Sentences, Books I–II

Cap. 1.

1. Unum esse rerum principium ostendit, non plura, ut quidam putaverunt. — Beda. Creationem rerum insinuans Scriptura, Deum esse creatorem initiumque temporis atque omnium, visibilium vel invisibilium creaturarum, in primordio sui ostendit dicens 3: In principio creavit Deus caelum et terram. His etenim verbis Moyses, Spiritu Dei afflatus, in uno principio a Deo creatore mundum factum refert, elidens errorem quorundam plura sine principio fuisse principia opinantium.

¹ incipit prologus libri secundi praem. T. 4-6 Quae... transeamus trp. ad finem primi libri BCNX. 6 transeamus] explicit prologus add. T. 10 Beda BOT, om. alii.]

²

³

2. Strabus: Plato tria dixit principia. — Plato namque tria initia existimavit, Deum scilicet, et exemplar, et materiam; et ipsa increata sine principio, et Deum quasi artificem, non creatorem.

Cap. 2.

Ex qua ratione proprie dicitur creator, et quid sit creare, quid facere. Creator enim est, qui de nihilo aliqua facit, et creare proprie est de nihilo aliquid facere; facere vero, non modo de nihilo aliquid operari, sed etiam de materia. Unde et homo vel angelus dicitur aliqua facere, sed non creare; vocaturque factor sive artifex, sed non creator. Hoc enim nomen soli Deo proprie congruit, qui et de nihilo quaedam, et de aliquo aliqua facit. Ipse est ergo creator et opifex et factor. Sed creationis nomen sibi proprie retinuit, alia vero etiam creaturis communicavit. In Scriptura 3 tamen saepe creator accipitur tanquam factor et creare sicut facere, sine distinctione significationis.

Cap. 3.

1. Quod haec verba, scilicet facere et agere et huiusmodi, non dicuntur de Deo secundum eam rationem qua dicuntur de creaturis. Verumtamen sciendum est haec verba, scilicet facere, creare, agere et huiusmodi alia, de Deo non posse dici secundum eam rationem qua dicuntur de creaturis. Quippe cum dicimus eum aliquid facere, non aliquem in operando motum illi intelligimus inesse, vel aliquam in laborando passionem, sicut nobis solet accidere, sed eius sempiternae voluntatis novum aliquem significamus effectum, id est aeterna eius voluntate aliquid noviter exsistere.

2. Ex quo sensu dicitur Deus aliquid facere. Cum ergo dicitur aliquid facere, tale est ac si dicatur iuxta eius voluntatem vel per eius voluntatem aliquid noviter contingere vel esse: ut in ipso nihil novi contingat, sed novum aliquid sicut in eius aeterna voluntate fuerat fiat, sine aliqua sui motione vel mutatione. Nos vero operando mutari dicimur, quia movemur: non enim sine motu aliquid facimus. — Deus ergo facere vel agere aliquid dicitur, quia causa est rerum noviter exsistentium, dum eius voluntate res novae esse incipiunt quae ante non erant, absque ipsius agitatione: ut actus proprie dici non queat, cum videlicet actus omnis in motu consistat, in Deo autem motus nullus est.

3. Per simile ostendit. Sicut ergo ex calore solis aliqua fieri contingit, nulla tamen in ipso vel in eius calore facta motione vel mutatione, ita ex Dei voluntate nova habent esse sine mutatione auctoris, qui est unum et solum principium omnium.

4. Aristotiles tria. — Strabus. Aristotiles vero duo principia dixit, scilicet materiam et speciem, et tertium ‘operatorium’ dictum; mundum quoque semper esse et fuisse.

5. Quod catholicum est docet. — Beda. Horum ergo et similium errorem Spiritus Sanctus evacuans, veritatisque disciplinam tradens, «Deum in principio temporum mundum creasse et ante tempora aeternaliter exstitisse significat: ipsius aeternitatem et omnipotentiam commendans, cui voluisse facere est», quia, ut praediximus 4, ex eius voluntate et bonitate res novae exsistunt. — Augustinus in Enchiridion.

⁴ aestimavit BCLTVWX. 8 Rubrica om. MRVW. 11 vel] et LNT.]

⁵ caro factum BCX. || Beda om. MRVW.]

⁶

⁷

⁸

Credamus igitur «rerum 1 creatarum, caelestium vel terrestrium, visibilium vel invisibilium, causam non esse nisi bonitatem Creatoris, qui est Deus unus et verus». Cuius tanta est bonitas, ut summe bonus beatitudinis suae, qua aeternaliter beatus est, alios velit esse participes: quam vidit et communicari posse et minui omnino non posse. Illud igitur bonum, quod ipse erat et quo beatus erat, sola bonitate, non necessitate, aliis communicari voluit, quia summe boni erat prodesse velle, et omnipotentissimi noceri non posse.

Cap. 4.

1. Quare rationalis creatura facta sit, ut beatitudinis particeps exsistere aliquis intelligatur, tanto plenius habetur. Et quia non valet eius beatitudo nisi per intelligentiam, quae quanto magis habetur, tanto plenius summum bonum intelligere et possidendo frueretur, fecit Deus rationalem creaturam, quae summum bonum intelligeret, et intelligendo amaret, et amando possideret, atque ita frueretur. — 2. Quomodo distincta sit rationalis creatura. Eamque hoc modo distinxit, ut pars in sui puritate permaneret nec corpori uniretur, scilicet angeli; pars corpori iungeretur, scilicet animae. Distincta est itaque rationalis creatura in incorpoream et corpoream; et incorporea quidem angelus, corporea vero homo vocatur, ex anima rationali et carne subsistens. Conditio ergo rationalis creaturae primam causam habuit Dei bonitatem.

3. Quare creatus sit homo vel angelus. Ideoque si quaeritur quare creatus sit homo vel angelus, brevi sermone responderi potest: propter bonitatem eius. Unde Augustinus in libro De doctrina christiana 2: «Quia bonus est Deus, sumus; et in quantum sumus, boni sumus.»

4. Ad quid creata sit rationalis creatura. Et si quaeritur ad quid creata sit rationalis creatura, respondetur: ad laudandum Deum, ad serviendum ei, ad fruendum eo. In quibus proficit ipsa, non Deus. Deus enim, perfectus et summa bonitate plenus, nec augeri potest, nec minui. Quod ergo rationalis creatura facta est a Deo, referendum est ad Creatoris bonitatem et ad creaturae utilitatem.

5. Brevissima responsio cum quaeritur quare vel ad quid facta sit rationalis creatura. Cum ergo quaeritur quare vel ad quid facta sit rationalis creatura, brevissime responderi potest: propter Dei bonitatem et suam utilitatem. Utile nempe ipsi est servire Deo et frui eo. Factus ergo angelus sive homo propter Deum dicitur esse: non quia creator, Deus et summe beatus, alterutrius indiguerit officio, qui bonorum nostrorum non eget 1; sed ut serviret ei ac frueretur eo, cui servire regnare est 2. In hoc enim proficit serviens, non ille cui servitur.

6. Sicut factus est homo ut Deo serviret, sic mundus ut serviret homini. Et sicut factus est homo propter Deum, id est ut ei serviret, ita mundus factus est propter hominem, scilicet ut ei serviret. Positus est ergo homo in medio, ut et ei serviretur et ipse serviret; ut acciperet utrinque et reflueret totum ad bonum hominis: et quod accepit obsequium, et quod impendit. Ita enim voluit Deus sibi ab homine serviri, ut ea servitute non Deus, sed homo serviens iuvaretur; et voluit ut mundus serviret homini, et exinde similiter iuvaretur homo.

7. Quomodo omnia nostra sunt. Totum igitur bonum hominis erat, et quod factum est propter ipsum, et propter quod factus est ipse. — Augustinus. Omnia enim, ut ait Apostolus 3, nostra sunt, scilicet superiora et aequalia et inferiora. Superiora quidem nostra sunt ad perfruendum, ut Deus Trinitas; aequalia ad convivendum, scilicet angeli, qui, etsi modo nobis sint superiores, in futuro erunt aequales; qui et modo nostri sunt, quia ad usum nobis sunt, sicut res dominorum dicuntur esse famulorum, non dominio, sed quia sunt ad usum eorum. Ipsique angeli in quibusdam Scripturae locis 4 nobis servire dicuntur, dum propter nos in ministerium mittuntur.

⁹ videt BCX, videri OP, quod corr. P. 7 alii] aliis CRTV. 8 noceri] CMOPT, nocere alii trp. P, posse OP. 13 et²] ac MNRVW. 15 Rubrica om. MRW. 24 bonitatem eius trp. OPR. || eius] dei LT.]

¹⁰ ipsius P, illi N, om. M. || ipsi est trp. CLRT. || Factus] est add. MOT, sed exp. MO. 8 dicitur esse om. T. 12 Deo serviret trp. BCX. || ut² om. OP. 22 scilicet] et add. LRW.]

¹¹

¹²

¹³

Cap. 5.

Quomodo dicitur aliquando in Scriptura homo factus propter reparationem angelici casus. De homine quoque in Scriptura interdum reperitur quod factus sit propter reparationem angelicae ruinae. Quod non ita est intelligendum, quasi non fuisset homo factus si non peccasset angelus; sed quia inter alias causas praecipuas, haec etiam nonnulla exstitit. — Nostra igitur sunt superiora et aequalia; nostra etiam sunt inferiora, quia ad serviendum nobis facta.

Cap. 6.

1. Quare anima sit unita corpori. Solet etiam quaeri, cum maioris dignitatis esse videretur anima si absque corpore permansisset, cur unita sit corpori.

2. Prima causa *. Ad quod primo dici potest: quia Deus voluit, et voluntatis eius causa quaerenda non est.

3. Secunda *. Secundo autem dici potest quod ideo Deus voluit eam corpori uniri, ut in humana conditione ostenderet novum exemplum beatae unionis quae est inter Deum et spiritum, in qua diligitur ex toto corde et videtur facie ad faciem 3. Putaret enim creatura se non posse uniri Creatori suo tanta propinquitate ut eum tota mente diligeret et cognosceret, nisi videret spiritum, qui est excellentissima creatura, tam infimae, id est carni, quae de terra est, in tanta dilectione uniri ut non valeat arctari ad hoc ut velit eam relinquere, sicut Apostolus ostendit dicens 1: Nolumus corpore exspoliari, sed supervestiri: per quod ostenditur spiritum creatum Spiritui increato ineffabili amore uniri.

