De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice, written for the de auxiliis controversy. The first eight books treat God’s knowledge of future contingents, his motion of secondary causes, providence and predestination, the powers of fallen nature, the preparation for grace and the division of grace; books nine to twelve treat the help of efficacious grace, the gift of perseverance, reprobation, and the reconciliation of created free choice with the grace that infallibly moves it, and close with an epilogue of twenty propositions. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Liber Septimus
Liber Octavus
Liber Nonus
Liber Decimus
Prooemium
Disputatio CIII: Utrum sit necessarium donum Perseverantiae ad continuandam gratiam usque ad finem vitae.
Disputatio CIV: Utrum donum perseverantiae distinguatur realiter a dono confirmationis in Gratia.
Disputatio CV: Utrum donum perseverantiae, in ratione doni perseverantiae, atque efficacia illius dependeat ex libera cooperatione nostri arbitrii cum illo.
Utrum donum perseverantiae, in ratione doni perseverantiae, atque efficacia illius dependeat ex libera cooperatione nostri arbitrii cum illo.
I. HAec difficultas eadem fere est cum illa, quam superius pertractavimus: utrum scilicet efficacia auxilii praevenientis gratiae dependeat ex libero influxu nostri arbitrii cum eodem auxilio.
Prima sententia, quam nonnulli ex recentioribus sequuntur, asserit, ad donum perseverantiae duo esse necessaria, unum ex parte Dei; videlicet, ut ea auxilia conferre statuerit, cum quibus praevidebat, adultum pro sua libertate perseveraturum, cum potuerit pro eadem libertate non perseverare: alterum ex parte liberi arbitrii adulti, tamquam conditionem, sine qua voluntas conferendi talia auxilia non habuisset rationem voluntatis, conferendi donum perseverantiae; nempe quod adultus pro sua libertate ita sit cum eis cooperaturus, ut perseveret: quod in facultate ipsius est constitutum. Unde in hac sententia, efficacia doni perseverantiae dependet ex libera cooperatione nostri arbitrii, tamquam ex conditione, sine qua non haberet rationem doni perseverantiae comparatione huius hominis.
Probatur haec sententia. Primo ex Augustino, lib. de dono perseverantiae, c. 6. ubi ait: Perseverantia usque in finem, quam non habet quisquam, nisi qui perseveraverit usque in finem, multi eam possunt habere, nulli amittere. Neque enim metuendum est, ne forte, cum perseveraverit usque in finem, aliqua in eo mala voluntas oriatur, ne perseveret usque in finem. Quibus verbis docere videtur, perseverantiam pendere ex libero hominis arbitrio.
Secundum argumentum est ex eodem Aug. lib. de corrept. et gratia, c. 6. ubi ait: Si dixerimus, istam perseverantiam tam laudabilem, et tam felicem sic esse hominis, ut non sit ex Deo, evacuamus, quod ait Dominus Petro: Oravi pro te, ne deficiat fides tua. Ubi significatur, ab homine etiam pendere perseverantiam, quamvis non ab illo solo, sed simul etiam, et principaliter ab auxilio gratiae. Denique lib. de Eccles. dogmatibus c. 21. dicitur: Ut non labamur in adepto salutis munere, solicitudinis est nostrae, et divini pariter adiutorii. Idem colligitur ex S. Prospero lib. 2. de vocat. gen. cap. 26. ubi ait: Sive igitur initia, sive profectus fidelium; sive usque in finem perseverantium cogitemus genus, nulla species cuiusque virtutis occurrit, quae vel sine dono divinae gratiae, vel sine consensu nostrae voluntatis habeatur. Quibus verbis fatetur, quod perseverantia usque in finem dependeat, ex consensu nostrae voluntatis.
Tertio arguitur. Cum auxilio ex parte Dei, cum quo unus usque in finem vitae non perseverat, potest, si velit, perseverare; similiter etiam cum auxilio, cum quo perseverat, potest, si velit, non perseverare: ergo perseverare, aut non perseverare constitutum est in potestate nostri arbitrii: ergo donum perseverantiae dependet ab illo.
Confirmatur. Donum perseverantiae non est efficax secundum suam naturam, et ut venit ab ipso Deo, antecedenter ad liberam cooperationem nostri liberi arbitrii: ergo est efficax dependenter a libero influxu eiusdem arbitrii. Antecedens probatur: nam si esset efficax antecedenter ad consensum nostri arbitrii; sequeretur primo, quod homo perseveraret absque propriae voluntatis usu, et ita perseveraret necessario, et non libere. Item sequeretur secundo, quod donum perseverantiae causaret in nobis ipsum velle perseverare, ante consensum nostri liberi arbitrii. Sequela probatur: nam, si est efficax antecedenter: ergo aliquid efficit, sed non aliud, nisi ipsum velle perseverare: ergo producit ipsum velle antecedenter ad influxum, et consensum nostri arbitrii: et ita mere passive se haberet, recipiendo ipsum velle perseverare a solo Deo productum.
