Sentences, Books I–II

Cap. 1 (153).

1. Redit ad liberi arbitrii considerationem. Iam vero ad propositum redeamus, scilicet ad liberi arbitrii tractatum¹.

2. Definitio liberi arbitrii secundum philosophos, quae concordat ei praedictae assignationi. Quod Philosophi² definientes dixerunt «liberum de voluntate iudicium», quia potestas ipsa et habilitas voluntatis et rationis, quam supra³ diximus esse liberum arbitrium, libera est ad utrumlibet, quia libere potest moveri ad hoc vel ad illud. Liberum ergo dicitur arbitrium quantum ad voluntatem, quia voluntarie moveri et spontaneo appetitu ferri potest ad ea quae bona vel mala iudicat, vel iudicare valet.

3. Quod liberum arbitrium non pertinet nisi ad futurum, nec ad omne futurum. Hoc autem sciendum est, quoniam liberum arbitrium ad praesens vel ad praeteritum non refertur, sed ad futura contingentia. Quod enim in praesenti est, determinatum est; nec in potestate nostra est ut tunc sit vel non sit, quando est. Potest enim non esse, vel aliud esse postea; sed non potest non esse dum est, vel aliud esse dum id est quod est. Sed in futuro, an hoc sit vel aliud, ad potestatem liberi arbitrii spectat. — Nec tamen omnia futura sub potestate liberi arbitrii veniunt, sed ea tantum quae per liberum arbitrium possunt fieri vel non fieri. Si quis enim tale quid velit ac disponat facere, quod in eius nullatenus sit potestate, vel quod sine ipsius dispositione aeque fieret, in hoc ipse liberum non habet arbitrium.

Apparatus: 5–6 Rubrica om. LRVW. 5 ei om. OP. 14 quoniam] quod BCLVX.

¹ Scilicet ad cap. 3 dist. praecedentis (p. 452s). ² Boethius, In lib. Aristotelis de interpr., ed. secunda seu maiora commentaria, III: «Sed est liberum arbitrium, quod ipsa quoque vocabula produnt, liberum nobis de voluntate iudicium» (PL 64, 492 D). ³ Dist. 24, c. 3 (p. 452, lin. 27–28).

Dist. XXV. Cf. J. Schupp, Die Gnadenlehre des Petrus Lombardus, 67–88; O. Lottin, Libre arbitre et liberté depuis saint Anselme jusqu’à la fin du XIIIe siècle, in Psych. et morale, I, 15–30. — Cap. 1, num. 2: P. Abaelardus, Theologia “Scholarium”, III, 7 (PL 178, 1110 A); Hugo, De sacram., I, 5, 21 (PL 176, 255 C–D). — Num. 3: Summa sent., III, 9 (PL 171, 1130 A; 176, 102 B); Hugo, ibid., 22 (256 A); Abaelardus (1110 B). — Num. 4–5: P. Abaelardus (1110 C–D, 1111 A); Summa sent., III, 9 (PL 171, 1132 D–1133 A; 176, 104 D–105 A).

4. Quod supra posita descriptio liberi arbitrii non convenit Deo, nec his qui glorificati sunt. Et quidem secundum praedictam assignationem, in his tantum videtur esse liberum arbitrium, qui voluntatem mutare et in contraria possunt deflectere, in quorum videlicet potestate est eligere bonum vel malum, et utrumlibet secundum electionem facere vel dimittere: secundum quod nec in Deo, nec in his omnibus qui tanta beatitudinis gratia sunt roborati ut iam peccare nequeant, liberum arbitrium esse nequit.

5. Quod in Deo sit liberum arbitrium. Sed quod Deus liberum arbitrium habeat, Augustinus docet in libro XXII De civitate Dei¹, ita inquiens: «Certe Deus ipse, numquid quoniam peccare non potest, ideo liberum arbitrium habere negandus est?» — Ambrosius quoque in libro De Trinitate² ait: «Paulus dicit³ quia omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult, id est pro liberae voluntatis arbitrio, non pro necessitatis obsequio».

Cap. 2 (154).