4. Pro exemplo igitur futurae societatis quae inter Deum et spiritum rationalem in glorificatione eiusdem perficienda erat, animam corporeis indumentis et terrenis mansionibus copulavit, luteamque materiam fecit ad vitae sensum vegetare: ut sciret homo quia, si potuit Deus tam disparem naturam corporis et animae in foederationem unam et in amicitiam tantam coniungere, nequaquam ei impossibile futurum rationalis creaturae humilitatem, licet longe inferiorem, ad suae gloriae participationem sublimare. — Quia ergo pro exemplo rationalis spiritus in parte usque ad consortium terreni corporis humiliatus est, ne forte in hoc nimis depressus videretur, addidit Dei providentia ut postmodum cum eodem corpore glorificato ad consortium illorum qui in sua perstiterant puritate sublimaretur: ut quod minus ex dispensatione Creatoris sui acceperat conditus, postmodum per gratiam eiusdem acciperet glorificatus. Sic ergo conditor Deus, rationales spiritus varia sorte pro arbitrio voluntatis suae disponens, illis quos in sua puritate reliquerat sursum in caelo mansionem, illis vero quos corporibus terrenis sociaverat deorsum in terra habitationem constituit; utrisque regulam proponens obedientiae, quatenus et illi ab eo ubi erant non caderent, et isti ab eo ubi erant, ad id ubi non erant ascenderent. Fecit itaque Deus hominem ex duplici substantia, corpus de terra fingens, animam vero de nihilo faciens.

5. Tertia *. Ideo etiam unitae sunt animae corporibus, ut in eis Deo famulantes, maiorem mereantur coronam.

6. Post sacramentum Trinitatis de creatura tripartita agendum est, et prius de digniori, id est angelica. Ex praemissis apparet rationalem creaturam in angelicam et humanam fuisse distinctam, quarum altera tota est spiritualis, id est angelica; altera, ex parte spiritualis, ex parte corporalis, id est humana. — Cum itaque de his tractandum sit, scilicet de spirituali et corporali creatura, de rationali et de non rationali, primo de rationali et spirituali, id est de angelis, agendum videtur, ut a contuitu Creatoris ad cognitionem creaturae dignioris ratio nostra intendat; deinde ad considerationem corporeae, tam illius quae est rationalis quam illius quae non est rationalis, descendat, ut Trinitatis increatae sacramentum tripartitae creaturae eique concretorum atque contingentium sequatur documentum.

¹⁴ scilicet ut add. BC, ita sit homo institutus scilicet ut add. OP, sed del. O, ut unita sit (trp. p. corpori NW) anima institutus (constitutus L) ut corpori (ex corpore?) LNWX. 13 Prima causa unita sit (trp. p. corpori NW) anima institutus (constitutus L) ut corpori (ex corpore?) LNWX. 14 Prima causa om. MRRWX, causa add. T. 19-20 glorificatus] glorificandus X (Hugo), vel glorificandus add. RV (mg.). 21 voluntatis suae trp. NOP. 28 Tertia LMT, om. alii, causa add. T.]

¹⁵

4. Glossa ordin. in Gen. II, q. 33 (PL 35, 1348); Glossa ordin. ad loc. (Lyra VI, 20a). De diligendo Deo (possibly Alcher of Clairvaux), cc. 2–3 (PL 40, 849f.).

¹⁶

¹⁷

¹⁸ hoc add. OP. 19-20 glorificatus] glorificandus X (Hugo), vel glorificandus add. RV (mg.). 21 voluntatis suae trp. NOP. 28 Tertia LMT, om. alii, causa add. T.]

¹⁹

²⁰

Cap. 1 (7).

1. Quae consideranda sunt de angelis. De angelica itaque natura haec primo consideranda sunt: quando creata fuerit, et ubi, et qualis facta dum primo conderetur; deinde qualis effecta aversione quorundam et conversione quorundam; de excellentia quoque et ordinibus et donorum differentia, et de officiis ac nominibus aliisque pluribus aliqua dicenda sunt.

2. Quando facti sunt angeli prius dicit, in quo videntur sibi obviare auctoritates. Quaedam auctoritates innuere videntur quod ante omnem creaturam creati sunt angeli. Unde illud 1: Primo omnium creata est sapientia, quod intelligitur de angelica natura, quae in Scriptura saepe vita, sapientia et lux dicitur 2. Nam sapientia illa quae Deus est, creata non est: Filius enim sapientia Patris est genita, non facta nec creata; et tota Trinitas una sapientia est, quae nec facta nec creata est, nec genita vel procedens 3. De angelica igitur vita illud accipiendum est, de qua dicit Scriptura quando facta est, scilicet primo omnium. — Sed rursus alia Scriptura dicit 2: In principio creavit Deus caelum et terram; et in Propheta 3: Initio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt caeli. — Et videtur quaedam contrarietas oriri ex assertionibus istis. Nam si primo omnium creata est sapientia, omnia post ipsam facta videntur; et ita post ipsam facta videntur caelum et terra, et ipsa facta ante caelum et terram. Iterum, si in principio creavit Deus caelum et terram, nihil factum est ante caelum et terram, nec ipsa sapientia facta est ante caelum et terram. Cum igitur haec contraria videantur, nec in divina Scriptura fas sit sentire aliquid esse contrarietatis, requiramus intelligentiam veritatis.

3. Quid sit tenendum docet, praemissas auctoritates determinans. Videtur itaque hoc esse tenendum, quod simul creata est spiritualis creatura, id est angelica, et corporalis, secundum quod potest accipi illud Salomonis 4: Qui vivit in aeternum creavit omnia simul, id est spiritualem et corporalem naturam. Et ita non prius tempore creati sunt angeli quam illa corporalis materia quatuor elementorum. Et tamen primo omnium creata est sapientia, quia etsi non tempore, praecedit tamen dignitate.

4. Quod simul creata fuerit corporalis et spiritualis creatura firmat auctoritate. Quod autem simul creata fuerit spiritualis corporalisque creatura, Augustinus, Super Genesim 5, aperte ostendit, dicens per caelum et terram spiritualem corporalemque creaturam intelligi; et haec creata in principio, scilicet temporis; vel in principio, quia primo facta sunt.

¹ determinando P, determinandas BCMO. 21 auctoritate] auctoritatibus BCX.]

²

³

⁴

Cap. 2 (8).

Quod nihil factum est ante caelum et terram, nec etiam tempus: cum tempore enim creata sunt, sed non ex tempore. Ante ea enim nihil factum est. Nec etiam tempus factum est ante spiritualem, scilicet angelicam naturam, et ante corporalem, scilicet materiam illam quatuor elementorum confusam. Illa enim cum tempore creata sunt, non ex tempore, vel in tempore; sicut nec tempus in tempore creatum est, quia non fuit tempus prius quam esset caelum et terra. — Unde Augustinus in libro De Trinitate 1 dicit quod Deus fuit dominus antequam esset tempus, et non in tempore coepit esse dominus, quia dominus fuit temporis quando esse coepit tempus; nec utique tempus coepit esse in tempore, quia non erat tempus antequam inciperet tempus.

Cap. 3 (9).

1. Quod simul cum tempore et cum mundo coepit corporalis et spiritualis creatura. Simul ergo cum tempore facta est corporalis et spiritualis creatura, et simul cum mundo; nec fuit antea angelica creatura quam mundus, quia, ut ait Augustinus 2, «nulla creatura est ante saecula, sed a saeculis», cum quibus coepit.

2. Hieronymus contradicere videtur, quasi angeli fuerint ante tempus. Hieronymus tamen, Super Epistolam ad Titum 3, aliud videtur sentire, dicens: «Sex millia necdum nostri temporis implentur annorum, et quantas prius aeternitates, quanta tempora, quantas saeculorum origines fuisse arbitrandum est, in quibus Angeli, Throni, Dominationes ceterique ordines servierunt Deo absque temporum vicibus atque mensuris, et Deo iubente substiterunt?» His verbis quidam 1 adhaerentes, dixerunt cum mundo coepisse tempus saeculare, sed ante mundum exstitisse tempus aeternum sine mutabilitate, et in eo immutabiliter et intemporaliter adstruunt angelos, Deo iubente, substitisse eique servisse.

3. Nos autem quod prius dictum est, pro captu intelligentiae nostrae magis approbamus, salva tamen reverentia secretorum, in quibus nihil temere asserendum est; et illud Hieronymum dixisse non ita sentiendo, sed aliorum opinionem referendo, arbitramur.

Cap. 4 (10).

1. Ubi angeli mox creati fuerint: in empyreo scilicet, quod statim factum, angelis fuerit repletum. Iam ostensum est quando creata fuerit angelica natura; nunc attendendum est ubi facta fuerit.

2. Testimoniis quarundam auctoritatum evidenter monstratur angelos ante casum fuisse in caelo, et inde corruisse quosdam propter superbiam, alios vero qui non peccaverunt illic perstitisse. Unde in Evangelio Dominus ait 2: Videbam Satanam sicut fulgur de caelo cadentem. Nec appellatur hic caelum firmamentum, quod secunda die factum est 3, sed caelum splendidum quod dicitur empyreum, id est igneum, a splendore, non a calore, quod statim factum, angelis est repletum, quod est supra firmamentum.

