reprobatio absoluta ante praevisa demerita nihil derogat bonitati divinae, aut iustitiae illius, sed maxime congruit utrique. Bonitati quidem, quia magis ostenditur eius misericordia in electis, si ante praevisa merita, vel demerita istum elegit, et praedestinavit, quia voluit: istum non praedestinavit, sed permisit, quod laberetur in peccatum, et a fine supernaturali deficeret; quia ita sibi placuit: quod Christus Dominus significasse videtur, cum dixit: Ita Pater; quoniam sic placitum fuit ante te.40 Ostenditur etiam bonitas, et misericordia divina in reprobis, dum illis auxilia, quibus possint recte operari, et ad vitam aeternam pervenire, si velint, confert; et auxilia efficacia, quantum est ex parte sua, offert; quibus tamen ipsi sua malitia impedimentum praestant. Item etiam, quia non permittit eos labi in omnia peccata, quae per suum liberum arbitrium committere poterant; quia, ut dicit Augustinus: Nullum est peccatum, quod faciat unus homo, quod non faceret alius homo, si desit adiutor, per quem factus est homo.41 Unde idem Augustinus: Misericordiae tuae, inquit, Domine deputo peccata, quae non feci. Denique ut 1. p. q. 21. artic. 4. ad 1. dicit S. Thomas etiam in damnatione reproborum apparet misericordia, non quidem totaliter relaxans, sed aliqualiter allevians, dum punit citra condignum. Sed iustitia Dei specialiter apparet in reprobis, dum multis miris, sed veris modis pro delictis suis in aeternum eos punit. Neque irrogat alicui iniuriam, si pro suo beneplacito absque praevisis meritis, vel demeritis unum eligat, et praedestinet ad gloriam, alterum non praedestinet, sed permittat a fine supernaturali deficere. Nam cum visio beatifica non sit debita ulli purae creaturae, sed donum Dei gratuitum; etiam si ex duobus in causa aequali existentibus, unus assumatur, alius relinquatur; nulli fit iniuria: quoniam, ut dicit S. Thom. et ante illum S. Aug. in gratuitis non habet locum acceptio personarum, vel iniustitia.4243 Potest enim quis uni facere gratiam, quia vult, alteri non facere, quia non vult. Neque ex hoc sequitur, quod maxima hominum pars sit divina potestate praedestinata ad malum, vel creata, ut pereat; quoniam Deus, licet permittat reproborum peccata, et perseverantiam in illis usque ad finem vitae; non tamen est causa, quod illi peccent, ut disput. 24. ostensum est, nec etiam creavit illos hoc fine, ut pereant, sed permittit eos peccare, et infert illis poenam aeternam pro peccatis suis, ut in eis splendeat iustitia divina, et maior misericordia in electis, sicut patebit disput. sequenti.
XXII. Ad quintum respondetur, quod eadem obiectio fuit proposita olim contra doctrinam S. August. circa praedestinationem, et reprobationem ante praevisa merita, vel demerita, ut ipse refert lib. de praedestin. Sanctor. cap. 11. in haec verba: quibus, et obiectioni respondet:44 Sane, cum Apostolus dicat: Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio: miror homines infirmitati suae se malle committere, quam firmitati promissionis Dei. Sed incerta est mihi, inquit, de me ipso voluntas Dei. Quid ergo? Tua ne tibi voluntas de te ipso certa est, nec times? Qui videtur stare, videat ne cadat. Cum igitur utraque incerta sit; cur non homo firmiori, quam infirmiori fidem suam, spem, caritatemque committit?45 et iterum ait:46 Tutiores ergo vivimus, si totum Deo demus, non autem nos illi ex parte, et nobis ex parte committimus. Et ratio huius est: nam spes nostra, quam, ut ait Apostolus, animae habemus firmam, ac tutam, non in homine, non in libero nostro arbitrio, sed in Deo fundatur: dicit enim Propheta:47 Maledictus homo, qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor eius. Unde certitudo, et firmitas spei nostrae ex Deo ipso, et non ex nobis debet procedere, ac per consequens praedestinatio, et electio absoluta Dei pro sua mera voluntate, tutior, et firmior debet reputari, quia potens est Deus ea, quae praedestinavit, implere. Optimum ergo consilium erit pro illis, qui circa praedestinationem, et reprobationem variis perturbationibus commoventur, profundum hoc non intrare, sed sentire de Domino in bonitate, in simplicitate cordis quaerere illum, orationi, et bonis operibus solicite intendere, ac mandata eius servare. Certissimum est enim, quod, qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.48 Hoc affectu, hac animi debita subiectione erga Deum omnes cordis perturbationes, et anxietates in consideratione iudiciorum Dei expellebat, qui dixit:49 A mandatis labiorum eius non recessi, et in sinu meo abscondi verba oris eius. Ipse enim solus est, et nemo avertere potest cogitationem eius, et anima eius, quodcumque voluit, hoc fecit. Cumque expleverit in me voluntatem suam, et alia multa similia, praesto sunt ei. Cui consonat illud:50 Si autem dixerit mihi, non places; praesto sum, faciat, quod bonum est coram se. Legat Theologus S. Aug. lib. de dono perseverantiae cap. 14. et videbit tacta, et soluta a S. August. omnia, quae in argumento, de quo nunc agimus, inferuntur ex praedestinatione, et reprobatione ante praevisa merita gratiae, vel demerita propriae. Videbit etiam, S. Augustinum, propter illa inconvenientia non recessisse a sententia, quam in suis libris circa eandem praedestinationem, et reprobationem constanter docuit, et defendit. Legat praeterea supradicta disp. 2. num. 1. et 16. et ex illis colliget, quantum distet prima sententia superius proposita a doctrina S. August. Videatur etiam S. Aug. libr. 1. q. 2. ad Simplicianum, ubi praesentem difficultatem diffuse pertractat.
Ad ea vero, quae afferuntur pro secunda, et tertia sententia, iam patet ex dictis.