Qualiter in Deo accipitur liberum arbitrium. Sed aliter accipitur liberum arbitrium in Creatore quam in creaturis. Dei etenim liberum arbitrium dicitur eius sapientissima et omnipotens voluntas, quae non necessitate, sed libera voluntate omnia facit prout vult. — Ideoque Hieronymus, attendens non ita esse liberum arbitrium in Deo sicut est in creaturis, ab ipso videtur liberum arbitrium excludere, in homilia quadam De prodigo filio⁴ dicens: «Solus Deus est in quem peccatum non cadit nec cadere potest; cetera, cum sint liberi arbitrii, in utramque partem flecti possunt». Dum ait «cetera», indicat liberum arbitrium sicut est in ceteris, non esse in Deo.

¹ Cap. 30, n. 3 (PL 41, 802; CSEL 40-II, 667; CCL 48, 864). ² De fide, II, c. 6, n. 48 (PL 16 [1845], 569 C; CSEL 78, 72). ³ I Cor. 12, 11 n. 40 (PL 22 [1859], 393; CSEL 54, 139s). ⁴ Epist. 27 (ad Damasum).

Apparatus: 3 non habet arbitrium trp. OPR. 12 Rubrica om. NVW. 25 excludere trp. p. videtur BCLMRY.

Cap. 2: Summa sent., III, 9 (PL 171, 1132 D–1133 A; 176, 104 D–105 A); P. Abaelardus, Theologia «Scholarium», III, 7 (PL 178, 1110 C): «in homilia de Prodigo filio». Cf. Glossa eius in Ps. 142, 2 (PL 191, 2249 A).

Cap. 3 (155).

Quod angeli et sancti qui iam beati sunt habent liberum arbitrium. Angeli vero et sancti qui iam cum Domino feliciter vivunt, atque ita gratia beatitudinis confirmati sunt ut ad malum flecti nec velint nec possint, libero arbitrio non carent. — Unde Augustinus in libro XXII De civitate Dei¹ ait: «Sicut prima immortalitas fuit, quam peccando Adam perdidit, posse non mori, ita primum liberum arbitrium posse non peccare; novissimum, non posse peccare». — Idem in Enchiridion²: «Sic oportebat prius hominem fieri, ut bene velle posset et male; postea vero sic erit, ut male velle non possit, nec ideo carebit libero arbitrio».

Cap. 4 (156).

1. Quod liberius erit arbitrium quando peccare non poterit *. — Augustinus³: «Multo quippe liberius erit arbitrium quod omnino non poterit servire peccato. Neque aut voluntas non est, aut libera dicenda non est, qua beati esse sic volumus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam prorsus velle possimus. Sicut ergo anima nostra etiam nunc habet nolle infelicitatem, ita nolle iniquitatem semper habitura est. Sed ordo servandus fuit, quo Deus voluit ostendere quam bonum sit animal rationale quod etiam peccare possit, quamvis sit melius quod peccare non possit».

Ecce his verbis evidenter adstruitur quod post beatitudinis confirmationem erit in homine liberum arbitrium quo peccare non poterit, et nunc in angelis est et in sanctis qui cum Domino sunt; et tanto utique liberius, quanto a peccato immunius et ad bonum pronius. Quo enim quisque ab illa peccati servitute, de qua Scriptum est⁴: «Qui facit peccatum, servus est peccati», longius absistit, tanto in eligendo bonum liberius habet iudicium.

¹ Cap. 30, n. 3 (PL 41, 802; CSEL 40-II, 667; CCL 48, 864). ² Cap. 105 (PL 40, 281; CCL 46, 106). ³ In Enchiridion, loc. cit. ⁴ Ioan. 8, 34.

Apparatus: 3 Domino] deo BCM. 8 novissimum... peccare om. B, mg. N. 13 poterit] poterint BX, potuerunt C. 17 etiam om. BCOPVX.

Cap. 3. Summa sent., III, 9: «Boni etiam angeli non carent libero arbitrio» (PL 171, 1132 C; 176, 104 C); Abaelardus, Theologia «Scholarium», III, 7 (PL 178, 1111 A); Enchiridion. — Cap. 4. Abaelardus, ibid. (PL 178, 1110 D–1111 A).