Quarto arguitur. Homo adultus non aliter perseverat in gratia, nisi observando usque in finem vitae omnia mandata, obligantia sub mortali: etenim perseverantia non interrumpitur nisi per peccatum mortale: sed observantia mandatorum, cum fiat per actus nostros liberos, pendet ex influxu nostri liberi arbitrii: ergo et perseverantia dependet ex influxu eiusdem arbitrii, simul et ex auxilio divinae gratiae.
Quinto probatur: nam, ut constat ex Concil. Triden. decreto de iustificatione can. 22. homo ipse est, qui perseverat: ergo perseverantia dependet ab homine.
Sexto est argumentum, quod in calce disputationis 91. tetigimus: nam efficacia doni perseverantiae, quamvis non pendeat ex libera cooperatione liberi arbitrii cum illo; praesupponit tamen in eodem arbitrio quamdam dispositionem, seu non resistentiam negativam, qua sinat se a Deo moveri: si enim liberum arbitrium resistat, nec sinat, se a Deo moveri, quod in eius facultate positum est, motio Dei non erit efficax, neque inducet infallibiliter effectum, qui ab eiusdem arbitrii libera cooperatione dependet: ergo efficacia doni perseverantiae pendet ex praedicta dispositione negativa; ac per consequens donum perseverantiae non erit efficax, secundum se.
Confirmatur hoc auctoritate S. Thom. 3. contra gentes cap. 159. ubi ait, Esse in potestate liberi arbitrii impedire divinae gratiae receptionem, vel non impedire. Et ex hoc infert, imputari homini ad culpam omissionem actus supernaturalis, qui est in praecepto, etiam si non possit absque auxilio gratiae praeceptum illud implere: ergo admittit S. Thomas dispositionem negativam, seu non resistentiam liberi arbitrii, a qua dependeat collatio auxilii efficacis, seu efficacia eiusdem auxilii. Eamdem dispositionem negativam videtur statuere S. Thomas, quaest. 3. de malo, art. 2. in corpore. ubi ad recipiendum influxum, et motionem Dei, requirit in homine aliquam dispositionem, iuxta quam producatur in eo bonus, vel malus actus. Sed non potest praerequiri ante influxum Dei ulla dispositio positiva, cum nihil positivum sine Deo fieri possit: ergo praerequiritur dispositio negativa, seu non resistentia, qua det locum Deo, ut ipse faciat, et ducat liberum arb. quo voluerit.
Septimo probatur omnibus argumentis, quibus supra contendebamus probare, auxilium efficax praevenientis gratiae pendere ex libero influxu nostri arbitrii; eadem quippe eodem modo procedunt de dono perseverantiae.
II. Contrariam sententiam tenet S. Aug. et S. Thom. et alii doctores supra allegati, qui docent, efficaciam auxilii efficacis non pendere, etiam tamquam a conditione, sine qua non, ex libera nostri arb. cooperatione: et quoniam haec sententia verissima est, et doctrinae Catholicae valde consona; pro eius explicatione
Perseverantiae donum dupliciter sumitur.— Notandum est primo, donum perseverantiae posse accipi dupliciter. Primo pro ipso dono formaliter, sive pro auxilio praevenientis gratiae, per quod Deus active proprie efficit, ut homo velit perseverare, et perseveret usque in finem. Secundo pro effectu ipsius doni perseverantiae, qui in adultis comprehendit actus liberos, videlicet ipsum velle perseverare, et alios actus bonos morales, per quos adimplet divina mandata. Praesens ergo controversia non procedit de dono perseverantiae, ut accipitur pro eius effectu: omnes enim catholici fatentur, effectus liberos doni perseverantiae procedere effective a libero arbitrio, moto auxilio gratiae, sicut pendent omnes actiones liberae supernaturales, sed solum procedit difficultas de ipso dono formaliter, quatenus est perseverantia efficax, veluti in actu primo.
Perseverantiae donum dicitur, et est efficax dupliciter.— Secundo notandum, donum perseverantiae, sicut et quodcumque aliud auxilium supernaturale, posse dici efficax dupliciter, uno modo, veluti in actu primo, alio modo in actu secundo. In actu primo dicitur efficax; quatenus prius natura, quam voluntas operetur, tribuit illi vires efficacissimas, ut velit. Ceterum in actu secundo dicitur efficax, quatenus efficit actualiter, et in ipso exercitio liberum consensum voluntatis una cum influxu eiusdem voluntatis. Sit ergo
III. Perseverantiae efficacia non pendet ex libera cooperatione arbitrii.— Prima conclusio. Donum perseverantiae, in ratione doni perseverantiae, et efficacia illius, nullo modo dependet effective ex libera cooperatione nostri arbitrii; sed a solo Deo, atque ab efficaci, et absoluto decreto voluntatis eius, qui pro sua misericordia tribuit illud donum, cui vult. Haec conclusio est S. Augustini, et S. Thomae, ut patebit infra, quam defendunt unanimi consensu omnes eius discipuli.