3. Et illud empyreum quidam expositorum sacrae Scripturae nomine caeli intelligi volunt, ubi Scriptura dicit 4: In principio creavit Deus caelum et terram. — Strabus *. «Caelum, inquit Strabus 1, non visibile firmamentum hic appellat, sed empyreum, id est igneum vel intellectuale, quod non ab ardore, sed a splendore dicitur, quod statim factum, repletum est angelis. Unde 2: Cum me laudarent astra matutina» etc. — Beda *. De hoc quoque Beda 3 ita ait: «Hoc superius caelum, quod a volubilitate mundi secretum est, mox ut creatum est, sanctis angelis impletum est: quos in principio, cum caelo et terra, conditos testatur Dominus dicens 4: Ubi eras cum me laudarent astra matutina, et iubilarent omnes filii Dei? Astra matutina et filios Dei eosdem angelos vocat. Caelum enim in quo posita sunt luminaria», non in principio, sed secunda die factum est 5. — Ex his liquet quod in empyreo omnes angeli fuerunt ante quorundam ruinam, simulque creati sunt angeli cum caelo empyreo et cum informi materia omnium corporalium.

⁵ angelos add. BCLNOPRVX, quod exp. CO. 5 angelos om. seu trp. NRVX. 12 fuerit] fuit RVWX. 17 de caelo cadentem trp. LNOPRW. 19 Rubrica om. BCRVWX.]

⁶

⁷

⁸

⁹

Cap. 5 (11).

Quod simul creata est visibilium rerum materia et invisibilium natura, et utraque informis secundum aliquid, et formata secundum aliquid. Simul ergo visibilium rerum materia et invisibilium natura condita est, et utraque informis fuit secundum aliquid, et formata secundum aliquid. Sicut enim corporalium materia confusa et permixta, quae secundum graecum chaos dicta est, in illo exordio conditionis primariae et formam confusionis habuit, et non habuit formam distinctionis et discretionis donec postea formaretur atque distinctas reciperet species, ita spiritualis et angelica natura in sua conditione secundum naturae habitum formata fuit, et tamen illam, quam postea per amorem et conversionem ad Creatorem suum acceptura erat, formam non habuit, sed erat informis sine illa. — Unde Augustinus 1, multipliciter exponens praemissa verba Genesis, per caelum dicit intelligi «informem naturam spiritualis vitae, sicut in se potest exsistere, non conversa ad Creatorem in quo formatur; per terram corporalem materiam sine omni qualitate quae apparet in materia formata».

Cap. 6 (12).

Quomodo dicat Lucifer secundum Isaiam: Ascendam in caelum etc., cum esset in caelo. Hic quaeri solet, si in caelo empyreo fuerunt angeli quam statim facti sunt, quomodo, ut legitur in Isaia 2, dicit Lucifer: Ascendam in caelum et exaltabo solium meum, et ero similis Altissimo. — Solvit *. Sed ibi caelum vocat Dei celsitudinem, cui parificari volebat; et est tale ascendam in caelum, id est ad aequalitatem Dei.

Cap. 1 (13).

1. Quales facti fuerint angeli: quatuor eis attributa sunt in ipso initio suae conditionis. Ecce ostensum est ubi angeli fuerint mox ut creati sunt; nunc consequens est investigare quales facti fuerint in ipso primordio suae conditionis.

2. Et quatuor quidem angelis videntur esse attributa in initio subsistentiae suae, scilicet essentia simplex, id est indivisibilis et immaterialis; et discretio personalis; et per rationem naturaliter insitam intelligentia, memoria et voluntas sive dilectio; liberum quoque arbitrium, id est libera inclinandae voluntatis sive ad bonum sive ad malum facultas: poterant enim per liberum arbitrium, sine violentia et coactione, ad utrumlibet propria voluntate deflecti.

¹ in principio creavit Deus caelum et terram add. BCN. 4 appar et] appareret COPRTV, quod corr. T. 7 dicat] dicit MVX, dixit L. 9 quam statim] quod statim BCO, statim quando M, statim ex quo P. 11 Solvit] solutio L, om. RW. 15 fuerint] fuerunt BCMX, sunt LR. 15-16 quatuor ... conditionis om. LR. 16 initio trp. p. conditionis BCX.]

²

³

Cap. 2 (14).

1. An omnes angeli fuerint aequales in tribus, scilicet in essentia, in sapientia, in libertate arbitrii. Hic considerandum est utrum in substantia spirituali et sapientia rationali et libertate arbitrii, quae omnibus inerant, omnes aequales fuerint: ut sit prima consideratio de substantia, secunda de forma, tertia de potestate. Persona quippe substantia est, sapientia forma, arbitrium potestas; et ad substantiam quidem pertinet naturae subtilitas, ad formam vero intelligentiae perspicacitas, et ad potestatem voluntatis rationalis habilitas.

2. Hic dicit quod differentes fuerunt in illis. Illae igitur essentiae rationales, quae personae erant et spiritus erant, naturaque simplices ac vita immortales, differentem essentiae tenuitatem, et differentem sapientiae perspicacitatem, atque differentem arbitrii habilitatem recte habuisse intelliguntur.

3. Per similitudinem corporum ita esse ostendit *. Sicut in corporibus nonnulla differentia est secundum essentiam ac formam et pondus: quaedam enim aliis meliorem ac digniorem essentiam et formam habent, et alia aliis leviora atque agiliora sunt. Ad hunc igitur modum credendum est illas spirituales naturas convenientes suae puritati et excellentiae et in essentia et in forma et in facultate differentias accepisse in exordio suae conditionis, quibus alii superiores, alii inferiores Dei sapientia constituerentur, aliis maiora, aliis minora dona praestanti: ut qui tunc per naturalia bona aliis excellebant, ipsi etiam post per munera gratiae eisdem praeessent. Qui enim natura magis subtiles et sapientia amplius perspicaces creati sunt, hi etiam maioribus gratiae muneribus praediti habuerunt inferioresque constituti sunt, sapientia Dei aequo moderamine cuncta ordinantis.

4. Secundum quid consideranda est differentia facultatis arbitrii *. In ipsa facultate arbitrii differentia animadvertenda est secundum differentem naturae virtutem, et differentem cognitionis et intelligentiae vim.

5. Quod nec minor tenuitas naturae infirmitatem, nec minor cognitio sapientiae ignorantiam, nec inferior libertas necessitatem inducit *. Et sicut differens vigor et subtilitas naturae infirmitatem non adducit, minorque cognitio sapientiae ignorantiam non ingerit, sic libertas inferior nullam arbitrio necessitatis voluntatem imponit.

Cap. 3 (15).

Quae communia et aequalia habuerunt angeli. Et sicut in praedictis angeli differebant, ita et quaedam communia et aequalia habebant. Quod spiritus erant, quod indissolubiles et immortales erant, commune omnibus et aequale erat. In subtilitate vero essentiae, et intelligentia sapientiae, et libertate voluntatis differentes erant. Has discretiones intelligibiles invisibilium naturarum ille solus comprehendere potuit et ponderare, qui cuncta fecit in pondere, numero et mensura 1.

Cap. 4 (16).

1. An boni vel mali, iusti vel iniusti creati sint angeli, et an aliqua mora fuerit inter creationem et lapsum. Illud quoque investigatione dignum videtur, quod et a pluribus quaeri solet, utrum boni vel mali, iusti vel iniusti creati sint angeli, et an aliqua mora fuerit inter creationem et lapsum, vel sine mora in ipso creationis exordio ceciderint.

2. Opinio quorundam dicentium angelos in malitia creatos et sine omni mora ruisse *. Putaverunt enim quidam 2 angelos qui ceciderunt, creatos esse malos; et non libero arbitrio in malitiam declinasse, sed in malitia a Deo factos esse; nec aliquam fuisse moram inter creationem et lapsum, sed ab initio apostatasse; alios vero creatos fuisse plene beatos.

⁴

⁵

3. Qui opinionem suam muniunt auctoritate Augustini, Super Genesim 1, ita dicentis: «Non frustra putari potest ab initio temporis diabolum cecidisse, nec cum sanctis angelis pacatum aliquando vixisse et beatum, sed mox apostatasse. Unde Dominus ait 2: Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, ut intelligamus quia in veritate non stetit ex quo creatus est, qui staret si stare voluisset». — Idem in eodem 3: «Non frustra, inquit, putandum est ab ipso initio temporis vel conditionis suae diabolum cecidisse, et nunquam in veritate stetisse. Unde quidam in hanc malitiam libero arbitrio non esse flexum, sed in hac, quamvis a Deo, putant esse creatum, secundum illud beati Iob 4: Hoc est, inquit, initium figmenti Dei, quod fecit Deus ut illudatur ei ab angelis eius. Et Propheta ait 5: Draco iste, quem formasti ad illudendum ei, tanquam primo factus sit malus, invidus et diabolus, non voluntate depravatus».

4. His aliisque testimoniis utuntur, qui dicunt angelos qui ceciderunt creatos fuisse malos et sine mora corruisse. — Eos vero qui perstiterunt, perfectos et beatos fore creatos adstruunt auctoritate Augustini, qui Super Genesim 6 dicit per caelum significari «creaturam spiritualem, quae ab exordio quo facta est, et perfecta et beata est semper».

5. Aliorum sententia probabilis, qui dicunt omnes angelos creatos esse bonos, et in ipso creationis primordio bonos exstitisse: id est sine vitio; iustosque fuisse: id est innocentes; sed non iustos: id est virtutum exercitium habentes. Nondum enim praediti erant virtutibus, quae stantibus appositae fuerunt in confirmatione per gratiam; aliis per liberum arbitrium superbientibus, et ideo cadentibus. — Aliquam etiam fuisse morulam aiunt inter creationem et lapsum vel confirmationem. Et in illa brevitate temporis omnes boni erant, non quidem per usum liberi arbitrii, sed per creationis beneficium. Et tales erant qui stare poterant, id est non cadere, per bona creationis, et cadere per liberum arbitrium. Poterant enim peccare et non peccare, sed non poterant proficere ad meritum vitae nisi gratia superadderetur, quae addita est quibusdam in confirmatione.

6. Auctoritate confirmant ita esse *. — Augustinus *. Et ad hoc confirmandum utuntur testimonio Augustini, qui Super Genesim 1 dicit angelicam naturam primo informiter creatam et caelum dictam, postea formatam et lucem appellatam, quando ad Creatorem est conversa, perfecta dilectione ei inhaerens. Unde prius dictum est 2: In principio creavit Deus caelum et terram; et postea subditum 3: Dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, quia primo agitur de creatione spiritualis naturae informis, postea de formatione eiusdem.