2. Evidens et sufficiens ratio quare dicatur esse liberum arbitrium *. Unde, si diligenter inspiciatur, «liberum» videtur dici arbitrium quia sine coactione et necessitate valet appetere vel eligere quod ex ratione decreverit.

Cap. 5 (157).

De libertatis arbitrii differentia secundum diversa tempora. Ex praedictis perspicuum fit quod maior fuit libertas arbitrii prima quam secunda, et tertia multo maior quam secunda vel prima. Prima enim libertas arbitrii fuit, in qua poterat peccare et non peccare; ultima vero erit, in qua poterit non peccare et non poterit peccare; media vero est, in qua potest peccare et non potest non peccare: ante reparationem etiam mortaliter, post reparationem vero saltem venialiter¹.

Cap. 6 (158).

De quatuor statibus liberi arbitrii. Et possunt notari in homine quatuor status liberi arbitrii. Ante peccatum enim ad bonum nil impediebat, ad malum nil impellebat. Non habuit infirmitatem ad malum, et habuit adiutorium ad bonum. Tunc sine errore ratio iudicare, et voluntas sine difficultate bonum appetere poterat. — Post peccatum vero, ante reparationem gratiae, premitur a concupiscentia et vincitur; et habet infirmitatem in malo, sed non habet gratiam in bono; et ideo potest peccare et non potest non peccare, etiam damnabiliter. — Post reparationem vero, ante confirmationem, premitur a concupiscentia, sed non vincitur; et habet quidem infirmitatem in malo, sed gratiam in bono: ut possit peccare propter libertatem et infirmitatem, et possit non peccare propter libertatem et gratiam adiuvantem; nondum tamen habet posse non peccare vel non posse peccare, propter infirmitatem nondum perfecte absorptam, et propter gratiam nondum perfecte consummatam. — Post confirmationem vero, infirmitate penitus consumpta et gratia consummata, nec vinci poterit nec premi, et tunc habebit non posse peccare.

¹ De hoc cap. et seq. vide August., De corrept. et gratia, c. 12, n. 33 (PL 44, 936); In Epist. ad Rom., 3, 20 (PL 35, 2065s).

Cap. 5: Hugo, De sacramentis, I, 6, 16 (PL 176, 272 D–273 A); August., De corrept. et gratia, c. 12, n. 33. — Cap. 6: Summa sententiarum, III, 9 (PL 171, 1130 A; 176, 102 B–C); Hugo, De sacramentis, I, 6, 16 (PL 176, 272 C–273 B); H. Weisweiler, La «Summa Sententiarum» source..., in Rech. de Théol. anc. et méd. 6 (1934), 159s; L. Ott, Untersuchungen zur theol. Briefliteratur, 463ss.

Cap. 7 (159).

1. De corruptione liberi arbitrii per peccatum. Unde manifestum est quod praeter alias poenalitates, pro peccato illo incurrit homo poenam in corruptione et depressione liberi arbitrii. Per illud namque peccatum naturalia bona in homine corrupta sunt, et gratuita detracta. Hic est enim ille qui a latronibus vulneratus est et spoliatus¹: vulneratus quidem in naturalibus bonis, quibus non est privatus; alioquin non posset fieri reparatio; spoliatus vero gratuitis, quae per gratiam naturalibus addita fuerant. Haec sunt data optima et dona perfecta², quorum alia sunt corrupta per peccatum, id est naturalia, ut ingenium, memoria, intellectus; alia subtracta, id est gratuita. Quamquam et naturalia ex gratia sint: ad generalem quippe Dei gratiam pertinent; saepe tamen huiusmodi fit distinctio, cum gratiae vocabulum ad speciem, non ad genus refertur.

2. Corrupta est ergo libertas arbitrii per peccatum, et ex parte perdita. Unde Augustinus in Enchiridion³: «Libero arbitrio male utens homo, et se perdidit et ipsum. Cum enim libero arbitrio peccaretur, victore peccato, amissum est et liberum arbitrium: a quo enim quis devictus est, huic servus addictus est⁴». Ecce liberum arbitrium dicit hominem amisisse: non quia post peccatum non habuit liberum arbitrium, sed quia libertatem arbitrii perdidit: non quidem omnem, sed libertatem a miseria et a peccato.