Et probatur: Primo ex Conc. Trident. sess. 6. de iustificatione cap. 13. ubi sic dicitur: Similiter de perseverantiae munere, de quo scriptum est Matth. 10. et 24. Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit: quod quidem aliunde haberi non potest, nisi ab eo, qui potest eum, qui stat, statuere, ut perseveranter stet; et eum, qui cadit, restituere, nemo sibi certe aliquid absoluta certitudine polliceatur. Ecce Concil. docet, perseverantiae munus non aliunde haberi posse, nisi a Deo: ergo non dependet ex nostro libero arbitrio; alias posset aliunde haberi, quam a Deo solo. Respondent ad haec,1 quod solum a Deo habetur donum perseverantiae, quia solus ille producit in nobis effective, sine nobis libere consentientibus, auxilium supernaturale, cum quo ipse praescit, hominem pro sua libertate esse perseveraturum: sed quia homo cum illo auxilio potest perseverare, et non perseverare; quotiescumque Deus praecognoscit praescientia illa media, hominem perseveraturum esse; tale auxilium sortitur rationem doni perseverantiae. Si vero Deus praecognoscit per eamdem scientiam, hominem pro innata sibi libertate non esse perseveraturum cum illo auxilio, tale auxilium non habebit rationem doni perseverantiae, sed retinebit communem rationem auxilii supernaturalis sufficientis ad perseverandum. Unde, in ratione doni perseverantiae dependet, tamquam a conditione sine qua non, ex futuro consensu arbitrii praecognito a Deo. Sed contra hanc responsionem est argumentum:2 nam Concilium loquitur absolute, et formaliter de dono perseverantiae: ergo quamvis actus producti a libero arbitrio moto a Deo per donum perseverantiae, pendeant ex ipso arbitrio; tamen efficacia auxilii in ratione doni perseverantiae nullo modo dependet active, vel tamquam a conditione, sine qua non, ex libera cooperatione nostri arbitrii.
Praeterea: nam Massilienses, contra quos scripsit D. Aug. librum de praedestin. Sanct. et de dono perseverantiae, hoc modo explicabant donum perseverantiae: dicebant enim, quod Deus tribuebat homini auxilium supernaturale praevenientis gratiae, sine quo per liberum arbitrium perseverare non poterat; sed tamen cum illo auxilio perseverabat homo actualiter, si volebat: si autem nolebat, non perseverabat. Affirmabant autem donum illud amitti posse per hominis voluntatem: neque admittebant donum aliquod praeoperantis gratiae, per quod Deus active proprie efficeret hominem ex nolente volentem, et perseverantem usque in finem, sicut S. August. docuit; in cuius doctrina scandalizabantur. Constat hoc ex verbis S. Hilarii epistola ad Augustinum, ubi loquens de Semipelagianis, sic ait: Deinde moleste ferunt, ita dividi gratiam, quae vel tunc primo homini data est, vel nunc hominibus detur, ut ille acceperit perseverantiam; non qua fieret, ut perseveraret, sed sine qua per liberum arbitrium perseverare non posset: nunc vero sanctis in regnum per gratiam praedestinatis non tale adiutorium perseverantiae detur; sed tale, ut eis perseverantia ipsa donetur, non solum, ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam, ut per hoc donum non nisi perseverantes sint. His verbis sanctitatis tuae ita moventur, ut dicant, quamdam desperationem hominibus exhiberi. Et paulo inferius subdit: Quidquidlibet donatum sit praedestinatis, id posse et amittere, et retinere propria voluntate contendunt. Quod tunc falsum esset, si verum putarent, eam quosdam perseverantiam percepisse, ut nisi perseverantes esse non possint. Unde S. Aug. lib. de dono perseverantiae, cap. 1. 2. 6. 7. 8. et 9. ostendit, donum perseverantiae amitti non posse contumaci hominis voluntate, sed infallibiliter perseverare per illud donum.