7. Ratione idem adstruunt *. Ratio quoque obviat illis qui dicunt angelos creatos fuisse malos. Non enim potuit Creator optimus auctor mali esse. Et ideo totum bonum erat, quod ex ipso illis erat; et totum bonum erat, quoniam ex ipso totum erat. Hoc modo probatur quod boni erant omnes angeli quando primo facti sunt, sed ea bonitate quam natura incipiens acceperat.

8. Probationem Augustini contra illos inducit qui dicunt angelos factos malos; verba in Iob determinat quae illi pro se inducebant. Ideoque Augustinus, exterminans opinionem eorum qui angelos creatos fuisse malos putant, auctoritate et ratione probat bonos fuisse creatos; et verba praemissa beati Iob, quae illi pro se inducebant, quomodo sint intelligenda aperit, ita dicens Super Genesim 1: «Omnia, inquit, fecit Deus valde bona 2»; naturam igitur angelorum bonam fecit. Et «quia iniustum est ut nullo merito hoc in aliquo Deus damnet quod creavit, non naturam, sed voluntatem malam puniendam esse credendum est; nec eius naturam esse significatam cum dicitur 3: Hoc est initium figmenti Dei etc., sed corpus aërium, quod tali voluntati aptavit Deus; vel ipsam ordinationem Dei, in qua eum etiam invitum fecit utilem bonis; vel ipsius angeli facturam, quia etsi praesciret Deus voluntate malum futurum, fecit tamen eum, providens quanta de illo sua bonitate esset facturus. Figmentum ergo Dei dicitur, quia cum sciret Deus eum voluntate malum futurum ut bonis noceret, creavit tamen illum ut de illo bonis prodesset. Hoc autem fecit ut illudatur ei. Illuditur enim ei, cum sanctis proficit tentatio eius; sicut et mali homines (quos Deus malos futuros praevidens, creavit tamen ad sanctorum utilitatem) luduntur, cum praestatur sanctis eorum tentatione profectus. Sed ipse est initium, quia praecedit antiquitate et principatu malitiae. Haec autem illusio fit angelis malis et hominibus per angelos sanctos, quia subdit eis angelos malos et homines malos, ut non quantum nituntur, sed quantum sinuntur possint». — Ecce aperte ostendit qualiter praedicta verba Iob intelligenda sint, et angelicam naturam bonam creatam asseruit.

⁶

Num. 4: Augustine in the Prothemata of the Glossa ordinaria on Gen. (Lyra I, 22d; v 1c). Num. 5–7: Summa sententiarum, II, 2–3 (PL 171, 1108 C–1110 C; 176, 82 C–83 C); Hugh, De sacramentis, I, 5, 19–20 (PL 176, 254 B–255 A); Robert Pullus, Sententiae, II, 5 (PL 186, 724 B).

9. Quomodo intelligenda sint verba Domini praemissa disserit, evidenter tradens angelos esse creatos bonos et post creationem cecidisse. Deinde qualiter verba Domini, quae supra 4 posuit, accipienda sint aperit; ubi etiam sua quae praedixit verba determinat, evidenter docens angelos fuisse creatos bonos, et post creationem, interposita aliqua morula, cecidisse, ita inquiens 6: «Quod putatur diabolus nunquam in veritate stetisse, nunquam beatam vitam duxisse, sed ab initio cecidisse non sic accipiendum est ut malus a bono Deo creatus esse putetur, qui ab initio non cecidisse diceretur: non enim cecidit, si talis, id est malus, factus est. A quo enim caderet? Factus ergo prius, statim a veritate se avertit propria potestate delectatus, beataeque vitae dulcedinem non gustavit, quam non acceptam fastidivit, sed nolendo accipere amisit. Sui ergo casus praescius esse non potuit, quia sapientia fructus est pietatis 1. Continuo autem ut factus est cecidit, non ab eo quod accepit, sed quod acciperet si Deo subdi voluisset». Ecce hic aperte declarat angelos bonos esse creatos et post creationem cecidisse.

10. Et fuit ibi aliqua morula, licet brevissima. Quod Origenes Super Ezechiel 2 dicens confirmat: «Serpens hostis contrarius veritati, non tamen a principio; neque statim super pectus et ventrem suum ambulavit 3. Sicut Adam et Eva non statim peccaverunt, ita et serpens aliquando non serpens, cum in paradiso deliciarum moraretur. Deus enim malitiam non fecit». Ecce aperte dicit post creationem interposita morula cecidisse.

11. Ideoque illa verba 4 sic accipienda videntur 5: Homicida erat ab initio vel mendax, id est statim post initium, quando sibi Dei aequalitatem promisit 6 et se ipsum occidit, qui homo dicitur in Evangelio 7. Nec in veritate stetit, quia in ea non fuit, sed ab initio temporis, id est statim post initium temporis, apostatavit. — Potest etiam et sic accipi illud: Ab initio homicida fuit vel mendax, id est ex quo homo conditus fuit, quem per invidiam in mortem praecipitavit et fallaciter seduxit 8. — Ex praedictis igitur liquet angelos omnes bonos esse creatos, et post creationem quosdam cecidisse a bono quod habuissent, si perstitissent.

⁷ dampnavit OX, quod corr. in damneum trp. NRX. 6 esse] esse om. M, interl. R, mg. W. 15 luduntur] luduntur LMX (Glossa), dicitur NR (interl.) VW. 21 asseruit] asserunt MN.]

⁸

Num. 8–9: Augustine, Glossa ordinaria on Gen. 3:1 (Lyra I, 41a; v 25b–c).

Cap. 5 (17).

Quod triplex fuit in angelis sapientia ante casum vel confirmationem. Hic inquiri solet quam sapientiam habuerint ante casum vel confirmationem. — Erat in eis naturalis cognitio triplex: qua sciebant quod facti erant, et a quo facti erant, et cum quo facti erant. Et habebant aliquam boni et mali notitiam, intelligentes quid appetendum vel respuendum illis foret.

Cap. 6 (18).

An aliquam Dei habuerint dilectionem vel sui invicem. Solet etiam quaeri utrum aliquam Dei vel sui invicem dilectionem habuerint. — Ad quod dici potest quoniam naturalem habebant dilectionem, ut memoriam, intellectum et ingenium, qua Deum et se aliquatenus diligebant, per quam tamen non merebantur.

Cap. unicum (19).

1. An perfectos et beatos creaverit Deus angelos, an miseros et imperfectos. Post haec videndum est utrum perfectos et beatos creaverit Deus angelos, an miseros et imperfectos. — Ad quod dici potest quod nec in beatitudine, nec in miseria creati sunt. Miseri enim ante peccatum esse non potuerunt, quia ex peccato miseria est 1; nam si non fuisset peccatum, nulla esset miseria. Beati quoque nunquam fuerunt illi qui ceciderunt, quia sui eventus ignari fuerunt, id est peccati et supplicii futuri. Si enim lapsum suum praescierunt, aut vitare voluerunt sed non potuerunt, et ita erant miseri; aut potuerunt sed noluerunt, et ita erant stulti et maligni 2.

2. Quod non fuerunt mali angeli praescii sui casus, boni vero forte fuerunt praescii futuri boni *. Ideoque dicimus quia non erant praescii eventus sui, nec eis data est cognitio eorum quae futura erant super eos. Boni vero et qui perstiterunt forte suae beatitudinis praescii fuerunt. — Unde Augustinus, Super Genesim 1: «Quomodo, inquit, beatus inter angelos fuit, qui futuri peccati atque supplicii praescius non fuit? Quaeritur autem cur non fuerit. Forte Deus diabolo revelare noluit quid facturus vel passurus esset; ceteris vero revelare voluit quod in veritate mansuri essent». — His verbis videtur Augustinus significare quod angeli qui corruerunt, non fuerunt praescii sui casus, ideoque beati non fuerunt; et quod angeli qui perstiterunt, beatitudinem sibi affuturam praescierunt, atque de ea certi spe exstiterunt: unde quodam modo iam beati erant. Et revera, si ita fuisset, posset illos dici aliquo modo fuisse beatos; alios vero non, qui nescierunt eventum suum.

3. Quod opinando hoc dixerit, non asserendo, scilicet quod angeli qui perstiterunt praescii fuerunt sui boni. Sed haec magis opinando et quaerendo dicit Augustinus quam asserendo. Unde et huic opinioni opponens, consequenter subdit 2: «Sed quare discernebantur illi a ceteris, ut Deus istis quae ad ipsos pertinerent non revelaret, aliis vero revelaret, cum non prius sit ipse ultor quam aliquis peccator? Non enim damnat ipse innocentes». Hic videtur innuere quod non peccaturis futurum malum, nec permansuris futurum bonum revelaverit. — Ideoque nec illi qui ceciderunt unquam, nec illi qui perstiterunt usque ad consummationem beati fuerunt; quia beati non poterant esse, si de beatitudine certi non erant, vel si damnationis incerti erant. Unde Augustinus in eodem 3: «Dicere, inquit, de angelis quod in suo genere beati esse possunt, damnationis vel salutis incerti, quibus nec spes esset quod mutandi essent in melius, nimia praesumptio est. «Quomodo enim beati esse possunt, quibus est incerta sua beatitudo?»

¹ quaeri LMTV. 11-12 memoriam] memoriam habuerunt? 16 creaverit] creavit CMV. 4 forte suae trp. LMNR. 12 praescierunt] praesciverunt L, praescierint NOPW, quod corr. P. 13 illos dici trp. BCLNTVW. 18 subdit] dicit MX. 21 non] nec MNVW.]

²

³

⁴

4. Summam colligit praedictorum confirmans omnes angelos ante confirmationem vel lapsum non fuisse beatos, nisi per beatitudinem accipiat illum statum innocentiae in quo fuerunt ante casum. Ex praedictis consequitur quod angeli qui corruerunt, nunquam beati fuerunt, nisi beatitudinem aliquis accipiat illum statum innocentiae in quo fuerunt ante peccatum. Illi vero qui perstiterunt, aut suam beatitudinem futuram Deo revelante praescierunt, et ita spei certitudine aliquo modo beati fuerunt; vel incerti exstiterunt suae beatitudinis, et ita aliter beati non fuerunt quam reliqui qui ceciderunt. Mihi autem quod posterius dictum est probabilius videtur.