¹ Resp. Luc. 10, 30; «Et incidit in latrones, qui etiam despoliaverunt eum, et plagis impositis abierunt, semivivo relicto». ² Resp. Iac. 1, 17: «Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est». ³ Cap. 30 (PL 40, 246s; CCL 46, 65). ⁴ II Petri 2, 19.

Apparatus: 2 consummata] confirmata L, corr. ex confirmata O, vel confirmata add. interl. T. 22 habuit] habuerit MNTWX.

Cap. 7. Cf. J. Schupp, Die Gnadenlehre des Petrus Lombardus, 67–88. ex Summa sent., III, 8 (PL 171, 1129 A–B; 176, 101 C). ex Bernardo Cluniacensi, Instructio sacerdotis, I, c. 1 (PL 184, 773 D–774 C, 775 A) .

Lomb. I. 30

Cap. 8 (160).

1. De tribus modis libertatis arbitrii. Est namque libertas triplex, scilicet a necessitate, a peccato, a miseria.

2. De libertate a necessitate *. A necessitate et ante peccatum et post aeque liberum est arbitrium. Sicut enim tunc cogi non poterat, ita nec modo. Ideoque voluntas merito apud Deum iudicatur, quae semper a necessitate libera est et numquam cogi potest. Ubi necessitas, ibi non est libertas; ubi non est libertas, nec voluntas; et ideo nec meritum. Haec libertas in omnibus est, tam in malis quam in bonis.

3. De libertate a peccato *. Est et alia libertas, a peccato scilicet, de qua dicit Apostolus¹: Ubi Spiritus Domini, ibi libertas; et Veritas in Evangelio²: Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis. — Haec libertas a servitute peccati liberat et servos iustitiae facit, sicut e converso servitus peccati liberos iustitiae facit. Unde Apostolus³: Liberati a peccato, servi facti estis iustitiae; et item⁴: Cum servi essetis peccati, liberi fuistis iustitiae. — Hanc libertatem homo peccando amisit; ideoque Augustinus dicit⁵ quod «homo male utens libero arbitrio, et se perdidit et ipsum», quia perdita est per peccatum libertas, non a necessitate, sed a peccato: Qui enim facit peccatum, servus est peccati⁶.

4. Qui habent hanc libertatem, scilicet a peccato, et per quid. Istam libertatem, quae est a peccato, illi soli nunc habent, quos Filius per gratiam liberat et reparat: non ita quod penitus sint sine peccato in hac mortali carne, sed ut in eis peccatum non dominetur neque regnet. — Et haec est vera et bona libertas, quae bonam parit servitutem, scilicet iustitiae. Unde Augustinus in Enchiridion⁷: «Ad iustitiam faciendam non erit aliquis liber, nisi a peccato liberatus, esse iustitiae coeperit servus; et ipsa est vera libertas propter recti facti laetitiam, simul et pia servitus propter praecepti obedientiam».

Apparatus (p. 466): 4 Rubrica om. MVW. 8 ubi... libertas om. C, mg. N. 10 Rubrica om. MVW. 13–14 sicut... facit mg. OW. 18 per] propter OP. 23 in eis peccatum trp. LMRV.

¹ II Cor. 3, 17. ² Ioan. 8, 36. ³ Rom. 6, 18. ⁴ Rom. 6, 20. ⁵ Supra, c. 7, n. 2 (p. 465, 18–19). ⁶ Ioan. 8, 34. ⁷ Cap. 30 (PL 40, 247; CCL 46, 66).

Cap. 8, num. 1–5. Summa sent., III, 8–9 (PL 171, 1129 D–1130 D; 176, 102 A–D); Anselmus Laudunensis (vel eius schola), n. 109 (apud O. Lottin, Psych. et morale, V, 87); Bernardus Claraevall., De gratia et libero arbitrio, cc. 2–3 (PL 182, 1004s; ed. Romana, III, 1963, 170–173). Cf. J. Schupp, Die Gnadenlehre, 108, nota 9.