IV. Probatur secundo auctoritate expressa eiusdem D. August. lib. de correptione, et gratia cap. 8. ubi explicans illud Lucae 22. Ego pro te rogavi Petre, ut non deficiat fides tua, etc. ait:3 An audebis dicere etiam rogante Christo, ne deficeret fides Petri, defecturam fuisse, si Petrus eam deficere voluisset, idest si eam usque in finem perseverare noluisset? Quasi aliud Petrus4 ullo modo vellet, quam pro illo Christus rogasset, ut vellet? Nam quis ignorat, tunc fuisse perituram fidem Petri; si ea, quae fidelis erat voluntas, ipsa deficeret: et permansuram, si voluntas eadem maneret? sed quia praeparatur voluntas a Domino, ideo pro illo non posset esse inanis oratio. Quando ergo oravit, ne fides eius deficeret, quid aliud rogavit, nisi ut haberet in fide liberrimam, fortissimam, invictissimam, et perseverantissimam voluntatem? Et cap. 12. ait: Primo itaque homini, qui in eo bono, quo factus fuerat rectus, acceperat posse non peccare, posse non mori, posse ipsum bonum non deserere, datum est adiutorium perseverantiae, non quo fieret: ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Nunc vero sanctis in regnum Dei per gratiam Dei praedestinatis non tantum tale adiutorium perseverantiae datur, sed tale, ut eis perseverantia ipsa donetur, non solum ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam ut per hoc donum non nisi perseverantes sint. Non solum enim dixit: Sine me nihil potestis facere:5 verum etiam dixit: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos, et posui vos, ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat. Quibus verbis eis non solum iustitiam, verum etiam in illa perseverantiam se dedisse monstravit. Christo enim sic eos ponente, ut eant, et fructum afferant, et fructus eorum maneat, quis audeat dicere, forsitan non manebunt? Et paulo inferius explicans illud ad Rom. 14. Potens est enim Deus statuere eum; inquit: Ipse itaque dat perseverantiam, qui statuere potens est eos, qui stant, ut perseverantissime stent, vel restituere, qui ceciderint: Dominus enim erigit elisos. Ecce non obscure docet, perseverantiae donum esse a solo Deo, qui potens est praedestinatos statuere. Licet enim piae operationes, seu meritoriae, quae sunt effectus doni perseverantiae, in adultis non fiant absque libera cooperatione arbitrii creati cum gratia, ac per consequens dependeant efficienter a libero arbitrio, moto a Deo; tamen ipsum donum perseverantiae, quo Deus facit electos suos perseverare usque in finem, atque efficacia eiusdem doni nullo modo dependet ex libera cooperatione eiusdem arbitrii, sicut de efficacia aliorum auxiliorum gratiae dictum est. Unde idem August. in calce eiusdem cap. 12. subdit: Ac per hoc, nec de ipsa perseverantia boni Deus voluit, sanctos suos in viribus suis, sed in ipso gloriari. Quia non solum datur adiutorium, quale primo homini dedit, sine quo non possint perseverare, si velint, sed in eis operatur etiam et velle. Et post pauca: Subventum est ergo infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter6, et inseparabiliter ageretur, et ideo, quamvis infirma, non deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur.
Denique epist. 107. ad Vitalem in principio eos impugnat, qui dicunt, Deum operari7 in nobis, ut velimus, quantum in ipso est; si autem nolumus, nihil in nobis operationem Dei valere facimus: ergo ex mente S. Aug. efficacia doni perseverantiae non dependet ex libero influxu nostri arbitrii: alias posset homo efficere, et efficeret multoties, quod donum illud non sortiretur in nobis effectum, nec perduceret hominem ad vitam aeternam. Eamdem doctrinam docet S. Tho. 1. 2. q. 109. art. 10. ubi distinguit donum, quo aliquis perseverat, ab eo, quo potest perseverare.
Tertio probatur ratione. Influxus actualis liberi arbitrii, quo homo vult perseverare, et perseverat usque in finem, est effectus doni perseverantiae, et efficaciae ipsius; quamvis non fiat in nobis sine nobis libere concurrentibus: ergo efficacia doni perseverantiae non dependet ab eodem influxu nostri arbitrii. Patet consequentia: nam efficacia causae efficientis non dependet ab eius effectu: ut efficacia ignis, quam habet ad calefaciendum, non dependet ex calefactione, sed e contra; et sic8
V. Perseverantiae efficacia praevenit ordine naturae cooperationem arbitrii.— Quarto probatur. Efficacia doni perseverantiae praevenit ordine rationis, et causalitatis liberum influxum nostri liberi arbitrii: nam donum perseverantiae efficax pertinet ad gratiam praevenientem: ergo non dependet ab eodem influxu. Patet consequentia: nam si dependeret; iam efficax gratia esset subsequens nostrum arbitrium, et pedissequa illius: et consequenter ipsa gratia efficax doni perseverantiae subiungeretur humilitati, et obedientiae humanae; et non subiiceret sibi humanam voluntatem: quod tamen videtur pugnare cum doctrina Concilii Arausicani superius allegata.