5. Responsio ad id quod quaerebatur, an angeli essent creati perfecti an imperfecti; et dicitur quod perfecti fuerunt secundum aliquid et imperfecti secundum aliquid. Ad hoc autem quod quaerebatur, utrum perfecti vel imperfecti fuerint creati, dici potest quia quodam modo perfecti fuerunt, et quodam alio imperfecti. Non enim uno modo dicitur aliquid perfectum, sed pluribus.

6. Quod tribus modis dicitur perfectum: secundum tempus, secundum naturam, et universaliter perfectum. Dicitur namque perfectum tribus modis: est enim perfectum secundum tempus, et est perfectum secundum naturam, et est universaliter perfectum. Secundum tempus perfectum est, quod habet quidquid tempus requirit et convenit secundum tempus haberi; et hoc modo angeli erant perfecti ante confirmationem vel lapsum. Secundum naturam perfectum est, quod habet quidquid debitum est vel expedit naturae suae ad glorificationem; et hoc modo perfecti fuerunt angeli post confirmationem, et erunt sancti post resurrectionem. Univer-saliter et summe perfectum est, cui nihil unquam deest et a quo universa proveniunt bona, quod est solius Dei. Prima igitur perfectio est naturae conditae, secunda naturae glorificatae, tertia naturae increatae.

7. Praedicta breviter tangit, addens quales fuerunt angeli in conversione et aversione. Quales fuerunt angeli in creatione ostensum est, boni scilicet, et non mali; et iusti, id est innocentes; et perfecti quodam modo, alio vero imperfecti. Beati vero non fuerunt usque ad confirmationem, nisi beatitudo accipiatur, ut iam dictum est¹, ille status innocentiae et bonitatis in quo conditi sunt.

Cap. 1 (20).

De conversione et confirmatione stantium et aversione et lapsu cadentium. Post haec consideratio adducit inquirere quales effecti sint, dum dividerentur aversione et conversione. Post creationem namque, mox quidam conversi sunt ad Creatorem suum, quidam aversi. Converti ad Deum fuit ei caritate adhaerere; averti, odio habere vel invidere: invidiae namque mater est superbia, qua voluerunt se parificare Deo. In conversis quasi in speculo relucere coepit Dei sapientia, qua illuminati sunt; aversi vero excaecati sunt. Et illi quidem conversi sunt et illuminati a Deo gratia apposita; isti vero sunt excaecati non immissione malitiae, sed desertione gratiae: a qua deserti sunt non ita quod prius dedita subtraheretur, sed quia nunquam est apposita ut converterentur. Haec est ergo conversio et aversio qua divisi sunt qui natura boni erant: ut sint alii supra illud bonum per iustitiam boni, alii illo corrupto per culpam mali. Conversio iustos fecit, et aversio iniustos. Utraque fuit voluntatis, et voluntas utrinque libertatis.

¹ fuerint OPW. || 13 sint] sunt LNV. || 16 adhaerere] inhaerere BCL.]

²

³

⁴ qui MW. || accipiat] accipiant BCX; supple quis vel aliquis (I. 7). || fuerunt] fuerint RTV. || quia] quod BCLTW. || 5 fuerunt] fuerint OPW. || 13 sint] sunt LNV. || 16 adhaerere] inhaerere BCL.]

⁵

⁶

Cap. 2 (21).

De libero arbitrio breviter tangit, docens quid sit. Habebant enim omnes liberum arbitrium, quod est libera potestas et habilitas voluntatis rationalis. Poterant enim voluntate eligere quodlibet, et ratione iudicare, id est discernere; in quibus constat liberum arbitrium. Nec creati sunt volentes averti vel converti, sed habiles ad volendum hoc vel illud; et post creationem, spontanea voluntate alii elegerunt malum, alii bonum. Et ita discrevit Deus lucem a tenebris, sicut dicit Scriptura¹, id est angelos bonos a malis; et lucem appellavit diem, tenebras vero noctem, quia bonos angelos gratia sua illuminavit, malos vero excaecavit.

Cap. 3 (22).

Post creationem aliquid datum est stantibus per quod converterentur, nec merito aliquo, scilicet gratia cooperans. Si autem quaeritur utrum post creationem conversis aliquid collatum sit per quod converterentur, id est diligerent Deum, dicimus quia est eis collata gratia cooperans, sine qua non potest proficere rationalis creatura ad meritum vitae. Cadere enim potest per se, sed proficere non potest sine gratia adiuvante.

Cap. 4 (23).

Qua gratia indigebat angelus et qua non. Non indigebat angelus gratia per quam iustificaretur, quia malus non erat, sed qua ad diligendum Deum perfecte et obediendum adiuvaretur. — Quae sit gratia operans et quae cooperans*. Operans quidem gratia dicitur, qua iustificatur impius, id est de impio fit pius, de malo bonus; cooperans vero, qua iuvatur ad bene volendum efficaciter et Deum prae omnibus diligendum, et ad operandum bonum, et ad perseverandum in bono, et huiusmodi, de quibus postea plenius agemus². Data est ergo angelis qui perstiterunt cooperans gratia, per quam conversi sunt ut Deum perfecte diligerent. Conversi ergo sunt a bono quod habebant non perdito, ad maius bonum quod non habebant; et est facta ista conversio per gratiam cooperantem libero arbitrio; quae gratia aliis qui ceciderunt apposita non fuit.

Cap. 5 (24).

1. An sit imputandum illis quod aversi sunt. Ideoque a quibusdam obici solet non esse imputandum illis qui aversi sunt et non conversi, quia sine gratia converti non poterant. Sed illa non est data; nec culpa illorum fuit quod non est data, quia in eis nulla culpa adhuc praecesserat.

2. Ad quod dici potest quoniam quibus apposita est ipsa gratia, non fuit ex meritis eorum: alioquin iam non esset gratia³, si ex merito quod esset ante gratiam daretur.

3. Qua culpa gratia non est data eis qui ceciderunt. Quod vero aliis non est data, culpa eorum fuit, quia cum stare possent, noluerunt, quousque gratia apponeretur; sicut alii perstiterunt donec, illis cadentibus per superbiam, eis gratia est apposita. Aperte ergo cadentium culpa in hoc deprehendi potest: quia licet sine gratia nequirent proficere, quam nondum acceperant, per id tamen quod eis collatum erat in creatione poterant non cadere, id est stare, quia nihil erat quod ad casum eos compelleret, sed sua spontanea voluntate declinaverunt; quod si non fecissent, quod datum est aliis, utique daretur et istis.

Cap. 6 (25).

1. Quod angeli in ipsa confirmatione beati fuerint, sed utrum eam meruerint per gratiam tunc sibi datam, ambiguum est: de hoc enim diversi diversa sentiunt. Hic quaeri solet utrum in ipsa confirmatione beati fuerint angeli, et an ipsam beatitudinem aliquo modo meruerint. — Quod in ipsa confirmatione beati fuerint, plures contestantur auctoritates¹, et ideo pro constanti habendum est.

⁷ tangens MNORTV, tangitur et L. || docens] docet N, om. BC. || 13 aliquo solo BCX. || scilicet... cooperans] sed... cooperante LM. || 21–22 Rubrica om. LVW.]

⁸

⁹

¹⁰

¹¹ illis RTX. || 9 obici] dici LMNT. || qui] quod LN, corr. in quod V. || 13 si] sed MN. || 14 esset] si add. BCM, add. interl. N. || 25 fuerint] fuerunt LMRVWX. || 26 meruerint] meruerunt BLM. || 28 fuerint] fuerunt LMR.]

¹²

2. Utrum vero per gratiam tunc sibi datam ipsam beatitudinem meruerint, ambiguum est. Quibusdam² enim placet quod eam meruerint per gratiam quam in confirmatione perceperunt; simulque in eis meritum et praemium fuisse dicunt, nec meritum praecessisse praemium tempore, sed causa. — Aliis autem videtur quod beatitudinem quam receperunt in confirmatione, per gratiam tunc appositam non meruerint, dicentes tunc non fuisse eis collatam gratiam ad merendum, sed ad beate vivendum; non tunc eis datum esse bonum quo mererentur, sed quo feliciter fruerentur. Quod autem tunc in praemium acceperunt, per obsequia nobis exhibita ex Dei obedientia et reverentia mereri dicunt; et ita praemium praecessit merita. Et hoc mihi magis placere fateor.

Cap. 1 (26).

1. Quod de maioribus et minoribus quidam ceciderunt, inter quos unus fuit celsior, scilicet Lucifer. Praeterea sciri oportet quoniam sicut de maioribus et minoribus quidam perstiterunt, ita de utroque gradu quidam corruerunt; inter quos unus fuit omnibus aliis cadentibus excellentior; nec inter stantes aliquis eo fuit dignior, sicut testimoniis auctoritatum monstratur.

2. Ait enim Iob³: Ipse principium viarum Dei. Et in Ezechiele legitur⁴: Tu signaculum similitudinis, plenus scientia et perfectione decorus, in deliciis paradisi Dei fuisti. Quod Gregorius⁵ exponens ait: «Quanto in eo subtilior est natura, eo magis in illo imago Dei similis insinuatur impressa». — Item in Ezechiele legitur¹: Omnis lapis pretiosus operimentum eius, id est omnis angelus quasi operimentum eius erat, quia, ut dicit Gregorius², «in aliorum comparatione ceteris clarior fuit». Unde et vocatus est Lucifer, sicut testatur Isaias³: Quomodo, inquit, cecidisti, Lucifer, qui mane oriebaris etc.

3. Qui non unus ordo, sed unus spiritus accipiendus est; qui teste Isidoro⁴, postquam creatus est, eminentiam naturae et profunditatem scientiae suae perpendens, in suum Creatorem superbivit, in tantum quod etiam Deo se aequare voluit, ut in Isaia dicitur⁵: In caelum ascendam, super astra caeli exaltabo solium meum, et ero similis Altissimo. Similis quidem Deo esse voluit non per imitationem, sed per aequalitatem potentiae.