5. Est alia libertas non vera, malae servituti adiuncta, quae est ad malum faciendum: ubi ratio dissentit a voluntate, iudicans non esse faciendum quod voluntas appetit. Ad bonum vero faciendum concordat ratio voluntati; et ideo ibi vera libertas est et pia. — De libertate autem ad malum et servitute mala ait Augustinus in Enchiridion¹: «Servi addicti quae potest esse libertas, nisi quando eum peccare delectat? Liberaliter enim servit, qui sui domini voluntatem libenter facit; ac per hoc ad peccandum liber est, qui peccati servus est».

6. Quaestio de libertate ad malum, an sit ipsa libertas liberi arbitrii an alia. Hic quaeri potest utrum haec libertas, qua quis liber est ad malum, sit libertas arbitrii. Si enim libertas arbitrii est, bonum quidem est, quia libertas arbitrii bonum naturale est. — Responsio secundum quosdam *. Quibusdam videtur quod sit ipsa libertas arbitrii, quae semper bona est; sed propter peccati servitutem, ad malum fit liberior et pronior; et ideo dicitur non esse vera libertas, quia ad malum est. — Secundum alios *. Aliis autem videtur quod haec libertas ad malum, quam supra commemoravit Augustinus, non sit ipsa libertas arbitrii, sed sit quaedam pronitas peccandi et curvitas, quae ex peccato est, et mala est.

7. Quaestio alia de libertate ad bonum, an ipsa sit libertas arbitrii vel non. Similiter etiam quaeri solet utrum illa libertas vera, quae est ad iustitiam faciendam, sit ipsa libertas arbitrii. — Responsio secundum quosdam *. — Augustinus *. Quidam dicunt illam eandem esse, sed reparatam per gratiam, qua iuvante libera est ad bonum; sine gratia vero non est libera ad bonum. Unde Augustinus in Enchiridion²: «Ista libertas ad bene faciendum unde erit homini addicto et vendito, nisi eum redimat ille qui dicit¹: Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis? Quod antequam fieri in homine incipiat, quomodo quisquam de libero arbitrio gloriatur, qui nondum est liber ad operandum bene?» Ecce aperte ostendit liberum arbitrium per gratiam liberari, ut per illud bene operetur quis. Ideoque dicunt illam libertatem veram quae est ad bene faciendum, cuius supra meminit Augustinus, esse libertatem ipsam arbitrii gratia Dei liberatam et adiutam. — Secundum alios *. Alii vero putant non esse ipsam arbitrii libertatem, sed aliam quandam, quae ex gratia et libero arbitrio in mente hominis Deo operante incipit esse cum reparatur.

Apparatus (p. 467): 8 addicti] peccato add. X, add. interl. V, add. mg. W. 12 an alia] vel non OP, om. L. 20 et mala est om. OP. 21 vel] an LNX. 23–24 Rubrica om. MVW. 25 reparatam trp. p. gratiam MRV.

¹ Ibid. ² De corrept. et gratia, I, c. 1, n. 2 (PL 44, 917); Bernardus, De gratia et libero arbitrio, c. 4, nn. 9–11 (PL 182, 1006s; ed. Romana, III, 172ss). ³ Anselmus Cantuar., De libertate arbitrii, c. 1 (PL 158, 489ss); Hugo Ambianen., Dialogorum seu Quaestionum theol. libri VIII, III, 5 (PL 192, 1168 C–1169 A). ⁴ In num. 5. ⁵ Cap. 30 (PL 40, 247; CCL 46, 66).

8. Certa determinatio utriusque quaestionis, qua dicitur libertas ad bonum et ad malum esse libertas arbitrii. Verum nobis magis placet ut ipsa libertas arbitrii sit et illa qua quis liber est ad malum, et illa qua quis liber est ad bonum faciendum. Ex causis enim variis sortitur diversa vocabula. Dicitur enim libertas ad malum faciendum antequam per gratiam sit reparata; sed cum per gratiam fuerit reparata, dicitur libertas ad bonum faciendum; quia ante gratiam libera est voluntas ad malum, per gratiam vero libera fit ad bonum. Semper igitur voluntas hominis aliquo modo libera est, sed non semper bona est: non enim est bona nisi a peccato liberata; est tamen a necessitate libera. Unde Augustinus in libro De gratia et libero arbitrio³: «Semper in nobis voluntas libera est, sed non semper bona est. Aut enim libera est iustitiae quando servit peccato, et tunc est mala; aut a peccato libera est quando servit iustitiae, et tunc est bona».

