Sentences, Books I–II

Cap. unicum (252).

1. An ex fine omnes actus pensari debeant ut simpliciter boni vel mali dicantur. Post haec de actibus adiciendum videtur, utrum et ipsi ex fine, sicut voluntas, pensari debeant boni vel mali. Licet enim, secundum quosdam, omnes boni sint in quantum sunt, non tamen absolute omnes dicendi sunt boni, nec omnes remunerabiles; sed quidam simpliciter mali dicuntur, sicut et alii boni.

1 Resp. Eccl. 7, 30. 2 Immo in libro Fulgentii, De fide ad Petrum, c. 25, n. 66 (PL 65, 700 D–701 A; CCL 91A, 752s). 3 In Ezech. 1, 7 (PL 25 [1845], 22 B; CSEL 75, 12). 4 De quibus supra, Dist. 35, c. 2, n. 4 (p. 531).

Dist. XL. Cf. O. Lottin, Le problème de la moralité intrinsèque..., in Psych. et morale, II, 421–425; et L'intention morale..., ibid., IV, 317ss. — Num. 1–2. Vide Summam sententiarum, III, 15 (PL 171, 1141 D–1142 C; 176, 113 A–C).

2. Qui actus simpliciter boni dicendi sunt, qui simpliciter mali. Nam simpliciter ac vere boni sunt illi actus, qui bonam habent causam et intentionem, id est qui bonam voluntatem comitantur et ad bonum finem tendunt. Mali vero simpliciter dici debent, qui perversam habent causam et intentionem. — Unde Ambrosius ait: «Affectus tuus nomen operi tuo imponit». Et Augustinus, super Psalmum 31: «Nemo computet bona opera sua ante fidem. Ita enim mihi videntur esse, ut magnae vires et cursus celerrimus praeter viam. Quia ubi fides non erat, bonum opus non erat. Bonum enim opus intentio facit, intentionem fides dirigit. Non valde attendas quid homo faciat, sed quid cum facit attendat, quo lacertos optimae gubernationis dirigat».

3. His testimoniis insinuari videtur ex affectu et fine opera esse bona vel mala. Quibus consonat quod in Evangelio Veritas ait: «Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos». Nomine arboris non natura humanae mentis, sed voluntas intelligitur, quae si mala fuerit, non bona sed mala opera facit; si vero bona fuerit, bona, non mala facit opera.

4. Utrum omnia opera hominis ex affectu et fine sint bona et mala. Sed quaeritur utrum omnia opera hominis ex affectu et fine sint bona vel mala.

5. Opinio quorundam qui dicunt omnes indifferentes. Quibusdam ita esse videtur, qui dicunt omnes actus esse indifferentes: ut nec boni nec mali per se sint, sed ex intentione bona bonus, et ex mala malus sit omnis actus; secundum quos quilibet actus potest esse bonus, si bona intentione geratur.

1 Rubrica om. RVW. 7 fidem] finem BLM, quod corr. B. 13 Veritas] Dominus BCN. 14 neque] nec LRW. 15 bonos] facere add. CNT. 18 et] vel NRV. 21 Rubrica om. RVW. 22 omnes] actus add. BCX.

1 De officiis, I, c. 30, n. 147 (PL 16 [1845], 66 A). 2 Enarr. II in Ps. 31, n. 4 (PL 36, 259; CCL 38, 227). 3 Matth. 7, 18. Glossa ordin. in Matth. 7, 17. 4 P. Abaelardo, Ethica, cc. 3 et 7, et Dialogus (PL 178, 643 D–644 A, 650 B, 1652 B).

III, 15 (PL 171, 1141 D–1142 C; 176, 113 A–C), quae hic positionem recapitulat Petri Abaelardi (cf. Ethica, c. 3; PL 178, 644 A) et Hugonis (De sacramentis, II, 14, 6; PL 176, 561 A); cf. O. Lottin, in Psych. et morale, IV, 316; et R. Blomme, La doctrine du péché, 19. Auctoritas Augustini legitur in Glossa Magistri in Rom. 3, 28 (PL 191, 1365 A–B). — Num. 5: Ex Summ. sent., ibid.