Quinto probatur: quia, si donum perseverantiae, et efficacia illius pendet ex libera cooperatione arbitrii, sequitur, quod perseverantia, quae datur praedestinatis per Christum, solum tribuat illis perseverare, si velint, non autem efficiat in eis, ut actu perseverent, et velint; sed ipsum perseverare relinquatur in eorum arbitrio; quod si non perseverant, ex culpa illorum procedat. Consequens est falsum: nam alias perseverantiae donum, quod datur praedestinatis per Christum, non esset aliud, nec maius donum, aut fortius, quam perseverantia, Adae in statu innocentiae collata: quia etiam Adae donata est perseverantia, qua perseveraret, si vellet: sed actualis perseverantia, seu ipsum velle perseverare in eius relictum est arbitrio, et culpa sua non perseveravit. Probatur hoc ex S. August. lib. de corrept. et gratia, cap. 11. dicente: Tale quippe erat adiutorium, quod desereret, cum vellet; et in quo permaneret, si vellet, non quo fieret, ut vellet. Haec est prima gratia, quae data est primo Adam, sed hac potentior est in secundo Adam. Prima est enim, qua fit, ut habeat homo iustitiam, si velit: secunda ergo plus potest, qua etiam fit, ut velit; et tantum velit, tantoque ardore diligat, ut carnis voluntate contraria concupiscente, voluntate spiritus vincat: Neque illa quidem parva erat, qua demonstrata est etiam potentia liberi arbitrii: quoniam sic adiuvabatur; ut sine hoc adiutorio in bono non maneret; sed hoc adiutorium, si vellet, desereret: Haec autem tanto maior est, ut parum sit homini per illam reparare perditam libertatem: parum sit denique non posse sine illa vel apprehendere bonum; vel permanere in bono, si velit, nisi etiam efficiatur, ut velit. Tunc ergo dederat homini Deus bonam voluntatem: in illa quippe eum fecerat, qui fecerat rectum. Dederat et adiutorium, sine quo in ea non posset permanere; si vellet: ut autem vellet, in eius libero reliquit arbitrio: Posset ergo permanere, si vellet, quia non deerat adiutorium, per quod posset, et sine quo non posset perseveranter bonum tenere, quod vellet. Sed quia noluit permanere, profecto eius culpa est; cuius meritum fuisset, si permanere voluisset. Ex his desumitur argumentum. Omnia, quae competunt perseverantiae, quae nobis datur per Christum, convenient etiam perseverantiae, Adae collatae in statu innocentiae; si semel admittatur, efficaciam doni perseverantiae, quae datur per Christum, pendere ex arbitrii creati cooperatione: quod sic ostenditur, quia si Deus, seu efficacia doni perseverantiae non efficit vere efficienter, ut illi, quibus conceditur, velint perseverare; sed solum facit perseverare, si ipsi voluerint: quod autem non perseverent, ex culpa eorum procedit; quod vero perseverent cum eodem auxilio, ex ipsorum provenit innata libertate; et ideo eorum meritum fuisset, si permansissent: certe nullam maiorem efficaciam haberet donum perseverantiae secundi Adam, nec esset potentius, aut fortius auxilium, quam donum primi Adam: quoniam etiam perseverantia primo parenti in statu innocentiae collata, tribuebat illi perseverare, si vellet, et culpa sua non perseveravit; ac demum meritum eius, si perseverasset, fuisset, ut constat ex verbis Augustini, inductis: ergo necesse est dicere, efficaciam doni perseverantiae non pendere ex libera cooperatione arbitrii, sed eam praevenire, ac vere efficienter facere, ut liberum arbitrium perseverare velit, et actu perseveret usque in finem.
Secunda conclusio. Si efficacia doni perseverantiae accipiatur in actu secundo, pro actuali efficientia, qua in nobis, atque nobiscum efficit pias operationes, quibus iustus perseverat usque in finem; talis efficacia non est absque libera cooperatione arbitrii: non tamen dependet ab illa. Utraque pars huius conc. eisdem rationibus probatur, quibus disput. 90. conc. 2. et 3. ostensum est, quod, licet efficacia auxilii praeoperantis gratiae, sumpta pro actuali efficientia, non sit absque libera cooperatione arbitrii; ab illa tamen minime dependet: eadem quippe ratio est a fortiori, de dono perseverantiae, et de quacumque alio auxilio efficaci: cum ipsum perseverantiae donum sit potissimum inter omnia auxilia efficacia.
VI. Perseverantiae donum non tollit ab homine potentiam non perseverandi, si velit.— Tertia conclusio. Donum perseverantiae non tollit ab homine potentiam, qua potest non perseverare, si velit, sed efficit, quod, cum possit non perseverare, infallibiliter perseveret. Unde haec duo sunt simul compossibilia: Petrus habet donum perseverantiae, et Petrus potest non perseverare, si velit. Haec tamen duo sunt simul incompossibilia: Petrus habet donum perseverantiae, et Petrus non perseverat. Ista concl. est S. Prosperi lib. 2. de vocat. gentium capit. 28. ubi ait: Quod eos voluit Deus velle, voluerunt, qui ad obediendum sibi, ipsum velle sic donat, ut etiam a perseveraturis illam mutabilitatem, qua potest nolle, non auferat. Idem docet S. Thom. locis in disp. 18. n. 23. allegatis, de quo redibit sermo disp. 115. n. 4. et disp. 122. nu. 19.