Cap. 2 (27).

1. Unde et quo deiectus fuerit merito suae superbiae. Et tantae superbiae merito, de caelo, id est de empyreo, in quo cum aliis fuerat, deiectus est in istum caliginosum aërem cum omnibus suae pravitatis consortibus. Nam, ut Ioannes ait in Apocalypsi⁶, draco, de caelo cadens, secum traxit tertiam partem stellarum; quia Lucifer ille, aliis maior, non solus cecidit, sed cum eo alii multi, qui ei in malitia consenserunt, eosque cadentes huius caliginosi aëris habitaculum recepit.

2. Et hoc ad nostram probationem factum est, ut sit nobis causa exercitationis. Unde Apostolus⁷: *Colluctatio est nobis adversus principes et potestates mundi huius, et adversus rectores tenebrarum, spiritualia nequitiae in caelestibus. Quia daemones, qui sunt spirituales et nequam, in hoc turbulento aëre nobis propinquo, quod caelum appellatur¹, habitant; unde et diabolus princeps aëris dicitur².

¹ meruerunt BLM. || 8 meruerint] meruerunt LMVX. || 10 non] nec BCRTV. || 18 et] de add. LNW.]

²

³

⁴ sint BCV (Summa Sent.). || 24 tenebrarum] harum contra add. LT, add. interl. OV, add. mg. R.]

⁵

⁶

Cap. 3 (28).

Quod non est concessum eis habitare in caelo vel in terra. Non enim est eis concessum habitare in caelo, quia clarus locus est et amoenus; nec in terra nobiscum, ne homines nimis infestarent; sed iuxta apostoli Petri doctrinam, in Epistola canonica³ traditam, in aëre isto caliginoso, qui eis quasi carcer usque ad tempus iudicii deputatus est. Tunc autem detrudentur in baratrum inferni, secundum illud⁴: Ite maledicti in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis eius.

Cap. 4 (29).

Quod daemones alii aliis praesunt et habent etiam alias praelationes. Et sicut inter bonos angelos alii aliis praesunt, ita et inter malos alii aliis praelati sunt, et alii aliis subiecti. Quamdiu enim durat mundus, angeli angelis, et homines hominibus, et daemones daemonibus praesunt; sed in futuro omnis evacuabitur praelatio, ut docet Apostolus⁵. — Habent quoque, secundum modum scientiae maioris vel minoris, praelationes alias maiores vel minores. Quidam enim uni provinciae⁶, alii uni homini, aliqui uni vitio praesunt⁷. Unde dicitur spiritus superbiae, spiritus luxuriae et huiusmodi, quia de illo vitio maxime potest homines tentare a quo nominatur. Inde est etiam quod nomine daemonis divitiae vocantur, scilicet mammona¹. Est enim Mammona nomen daemonis, quo nomine vocantur divitiae secundum Syram linguam. Hoc autem non ideo est, quod diabolus in potestate habeat dare vel auferre divitias cui velit, sed quia eis utitur ad hominum tentationem et deceptionem.

Cap. 5 (30).

An omnes daemones sint in hoc aëre caliginoso, an aliqui sint in inferno. Solet autem quaeri utrum omnes in isto aëre caliginoso sint, an aliqui iam sint in inferno. — Quod in inferno quotidie descendant aliqui daemonum, verisimile est, qui animas illuc cruciandas deducunt. Et quod illic aliqui semper sint, alternatis forte vicibus, non procul est a vero, qui illic animas detinent atque cruciant. Quod autem animae malorum illuc descendant atque ibi puniantur, ex eo constat, quod Christus ad inferos descendit, ut iustos qui ibi tenebantur educeret: si enim iusti illuc descendebant, multo magis iniusti; et sicut tradit auctoritas², cum iustos eduxit, iniquos ibi reliquit. Momordit enim infernum, non absorbuit.

Cap. 6 (31).

1. Quidam putant Luciferum in inferno religatum ex quo tentavit Christum et victus est, quem dicunt primum hominem tentasse et vicisse. De Lucifero autem quidam opinantur³ quod ibi religatus sit et ad nos tentandos non habeat nunc accessum, quia in Apocalypsi legitur⁴: Cum consummati fuerint mille anni, solvetur Satanas de carcere suo, et exiet et seducet gentes; quod erit novissimo tempore Antichristi, quando erit tanta tribulatio, ut etiam, si fieri potest, moveantur electi⁵. Quem ibi religatum dicunt ab eo tempore quo tentavit Christum in deserto¹ vel in passione et victus est ab eo. Ipsum putant primum hominem tentasse et vicisse², et secundo Deum, sed ab eo victum esse et ideo in inferno religatum. — Alii putant ex quo cecidit illuc demersum³. Alii autem putant⁴ ex quo cecidit, pro peccati sui magnitudine, illuc fuisse demersum.

⁷ et BCL. || 11 praeparatus] paratus LT. || 15 enim om. BCOPRVW.]

⁸

⁹

¹⁰ infernum MNTV. || 19 victus] vinctus MOP, quod corr. P.]

¹¹

¹²

2. Quod Lucifer non habet potestatem quam habebit tempore Antichristi. Sed sive in infernum demersus sit sive non, credibile est eum non habere facultatem accedendi ad nos quam habebit in tempore Antichristi, in quo fraudulenter ac violenter operabitur; et ideo forte dicitur⁵ tunc solvendus, quia tunc dabitur ei a Deo potestas tentandi homines quam modo non habet.

Cap. 7 (32).

Quod daemones semel victi a sanctis, non accedunt amplius ad alios. Aliis quoque, qui a sanctis iuste et pudice viventibus vincuntur, potestas alios tentandi videtur adimi. Unde Origenes⁶: «Puto, inquit, sane quia sancti, repugnantes adversus istos incentores et vincentes, minuant exercitum daemonum, velut quam plurimos eorum interimant, nec ultra fas sit illi spiritui, qui ab aliquo sancto caste et pudice vivendo victus est, impugnare iterum alium hominem». — Hoc autem quidam⁷ putant intelligendum tantum de illo vitio in quo superatus est: ut si de superbia aliquem virum sanctum tentat et vincitur, ultra non liceat ei illum vel alium de superbia tentare.

Cap. 1 (33).

Quod boni angeli adeo sunt confirmati per gratiam ut peccare non possint, et mali ita obdurati in malo ut bene vivere nequeant. Supra dictum est¹ quod angeli qui perstiterunt, per gratiam confirmati sunt; et qui ceciderunt, a gratia Dei deserti sunt. Et boni quidem in tantum confirmati sunt per gratiam, quod peccare nequeunt; mali vero per malitiam adeo sunt obstinati, quod bonam voluntatem habere sive bene velle non valent, etsi bonum sit quod aliquando volunt. Volunt enim aliquando aliquid fieri, quod Deus vult fieri; et utique illud bonum est et iustum fieri; nec tamen bona voluntate illud volunt, nec bene illud volunt.

Cap. 2 (34).

1. Quod utrique liberum arbitrium habent, nec tamen ad utrumque flecti possunt. Sed cum nec boni peccare possint, nec mali bene velle vel bene operari, videtur quod iam non habeant liberum arbitrium, quia in utramque partem flecti non possunt, cum liberum arbitrium ad utrumque se habeat. — Unde Hieronymus in tractatu De prodigo filio² dicit: «Solus Deus est in quem peccatum cadere non potest; cetera, cum sint liberi arbitrii, in utramque partem flecti possunt». Hic videtur dicere quod omnis creatura in libero arbitrio constituta, potest flecti ad bonum et ad malum. Quod si est, ergo et boni angeli et mali ad utrumque flecti possunt; ergo et boni possunt fieri mali, et mali boni.

¹ quia MNR. || 17 nec] ne BCMNOP. || 18 qui] quia BCOX. || 21 ultra] ulterius LNT.]

²

³

⁴ possunt BCMOPT, quod corr. T. || 15 quia] cum NOP, eo quod M, si X, om. BC.]

⁵

⁶

2. Ad quod dicimus quia boni tanta gratia confirmati sunt ut non queant fieri mali, et mali adeo in malitia obdurati sunt ut non valeant fieri boni; et tamen utrique habent liberum arbitrium, quia et boni non aliqua cogente necessitate, sed propria ac spontanea voluntate, per gratiam quidem adiuta, bonum eligunt et malum respuunt; et mali similiter spontanea voluntate, a gratia destituta, bonum vitant et malum sequuntur. Et habent mali liberum arbitrium, sed depressum atque corruptum, quod surgere ad bonum non valent.

Cap. 3 (35).

1. Quod boni post confirmationem liberius habent arbitrium quam ante. Boni vero arbitrium habent multo liberius post confirmationem quam ante. Ut enim Augustinus tradit in Enchiridion¹, «non ideo carent libero arbitrio, quia mala velle non possunt. Multo quippe liberius est arbitrium quod non potest servire peccato². Neque culpanda est voluntas, aut voluntas non est, aut libera dicenda non est, qua beati esse sic volunt, ut esse miseri non solum nolint, sed nec prorsus velle possint».

2. Non possunt itaque boni angeli velle malum, vel velle esse miseri; neque hoc habent ex natura, sed gratiae beneficio. Ante gratiae namque confirmationem potuerunt peccare angeli, et quidam etiam peccaverunt et daemones facti sunt. Unde Augustinus in libro Contra Maximinum³: «Creaturarum natura caelestium mori potuit, quia peccari potuit. Nam et angeli peccaverunt et daemones facti sunt, quorum diabolus est princeps; et qui non peccaverunt, peccare potuerunt. Et cuicumque creaturae rationali praestatur ut peccare non possit, non est hoc naturae propriae, sed Dei gratiae. Ideoque solus Deus est qui non gratia cuiusquam, sed natura sua, nec potuit, nec potest, nec poterit peccare». Ecce hic insinuatur quod angeli ante confirmationem peccare potuerunt, sed post confirmationem non possunt; et quod tunc fuit eis ex libero arbitrio, quod est eis naturale; quod vero modo non possunt peccare, non est eis ex natura, id est ex libero arbitrio, sed ex gratia: ex qua gratia etiam est ut ipsum liberum arbitrium iam non possit servire peccato⁴.