6. Aliorum opinio qui trifariam faciunt actuum differentiam. Aliis autem videtur quod quidam actus in se mali sint, ita ut non possint esse nisi peccata, etiam si bonam habeant causam; et quidam in se boni, ita ut etsi malam habeant causam, non tamen boni esse desinant. — Quod testimonio Augustini confirmant, qui dicit bonum aliquando non bene fieri. Quod enim quis invitus vel necessitate facit, non bene facit, quia non bona intentione facit, ut ait Augustinus, Super Ioannem: «Servilis, inquit, timor non est in caritate, in quo quamvis credatur Deo, non tamen in Deum; et si fiat bonum, non tamen bene». «Nemo enim invitus bene facit, etiam si bonum est quod facit». — Ecce habes quod aliquis non bene facit illud quod bonum est: facit ergo quod bonum est intentione non bona. Ideo asserunt illi quaedam opera esse talia, quae sic bona sunt quod mala esse non possunt, quocumque modo fiant; sicut e converso quaedam sic sunt mala ut non possint esse bona, quacumque ex causa fiant; alia autem esse opera quae ex fine vel ex causa bona sunt vel mala. Et ad illa referunt Sanctorum testimonia, quibus ex affectu vel intentione iudicium operum pensari dicunt. Tripartitam edunt isti differentiam actuum.

7. Aliter Augustinus sentire videtur, qui dicit opera hominis esse bona vel mala ex intentione et causa, praeter quaedam quae per se peccata sunt. Sed Augustinus evidentissime docet in libro Contra mendacium omnes actus secundum intentionem et causam iudicandos bonos vel malos, praeter quosdam qui ita sunt mali ut numquam possint esse boni, etiam si bonam videantur habere causam. «Interest, inquit, plurimum qua causa, quo fine, qua intentione quid fiat. Sed ea quae constat esse peccata, nullo bonae causae obtentu, nullo quasi bono fine, nulla velut bona intentione facienda sunt. Ea quippe opera hominum, si causas habuerint bonas vel malas, nunc sunt bona, nunc mala, quae non sunt per se ipsa peccata. Sicut victum praebere pauperibus bonum est, si fit causa misericordiae cum recta fide; et concubitus coniugalis, quando fit causa generandi, si ea fide fiat ut gignantur regenerandi. Haec rursus mala sunt, si malas habent causas: velut si iactantiae causa pascitur pauper, aut lasciviae causa cum uxore concumbitur, aut filii generantur non ut Deo, sed ut diabolo nutriantur. Cum vero opera ipsa peccata sunt, ut furta, stupra, blasphemiae, quis dicat causis bonis esse facienda, vel peccata non esse, vel quod est absurdius, iusta peccata esse? Quis dicat: Furemur divitibus ut habeamus quid demus pauperibus? aut falsa testimonia proferamus, non unde innocentes laedantur, sed potius salventur? Duo enim bona hic sunt: ut inops alatur, et innocens non puniatur. Aut quis dicat adulterium esse faciendum, ut per illam cum qua fit homo de morte liberetur? Testamenta etiam vera cur non supprimimus et falsa supponimus, ne hereditates habeant qui nihil boni agunt, sed hi potius qui indigentes adiuvant? Cur non fiant illa mala propter haec bona, si propter haec bona nec illa sunt mala? Cur non ab immundis meretricibus quae ditant stupratores rapiat divitias vir bonus, ut indigentibus eas largiatur, cum nullum malum malum sit si pro bono fiat?»

8. Non tantum quare, sed etiam quid fiat attendendum est. «Quis hoc dicat, nisi qui res humanas moresque conatur et leges subvertere? Quod enim facinus non dicatur recte posse fieri, nec impune tantum, verum etiam gloriose: ut in eo non timeatur supplicium, sed speretur et praemium, si semel concesserimus in malis actibus non quid fiat, sed quare fiat esse quaerendum: ut quaecumque pro bonis fiunt causis, nec ipsa mala esse iudicentur? At iustitia merito punit eum qui dicit se subtraxisse superflua diviti ut praeberet pauperi; et falsarium qui alienum corrumpit testamentum, ut is esset heres qui faceret eleemosynas largas, non ille qui nullas; et eum qui se fecisse adulterium ostendit, ut per illam cum qua fecit hominem de morte liberet».

1 Rubrica om. RVW. 2 sint] sunt BCV. 7 ait om. NOP. 10 etiam om. BCLRV, interl. OT. 12 asserunt illi trp. BCN. 15 fiant] fiunt L, om. MX, mg. R. 16 Et om. BCOPX. 24 Interest] autem add. BCOP. 8 habent] habeant LMRTW (Aug.). 22 malum? om. BCLV. 23 Rubrica om. RVW. 25 recte posse trp. LMRTV.