Praeterea probatur ratione: nam donum perseverantiae efficit, quod homo libere velit perseverare: ergo relinquit in eo liberam facultatem, qua possit non perseverare, si velit. Confirmatur: nam donum perseverantiae ad hoc datur, ut cum possit homo per liberum arbitrium deficere ab ultimo fine, non deficiat, iuxta illud: Qui potuit transgredi, et non est transgressus; facere malum, et non fecit:9 ergo donum perseverantiae non tollit ab homine potentiam, qua potest non perseverare, si velit.
Confirmari potest haec ratio ex Conc. Trid. sess. 6. de iustifi. can. 4. ubi sub anathemate definitur, liberum hominis arbitrum a Deo motum, et excitatum aliquid cooperari, assentiendo Deo excitanti, atque vocanti, posseque; dissentire, si velit: ergo auxilium efficax doni perseverantiae, quamvis efficiat, sicut loquitur Aug. quod homo insuperabiliter, indeclinabiliter, et invictissime perseveret: non tamen tollit ab illo veram facultatem, qua per liberum arbitrium potest dissentire, et non perseverare, si velit.
AD primum argumentum respondetur, quod S. Aug. in illis verbis adductis ex c. 6. de dono perseverantiae ostendit a posteriori, donum perseverantiae esse inamissibile. Unde ex illo loco tantum concluditur, quod effectus liber ipsius doni perseverantiae dependeat a nostro arbitrio, moto a Deo: non autem, quod ipsum auxilium, formaliter loquendo, in ratione doni perseverantiae, pendeat ex libero influxu nostri liberi arbitrii. Et per hoc respondetur ad alia duo loca S. Augustini.
Ad secundum argumentum ex auctoritate S. Prosperi respondetur per ea, quae dicta sunt ad loca S. Augustini.
Perseverantiae donum qui habet non potest in sensu composito non perseverare.— Ad tertium respondetur, quod cum auxilio, quo homo perseverat usque in finem, potest absolute non perseverare, si velit, quia, ut dictum est, illud auxilium non tollit potentiam non perseverandi, sed actum: efficit enim, ut homo infallibiliter, et libere perseveret. Unde in sensu composito est impossibile, quod habens donum perseverantiae non perseveret, quoniam fieri non potest; haec duo simul esse vera, quod scilicet donum perseverantiae sit in homine, et homo non perseveret; sicut de auxilio efficaci disp. 92. et duabus sequentibus dictum est.
Ad confirmationem negatur antecedens. Ad probationem respondetur ex dictis, quod, si perseverantia accipiatur formaliter pro ipso auxilio, quatenus est efficax, quasi in actu primo, seu in quantum tribuit vires efficacissimas voluntati, tale auxilium est in praedestinatis antecedenter ad liberum eorum consensum, non quidem prioritate temporis, sed causalitatis: et sub hac ratione praedeterminat efficaciter liberum arbitrium ad perseverandum; si vero accipiatur pro effectu libero, quem in nobis, atque nobiscum producit, verum est, quod talis effectus dependeat effective a nostro libero arbitrio, moto a Deo efficaci auxilio. Et per hoc respondetur ad aliam probationem eiusdem antecedentis; et similiter dicendum ad 4. et 5.
Ad sextum argumentum quidam Doctores etiam ex illis, qui nobiscum sentiunt, Deum auxilio efficaci physice praemovere, et praedeterminare liberum arbitrium ad singulos actus pios; admittunt illam dispositionem negativam, seu non resistentiam,10 quae ex parte liberi arbitrii praesupponatur in genere causae materialis ad receptionem auxilii efficacis. Et addunt, quod, quoties homo sufficienter excitatur ad credendum, si sinat se duci, infallibiliter determinabitur a Deo, ut velit credere; et nisi voluntas sic incipiat dispositive, numquam determinabitur a Deo. Convincuntur ad hoc asserendum, tum auctoritate S. Thomae q. 2. de malo in argumento adducta: tum etiam, quia existimant esse necessarium, quod auxilium efficax physice praedeterminans sit in libera potestate hominis excitati a Deo, ut tam actus supernaturalis, quam eius omissio, sit illi voluntaria.