Cap. 4 (36).

1. Quod post confirmationem angeli non possunt ex natura peccare sicut ante: non quod debilitatum sit eorum arbitrium, sed confirmatum. Non ergo post confirmationem angeli de natura, sicut ante, peccare potuerunt: non quod liberum arbitrium eorum debilitatum sit per gratiam, sed ita potius confirmatum, ut iam per illud non possit bonus angelus peccare; quod utique non est ex ipso libero arbitrio, sed ex gratia Dei.

2. Aperit quomodo praedicta verba Hieronymi sint intelligenda². Quod ergo Hieronymus ait³: «Cetera, cum sint liberi arbitrii, possunt flecti in utramque partem», accipi oportet secundum statum in quo creata sunt. Talis enim et homo et angelus creatus est, qui ad utrumque flecti poterat; sed postea boni angeli per gratiam ita sunt confirmati ut peccare non possint, et mali ita vitio obdurati ut bene vivere nequeant.

3. Eodem modo intelligendum est hoc aliud*. Similiter etiam illud Isidori⁴ intelligendum est: «Angeli mutabiles natura, immutabiles sunt gratia». Quia ex natura in primordio suae conditionis mutari potuerunt ad bonum sive ad malum; sed post per gratiam ita bono addicti sunt, ut inde mutari nequeant: ad hoc enim repugnat gratia, non natura.

Cap. 5 (37).

Quod mali angeli vivacem sensum non perdiderunt et quibus modis sciant. Et licet mali angeli ita per malitiam sint obstinati, vivaci tamen sensu non penitus sunt privati. Nam, ut tradit Isidorus⁵, «triplici acumine scientiae vigent daemones, scilicet subtilitate naturae, experientia temporum, revelatione supernorum spirituum». — De hoc etiam Augustinus ait¹: «Spiritus mali quaedam vera de temporalibus rebus noscere permittuntur, partim subtilitate sensus, partim experientia temporum callidiores, propter tam magnam longitudinem vitae, partim sanctis angelis quod ipsi ab omnipotenti Deo discunt, iussu eius sibi revelantibus. Aliquando autem iidem nefandi spiritus et quae ipsi acturi sunt velut divinando praedicunt».

⁷ nequeant NTX. || 2 fieri mali trp. BCV. || 5 peccare trp. p. angeli BCX. || 15 sunt confirmati trp. BCPT. || 18 Rubrica om. MV. || 21 per om. BCW.]

⁸

⁹

¹⁰ trp. p. angeli BCX. || 15 sunt confirmati trp. BCPT. || 18 Rubrica om. MV. || 21 per om. BCW.]

¹¹

¹²

Cap. 6 (38).

Quod magicae artes virtute et scientia diaboli valent, quae virtus et scientia est ei data a Deo, vel ad fallendos malos, vel ad monendos vel ad exercendos bonos. Quorum scientia atque virtute etiam magicae artes exercentur. Quibus tamen tam scientia quam potestas a Deo data est², vel ad fallendos fallaces, vel ad monendos fideles, vel ad exercendam probandamque iustorum patientiam. — Unde Augustinus in libro III De Trinitate³: «Video, inquit, infirmae cogitationi quid possit occurrere, cur scilicet ista miracula etiam magicis artibus fiant: nam et magi Pharaonis serpentes fecerunt et alia. Sed illud est amplius admirandum, quomodo magorum potentia, quae serpentes facere potuit, ubi ad muscas minutissimas, scilicet cinifes, ventum est, omnino defecit: qua tertia plaga Aegyptus caedebatur. Ibi certe defecerunt magi dicentes⁴: Digitus Dei est hic. Unde intelligi datur nec ipsos quidem transgressores angelos et aërias potestates, in imam istam caliginem tanquam in sui generis carcerem ab illius sublimis aethereae puritatis habitatione detrusos, per quos magicae artes possunt quidquid possunt, valere aliquid, nisi data desuper potestate. Datur autem vel ad fallendos fallaces, sicut in Aegyptiis, et in ipsos etiam magos data est; ut in eorum spirituum operatione viderentur admirandi, a quibus fiebant damnandi; vel ad monendos fideles, ne tale aliquid facere pro magno desiderent: propter quod etiam nobis in Scriptura sunt prodita; vel ad exercendam, probandam manifestandamque iustorum patientiam».

Cap. 7 (39).

Transgressoribus angelis non servit ad nutum materia rerum visibilium. «Nec¹ putandum est istis transgressoribus angelis ad nutum servire hanc visibilium rerum materiam, sed Deo potius, a quo haec potestas datur, quantum incommutabilis iudicat».

Cap. 8 (40).

1. Quod non sunt creatores, licet per eos magi ranas et alia fecerunt, sed solus Deus. «Nec sane creatores illi mali angeli dicendi sunt quia per illos magi ranas et serpentes fecerunt: non enim eas ipsi creaverunt».

2. De seminibus omnium corporum, quorum creator ipse solus creator est². «Omnium quippe rerum quae corporaliter visibiliterque nascuntur, occulta quaedam semina in corporeis mundi huius elementis latent, quae Deus originaliter eis indidit. Ipse ergo creator est omnium rerum, qui creator est invisibilium seminum. Quia quaecumque nascendo ad oculos nostros exeunt, ex occultis seminibus accipiunt progrediendi hic primordia, et incrementa debitae magnitudinis distinctionesque formarum ab originalibus, ut ita dicam, regulis sumunt».

3. Sicut parentes non dicuntur creatores filiorum nec agricolae frugum, ita nec boni angeli nec mali, etsi per eorum ministerium fiant creaturae. «Sicut ergo nec parentes dicimus creatores hominum, nec agricolas creatores frugum, quamvis eorum extrinsecus adhibitis motibus ista creanda Dei virtus interius operetur: ita non solum malos, sed nec bonos angelos fas est putare creatores. (Nota: hic innuit eos habere corpus*.) Sed pro subtilitate sui sensus et corporis, semina istarum rerum nobis occultiora noverunt, et ea per congruas temperationes elementorum latenter spargunt, atque ita et gignendarum rerum et accelerandorum incrementorum praebent occasiones. Sed nec boni haec nisi quantum Deus iubet, nec mali haec iniuste faciunt nisi quantum iuste ipse permittit».

4. Iniquus habet a se voluntatem malam, a Deo vero potestatem iuste accipit. «Nam iniqui malitia voluntatem suam habet iniustam, potestatem autem non nisi iuste accipit, sive ad suam poenam sive ad aliorum, vel poenam malorum vel laudem bonorum».

¹³ monendum NW, admonendos T.]

¹⁴

¹⁵ Hi O, Si P (Aug.), Aug. habet si add. interl. V². || sui om. OP, add. interl. R. || 30 Rubrica om. LRVW. || 31 habet] habent LMTVX.]

¹⁶

Cap. 9 (41).

Sicut iustificationem mentis, ita creationem rerum solus Deus operatur, licet creatura exterius serviat. «Sicut¹ ergo mentem nostram iustificando formare non potest nisi Deus, praedicare autem extrinsecus Evangelium etiam homines possunt, non solum boni per veritatem, sed etiam mali per occasionem²: ita creationem rerum visibilium Deus interius operatur; exteriores autem operationes atque contemperationes sive occasiones ab angelis tam bonis quam malis vel etiam hominibus adhibentur. — «Sed³ haec ab hominibus tanto difficilius adhibentur, quantum desunt sensuum subtilitates et corporum mobilitates in membris terrenis et pigris. Unde qualibuscumque angelis vicinas causas ab elementis contrahere quanto facilius est, tanto mirabiliores in huiusmodi operibus eorum exsistunt celeritates. Sed non est creator nisi qui principaliter ista format; nec quisquam hoc potest nisi unus creator Deus». — «Aliud⁴ est enim ex intimo ac summo causarum cardine condere ac ministrare creaturam, quod facit solus creator Deus; aliud autem pro distributis ab illo viribus et facultatibus aliquam operationem forinsecus admovere, ut tunc vel tunc, sic vel sic exeat quod creatur. Ista quippe originaliter ac primordialiter in quadam textura elementorum cuncta iam creata sunt, sed acceptis opportunitatibus prodeunt».

Cap. 10 (42).

1. Quod angeli mali multa possunt per naturae vigorem, quae non possunt propter Dei vel bonorum angelorum prohibitionem, id est quia non permittuntur. Illud quoque sciendum est, quod angeli mali quaedam possunt per naturae subtilitatem, quae tamen non possunt propter Dei vel bonorum angelorum prohibitionem, id est quia non permittuntur illa facere a Deo vel ab angelis bonis: possent utique fecisse cinifes, qui ranas serpentesque fecerunt. Quaedam vero non possunt facere etiam si permittantur ab angelis superioribus, quia non permittit Deus.

2. Quare non potuerunt producere cinifes qui ranas et serpentes fecerunt. Unde Augustinus in libro III De Trinitate¹: «Ex ineffabili potentatu Dei fit, ut quod possent mali angeli si permitterentur, ideo non possunt quia non permittuntur. Neque enim occurrit alia ratio cur non potuerunt facere cinifes, qui ranas serpentesque fecerunt, nisi quia maior aderat dominatio prohibentis Dei per Spiritum Sanctum; quod etiam magi confessi sunt dicentes²: Digitus Dei est hic. Quid autem possint per naturam nec possint propter prohibitionem, et quid per ipsius naturae suae conditionem facere non sinantur, homini explorare difficile est, immo impossibile. (Per simile ostendit³.) Novimus hominem posse ambulare, et neque hoc posse si non permittatur; volare autem non posse etiam si permittatur. Sic et illi angeli quaedam possunt facere si permittantur ab angelis potentioribus ex imperio Dei; quaedam vero non possunt etiam si ab eis permittantur, quia ille non permittit, a quo illis est talis naturae modus; qui etiam per angelos suos illa plerumque non permittit, quae concessit ut possint».

Cap. 1 (43).