1 Confessiones, I, c. 12, n. 19 (PL 32, 669; CSEL 33, 17). 2 Florus Lugdunensis in Rom. 8, 15 (apud Bedae Opera omnia, VI, Coloniae 1688, 148–149); Glossa (PL 191, 1439 D); Augustinus, De spiritu et littera, c. 32, n. 56. 3 I Ioan. 4, 18. 4 Confessiones, ibid.; Sententiae Prosperi. 5 Supra, num. 2 (p. 557). 6 Cap. 7, n. 18 (PL 40, 528s; CSEL 41, 489s).

Num. 6. ex Glossa Magistri in Rom. 8, 15 (PL 191, 1439 D); de quibus vide alias notas supra positas.

9. Peior est qui concupiscendo quam qui miserendo furatur. Sed «dicet aliquis: Ergo aequandus est fur quilibet furi qui voluntate misericordiae furatur. Quis hoc dixerit? Sed horum duorum non ideo quisquam bonus, quia peior est unus: peior est enim qui concupiscendo, quam qui miserando furatur; sed si furtum omne peccatum est, ab omni furto abstinendum est. Quis enim dicat esse peccandum, etiam si aliud sit gravius, aliud levius peccatum? Nunc autem quaerimus quis actus peccatum sit vel non, non quid gravius sit vel levius».

10. Intende, lector, propositis verbis tota mentis consideratione, quae non inutilem habent exercitationem; et dignosces quis actus sit peccatum: qui scilicet malam habet causam; nec ille tantum, quia sunt nonnulli actus, qui etsi bonam habeant causam, tamen peccata sunt, ut supra positum est.

11. Ex quo consequi videtur quod non semper ex fine iudicatur voluntas sive actio mala, sicut in illis quae per se peccata sunt. Illa enim voluntas quae malum gerit pro aliqua causa, bonum videtur habere finem; nec ex fine voluntas est mala, nec ex voluntate actio fit mala, sed ex actione voluntas fit prava. — Inter ea quae per se mala sunt quidam ponunt actum Iudaeorum. In quibus aliqui ponunt actum Iudaeorum, qui crucifigendo Christum arbitrabantur se obsequium praestare Deo; quia bonum finem sibi posse dicunt, scilicet Dei obsequium, et tamen voluntatem eorum et actionem perversam fore asserunt.

12. De bonis autem nulla fit exceptio in praemissis verbis Augustini, quin omnis voluntas bona ex fine sit bona; et ex fine et voluntate omnis bona actio bona est. Sed non omnis mala voluntas ex fine mala est, nec omnis mala actio ex fine et voluntate mala est. Et omnis quae habet malam causam mala est, sed non omnis quae bonam habet causam bona est. Ideoque, cum ex affectu dicitur imponi nomen operi, generaliter vera est haec regula; sed in malis illa excipiuntur quae per se mala sunt. Omnia igitur hominis opera secundum intentionem et causam iudicantur bona vel mala, exceptis his quae per se mala sunt, id est quae sine praevaricatione fieri nequeunt.

13. Quidam dicunt haec praedicta non posse fieri bono fine. Quae tamen quidam contendunt numquam habere bonam causam. Qui enim aliena furatur ut pauperibus tribuat, non pro bono, ut aiunt, furatur: non enim bonum est aliena pauperibus dare. Qui enim de rapina sacrificium Deo offert, ut ait auctoritas, idem facit ac si filium in conspectu patris victimet, vel sacrificium canis Deo offerat. Abominabilis nempe Deo est impiorum oblatio. Ita etiam et hominem per adulterium a morte liberare malum esse dicunt: etsi enim bonum sit hominem a morte liberare, tamen sic liberare malum esse asserunt.

14. Quod non fiant bono fine, notant in verbis Augustini praemissis. Ideoque Augustinum in superioribus dicunt temperasse sermonem cauteque locutum, ubi ait «ea quae constat esse peccata, nullo quasi bono fine, nulla velut bona intentione facienda». Non enim simpliciter dixit bono fine et bona intentione, sed addidit quasi et velut, quia talia non fiunt bono fine et bona intentione; sed intentione quae videtur bona, et fine qui putatur bonus, sed non est. Nec ideo excepit Augustinus ista, ut aiunt, quin causas habeant malas, sed quia causas habent quae videntur bonae, sunt tamen malae.