9. De libertate a miseria. Est iterum libertas a miseria, de qua Apostolus ait⁴: Et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei. Hanc libertatem habuit homo ante peccatum, quia omni carebat miseria et nulla tangebatur molestia; et plenius habebit in futura beatitudine, ubi miser esse non poterit. Sed in hac vita, quae est inter primum peccatum et ultimam confirmationem, nemo a miseria liber est, quia poena peccati non caret.

Apparatus: 4 bene] bonum BCLRY. 8 Rubrica om. RVW.

¹ Ioan. 8, 36. ² In num. 4. ³ Cap. 15, n. 31 (PL 44, 899). ⁴ Rom. 8, 21.

Num. 8–10. Summa sent., III, 9 (PL 171, 1130 D–1131 A; 176, 103 A); Bernardus (PL 182, 1005 B; ed. Romana, III, 171).

10. Repetit de corruptione liberi arbitrii ut addat alia. Ex praedictis iam apparet in quo per peccatum sit imminutuum vel corruptum liberum arbitrium: quia ante peccatum nulla erat homini difficultas nullumque impedimentum de lege membrorum ad bonum, nulla impulsio vel instigatio ad malum. Nunc autem per legem carnis ad bonum impeditur, et ad malum instigatur, ut non possit velle et perficere bonum, nisi per gratiam liberetur et adiuvetur, quia ut ait Apostolus¹, peccatum habitat in carne.

11. Quod non est pariter liberum arbitrium in bonis et in malis, et ad bona et ad mala *. Liberum ergo arbitrium, cum semper et in singulis sit liberum, non est tamen pariter liberum in bonis et in malis, et ad bona et ad mala. Liberius enim est in bonis ubi liberatum est, quam in malis ubi liberatum non est; et liberius est ad malum quod per se potest, quam ad bonum quod, nisi gratia liberetur et adiuvetur, non potest.

¹ Rom. 7, 17–18: «Habitat in me peccatum. Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum». ² Rom. 7, 18. ³ Rom. 9, 16. ⁴ Phil. 2, 13: «Deus est enim qui operatur in vobis et velle et perficere».

Apparatus: 20 autem om. BCLMNX. 22 Rubrica om. NVW.

Cap. 9. Cf. Summa sent., III, 9 (PL 171, 1131 B; 176, 103 B–C); Bernardus, De gratia et libero arbitrio, c. 6, n. 18 (PL 182, 1011 D; ed. Romana, III, 179s); et Glossa Lombardi in Rom. 9, 16 (PL 191, 1460 D–1461 A), de qua infra, Dist. 26, c. 2, num. 2.

Cap. 9 (161).

1. De libertate: quae sit ex gratia et quae ex natura. Libertas ergo a peccato et a miseria per gratiam est, libertas vero a necessitate per naturam. Utramque libertatem, naturae scilicet et gratiae, notat Apostolus cum ex persona hominis non redempti ait²: Velle adiacet mihi, perficere autem non invenio; ac si diceret: Habeo libertatem naturae, sed non habeo libertatem gratiae: ideo non est apud me perfectio boni.

2. Quid non possit per se hominis voluntas et quid per gratiam *. Nam voluntas hominis, quam naturaliter habet, non valet erigi ad bonum efficaciter volendum vel opere implendum, nisi per gratiam liberetur et adiuvetur: liberetur quidem ut velit, et adiuvetur ut perficiat; quia ut ait Apostolus³, non est volentis velle, neque currentis currere, id est operari, sed miserentis Dei, qui operatur in nobis velle et operari bonum⁴. Cuius gratiam non advocat hominis voluntas vel operatio, sed ipsa gratia voluntatem praevenit praeparando ut velit bonum, et praeparatam adiuvat ut perficiat.

² Rom. 7, 18. ³ Rom. 9, 16. ⁴ Phil. 2, 13.