Hic tamen modus dicendi numquam mihi placuit, nec videtur congruere cum his, quae ex mente S. August. et S. Thomae superius dicta sunt de auxilio efficaci: et impugnari potest praedicta sententia. Primo: nam auxilium efficax praeoperantis gratiae non dependet ex libera cooperatione arbitrii, nec ex dispositione illius positiva, ut supra ostensum est: ergo neque ex dispositione negativa, seu non resistentia. Probatur consequentia: nam eadem inconvenientia sequuntur ex eo, quod praecedat gratiam in aliquo genere causae dispositio negativa liberi arbitrii, quae sequuntur ex eo, quod praecedat dispositio positiva: nam tandem ultimate esset reducendum ad dispositionem illam negativam, quod unus habeat gratiam efficacem, perseveret in gratia, et salvetur, et non alius; quia videlicet unus ex se incipit per illam dispositionem negativam, seu non resistentiam, ad quam sequitur gratia efficax praedeterminans; alter non item. Et ita quaerentibus, quare iste homo habeat gratiam efficacem, et donum perseverantiae, et non alter; posset responderi, quia unus ex se habuit illam dispositionem negativam, seu non resistentiam, et non alter; atque adeo rueret illa saepius repetita sancti Augustini sententia; quare istum trahat, et illum non trahat, noli velle diiudicare, si non vis errare. Item militant contra eamdem sententiam omnia argumenta disputatione 56. et 58. facta ad probandum, non esse legem a Deo statutam de conferendis infallibiliter auxiliis gratiae facientibus, quod in se est ex sola facultate naturae: nam etiam est inconveniens, et forsitan maius asserere, quod gratiae dona, et auxilia habeant infallibilem ordinem, et connexionem cum dispositione illa negativa liberi arbitrii, quam si dicatur, habere infallibilem connexionem cum aliquo actu positivo eiusdem arbitrii: nam iam gratia efficax esset debita naturae, et consequenter gratia non esset gratia. Nec satis est respondere,11 illam dispositionem negativam non procedere ex solis viribus naturae, sed supposito auxilio praevenientis gratiae excitantis: Contra hoc enim est;12 nam gratia excitans non facit ex se efficaciter, quod homo excitatus non resistat eidem gratiae, alias nullus a gratia excitante praeventus illi resisteret: ergo quod iste homo non resistat gratiae excitanti, sed mere negative se habeat, suspendendo omnem actum, revocatur ad eius naturalem libertatem: ergo si ratione huius dispositionis datur illi infallibiliter auxilium efficax, videtur sequi, idem auxilium efficax esse debitum naturae, se disponente dispositione illa negativa. Secundo impugnatur eadem doctrina, quia illa non resistentia lib. arbitrii, vel est omnino naturalis, ac praeveniens omnem actum voluntatis, vel est libera saltem indirecte. Si est mere naturalis, et pura negatio, nihil conducit, ut quis habeat gratiam efficacem, vel ut eadem gratia efficax dicatur esse in potestate liberi arbitrii; nam dispositio mere naturalis etiam negativa non est in potestate arbitrii; alias non esset mere naturalis, sed voluntaria: ratione autem dispositionis, quae non est in potestate arbitrii, non potest auxilium efficax esse in potestate eiusdem arbitrii. Si autem dicatur, quod illa dispositio negativa non est mere naturalis, sed libera saltem indirecte; sequitur, quod illa dispositio arbitrii, quae praesupponitur ad gratiam efficacem, non sit solum negativa, sed positiva saltem ratione actus, in quo est voluntaria. Tertio idipsum probatur, quia quod liberum arbitrium non resistat, sed sinat, se a Deo moveri, est effectus gratiae efficacis: nam gratia efficax omnem superat, et aufert resistentiam arbitrii, cor emollit13, et eius duritiam primitus aufert. Dicit enim Augustinus:14 Haec itaque gratia, quae occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde * respuitur.15 Ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur. Ergo talis non resistentia arbitrii non est dispositio praerequisita ad gratiam efficacem, ac per consequens efficacia doni perseverantiae ex eadem16 dispositione non pendet. Confirmatur hoc: nam liberum arbitrium ex eo non resistit efficaci gratiae, quia consentit, et cooperatur cum illa, sed cooperari cum gratia efficaci est effectus eiusdem gratiae, ut disputatione 86. ostensum est: ergo quod liberum arbitrium non resistat, sed sinat se a Deo moveri, est effectus motionis efficacis: non ergo praesupponitur ad ipsam motionem efficacem. Quarto idipsum probatur: nam si gratia efficax penderet ex illa negativa dispositione, seu non resistentia arbitrii, sequeretur, quod ante decretum absolutum dandi homini gratiam efficacem, qua actualiter convertatur, et salvetur, praesupponatur in Deo scientia media, qua certo cognoscat, illam non resistentiam negativam futuram ex hypotesi, quod tali excitatione voluntas moveretur; et ita esset constituenda in Deo scientia media, cuius contrarium disput. 7. ostensum est. Item etiam sequeretur, quod gratia efficax subiungeretur illi dispositioni, seu non resistentiae humanae, et esset pedissequa illius, quod tamen admitti non potest, ut ex supra dictis constat.
Ad argumentum ergo respondetur, gratiam ipsam efficacem facere, quod, cum liberum arbitrium ex se possit resistere vocationi divinae; non tamen resistat, sed libere, et infallibiliter consentiat, et perseveret usque in finem. Nec est necesse, quod auxilium efficax sit in nostra potestate, ut actus, quem virtute eiusdem auxilii producimus, sit nobis liber.
Ad confirmationem ex auctoritate S. Thomae 3. contra Gentes, respondetur, esse quidem in potestate liberi arbitrii ex facultate naturae impedire gratiae receptionem, dissentiendo vocationi divinae: sed tamen, ut idem sanctus Thomas explicat c. 160. eiusdem lib. 3. contra Gentes: Quod dictum est, in potestate liberi arbitrii esse, ne impedimentum gratiae praestet, competit his, in quibus naturalis potentia integra fuerit. Si autem per inordinationem praecedentem declinaverit ad malum, non erit omnino in potestate eius nullum impedimentum gratiae praestare. Ex quibus verbis habetur, posse quidem liberum arbitrium in natura lapsa per aliquod breve tempus ex viribus propriis non apponere novum impedimentum gratiae; quia potest elicere aliquod bonum opus morale, quo vitet novum peccatum; sed tamen auxilium gratiae praesertim efficacis non habet infallibilem connexionem cum illo bono opere naturae, et multo minus potest eam habere cum negatione operis, seu vitii contrarii. Unde quotiescumque non resistentia est infallibiliter coniuncta cum auxilio efficaci, necesse est, quod eadem non resistentia procedat ex efficaci auxilio, a quo provenit, quod liberum arbitrium consentiat, ac subinde, quod non dissentiat, sed sinat se moveri a Deo. Ad aliud locum sancti Thom. ex quaest. 3. de malo. artic. 2. respondetur, sanctum Thomam nullo modo favere ibi sententiae contrariae. Verba enim illius sunt haec: Cum aliquid est in debita dispositione ad recipiendum motionem primi moventis, consequitur actio perfecta secundum intentionem primi moventis. Sed si non sit in debita dispositione, et aptitudine ad recipiendum motionem primi moventis, sequitur actio imperfecta. Et tunc id, quod est ibi actionis, reducitur ad primum movens, sicut in causam: quod autem est ibi de defectu, non reducitur in primum movens, sicut in causam; quia talis defectus consequitur in actione ex hoc, quod agens deficit ab ordine primi moventis. Sed his verbis non vult docere sanctus Thomas, ex parte naturae praesupponi dispositionem, seu non resistentiam negativam ante motionem primi moventis, ut voluntatem efficaciter moveat ad actus supernaturales, et multo minus colligi potest ex eisdem verbis, auxilium efficax praedeterminans liberum arbitrium ad piam operationem, habere infallibilem connexionem cum eadem dispositione negativa. Sensus ergo sancti Thomae est, quod prius in signo rationis, quam voluntas eliciat actum bonum, vel malum, intelligitur in illa aliqua dispositio, ratione cuius operatio, quam producit, sit bona, vel mala; sed tamen eadem dispositio, quando actus liber est bonus, causatur ex motione primi moventis; quia Deus, cum sit agens infinitae virtutis, non expectat, vel praesupponit in subiecto dispositionem, quam ipse non causet. Si autem actus sit malus, prius intelligitur, quod Deus moveat voluntatem ad actum peccati, inquantum actus est, ut ex praemissis disputatione 24. colligitur. Deinde intelligitur dispositio voluntatis, qua libere vult actum, cui est annexa malitia, ut procedit ab eadem voluntate, deficiente a regula rationis: et consequenter ab eadem voluntate deficiente habet actus productus, quod sit peccatum. Unde quidquid est deformitatis in eodem actu, in voluntatem deficientem, et non in Deum reducendum est. Et hic est legitimus sensus S. Thomae loco inducto.
Ad septimum argumentum factum a principio, respondetur per ea, quae in disput. 90. dicta sunt. Iam enim ibi, et in aliis pluribus disputationibus ostensum est, efficaciam auxilii praeoperantis gratiae non pendere ex libera cooperatione nostri arbitrii cum illo; sed illam habere a solo Deo, quamvis libera operatio, ad quam movet, pendeat efficienter ex eodem arbitrio excitato a Deo, et moto: quod et S. Aug. lib. de correp. et gra. c. 3. docet ubi proponens quaerimoniam hominis, qui tale auxilium non accepit, ait: Quomodo, inquit, meo vitio non habetur, quod non accepi ab illo, a quo nisi detur non est omnino alius, unde tale ac tantum munus habeatur? Quibus verbis supponit S. Augustinus auxilium efficax, et a fortiori donum perseverantiae a nullo alio pendere, nisi a Deo.