1. Utrum angeli omnes corporei sint: quod quibusdam visum est, quibus Augustinus consentire videtur, dicens omnes angelos ante casum habuisse corpora tenuia et spiritualia, sed in casu mutata in deterius malorum corpora ut in eis possent pati. Solet etiam in quaestione versari apud doctos utrum angeli omnes, boni scilicet ac mali, corporei sint, id est corpora habeant sibi unita. — Quod aliqui putant⁴, innitentes verbis Augustini, qui dicere videtur quod angeli omnes ante confirmationem vel lapsum corpora aëria habuerint, de puriore ac superiore aëris parte formata, ad faciendum habilia, non ad patiendum. Et angelis bonis, qui perstiterunt, talia conservata sunt corpora ut in eis possint facere et non pati; quae tantae sunt tenuitatis ut a mortalibus videri non valeant, nisi supervestita aliqua grossiori forma, qua assumpta videntur, depositaque videri desinunt. Angelis vero malis mutata sunt in casu corpora in deteriorem qualitatem spissioris aëris. Sicut enim a loco digniori in inferiorem locum, id est in caliginosum aërem, deiecti sunt, ita illa corpora tenuia transformata sunt in deteriora corpora et spissiora, in quibus possent pati a superiori elemento, id est ab igne.

¹ accipiunt TVX. || 12 quantum] quanto BCNRT (Aug.).]

²

³ potuerint LM (Aug.). || 10 Rubrica om. MNVW. || simile] similitudinem OP. || 19 angeli omnes trp. LMVX. || 20 omnes angelos trp. BCLMNTW.]

⁴

⁵

⁶

2. Et hoc Augustinus sensisse videtur, Super Genesim 2 ita dicens: «Daemones aëria dicuntur animalia, quia corporum aëriorum natura vigent; nec per mortem dissolvuntur, quia praevalet in eis elementum aptius ad faciendum quam ad patiendum. Ad patiendum enim humor et humus, ad faciendum aër et ignis aptitudinem praebent. Transgressores vero angeli, cum principe suo (nunc diabolo, tunc archangelo), non mirum si post peccatum in hanc caliginem detrusi sunt. Neque etiam hoc mirum est, si conversi sunt ex poena in aëriam qualitatem qua possint ab igne pati. Caliginosa tamen aëris tenere tantum permissi sunt, qui eis quasi carcer sit usque ad tempus iudicii». Ecce his verbis videtur Augustinus id tradere quod quidam opinantur de corporibus angelorum.

3. Quibusdam videtur Augustinus illud non ita sentiendo dixisse, sed opinionem referendo. Hoc autem eum alii dixisse adstruunt non ita sentiendo, sed opinionem aliorum referendo 3. Quod ex ipsius verbis diiudicare volunt, quibus ait: «Daemones dicuntur aëria animalia», non ait «sunt»; ita enim quidam dicebant 2. De habitatione vero caliginosi aëris in quem detrusi sunt, non opinando, sed rei veritatem asserendo, eum tradidisse dicunt; quod ipsius locutionis distinctio ostendit. Dicunt quoque plurimos catholicos tractatores in hoc convenisse atque id concorditer docuisse, quod angeli incorporei sunt, nec corpora habent sibi unita; assumunt autem aliquando corpora, Deo praeparante, ad impletionem ministerii sibi a Deo iniuncti, eademque post expletionem deponunt. In quibus corporibus hominibus apparuerunt atque locuti sunt; et aliquando quidem locuti sunt ex persona Dei sine distinctione alicuius personae, aliquando ex persona Patris vel Filii sive Spiritus Sancti.

Cap. 2 (44).

1. Quod Deus in corporalibus illis antiquis formis apparuit. Nec dubitandum est Deum in corporalibus formis apparuisse hominibus, sicut Augustinus in II libro De Trinitate 3 ostendit, conferens diversa Scripturae testimonia, ex quibus Deum in corporeis figuris hominibus apparuisse probat; et aliquando ex persona Dei sine distinctione, aliquando sub distinctione personarum, sermonem esse factum eis.

2. De perplexa quaestione quam ponit Augustinus, quaerens an ad exhibendum has corporales apparitiones creatura nova sit formata, an angeli qui ante erant missi; et si ipsi missi sunt, utrum servata qualitate sui spiritualis corporis, aliquam speciem corporalem de corpulentiori materia assumpserint, an suum proprium corpus mutaverint in speciem suae actioni aptam. Sed ubi Deum hominibus in corporalibus imaginibus apparuisse asserit, perplexam quaestionem proponit 4, quam nec absolvit, quaerens «utrum in illis corporalibus apparitionibus creatura aliqua crearetur ad illud opus tantum, in qua Deus hominibus appareret; an angeli qui ante erant ita mitterentur, ut manentes in suis spiritualibus corporibus, assumerent ex corpulenta inferiorum elementorum materia aliquam speciem corporalem, quam coaptatam quasi aliquam vestem mutarent in quaslibet species corporales, veras quidem; an suum proprium verterent in species aptas actionibus suis per virtutem sibi a Deo datam». mutarent in quaslibet species corporales, veras quidem; an ipsum corpus suum proprium verterent in species aptas actionibus suis per virtutem sibi a Deo datam».

⁷

⁸ habeant* MNW. 18–23 Rubrica abbrev. RX.]

3. Ait enim Augustinus ita in III libro De Trinitate 1: Quaerendum est, «in illis antiquis corporalibus formis et visis», «utrum ad hoc opus tantum creatura formata sit, in qua Deus, sicut tunc oportuisse iudicavit, humanis ostenderetur aspectibus; an angeli qui iam erant ita mittebantur, ut ex persona Dei loquerentur, assumentes corporalem speciem de creatura corporea in usum ministerii sui; aut ipsum corpus suum, cui non subduntur, sed subditum regunt, mutantes atque vertentes in species quas vellent, accommodatas atque aptas actionibus suis, secundum attributam sibi a Creatore potentiam».

4. Concedit angelos mitti, sed reliqua expedire non sufficit, «Sed fateor excedere vires intentionis meae, utrum angeli, manente spiritali sui corporis qualitate, per hanc occultius operantes assumant ex inferioribus elementis corpulentioribus, quod sibi coaptatum quasi aliquam vestem, mutent et vertant in quaslibet species corporales, et ipsas veras, sicut aqua vera in verum vinum conversa est a Domino 3; an ipsa propria corpora et sua transforment in id quod volunt, accommodatum ad id quod agunt. Quod horum sit, quoniam homo sum, nullo experimento comprehendere valeo, sicut angeli qui agunt».

5. Attende, lector, quia quaestionem propositam non solvit, sed indiscussum relinquit utrum angeli qui mittebantur, servatis suis propriis spiritalibus corporibus, supervestirentur aliqua corpulentiori specie in qua possent videri, an ipsum corpus mutarent et transformarent in quamcumque speciem vellent, in qua possent cerni. In quibus verbis videtur Augustinus attestari 4 angelos esse corporeos, ac propria et spiritalia habere corpora.

Cap. 3 (45).

Quod Deus in specie qua Deus est nunquam mortalibus apparuit. Ceterum haec velut nimis profunda atque obscura relinquentes, illud indubitanter teneamus, quod Deus in specie essentiae suae nunquam mortalibus apparuit, sicut famulo suo Moysi dicit 1: Non videbit me homo et vivet. Et in Evangelio Ioannis legitur 2: Deum nemo vidit unquam. «Visibile 3 enim quidquam non est, quod non sit mutabile». Ideo «substantia sive essentia Dei, quoniam nullo modo mutabilis est, nullo modo potest per se ipsam esse visibilis. Proinde illa omnia quae Patribus visa sunt, cum Deus illis praesentaretur, per creaturam facta esse manifestum est. Etsi nos latet quomodo ea ministris angelis fecerit Deus, per angelos tamen esse facta dicimus». «Audeo 4 igitur fiducialiter dicere nec Deum Patrem, nec Verbum eius, nec Spiritum eius, qui est unus Deus, per id quod est atque idipsum est ullo modo esse mutabilem, ac per hoc multo minus visibilem».

Cap. 4 (46).

1. Utrum daemones intrent corpora hominum substantialiter et illabantur mentibus hominum. Illud etiam consideratione dignum videtur, utrum daemones, sive corporei sive incorporei sint, hominum substantialiter intrent corpora eorumque animabus illabantur; an ideo intrare dicantur, quia malitiae suae effectum ibi exercent, Dei permissione opprimendo atque vexando eas, vel in peccatum pro voluntate sua trahendo. — Quod in homines introeant atque ab eis expulsi exeant, Evangelium aperte declarat 5, commemorans daemonia in quosdam ingressa et per Christum deiecta; sed utrum secundum substantiam fuerint ingressa, an propter mali effectum dicantur ingressa, non adeo perspicuum est.

2. Quod daemones substantialiter non illabuntur animis hominum, sed ob malitiae effectum dicuntur intrare. De hoc autem Gennadius in Definitionibus ecclesiasticorum dogmatum 6 ait: «Daemones per inergiam (operationem) non credimus substantialiter illabi animae, sed applicatione et oppressione uniri. Illabi autem menti illi soli possibile est qui creavit, qui natura subsistens incorporeus, capabilis est suae facturae». Ecce hic videtur insinuari quod substantialiter non illabantur daemones vel introeant corda hominum.

⁹ cor.* E. 20 indiscussum] indiscussam BCTV. propriis om. OEUS. 22 habuerunt] dec. C. 29 quamcumque om. CCL. 9. 2 Ibid., n. 5 (PL 42, 870s; CCL 50, 150); 3 Ibid., locos supra citatos, p. 366, nota 3; praesertim De civit. Dei, XXI, c. 10 (PL 41, 724s; CSEL 40-II, 537s; CCL 48, 775s).]

¹⁰

3. Beda quoque super illum locum Actuum Apostolorum 1, ubi Petrus ait Ananiae: Cur tentavit vel implevit Satanas cor tuum, dicit: «Notandum quod mentem hominis iuxta substantiam nihil implere possit nisi creatrix Trinitas; quia tantummodo secundum operationem et voluntatis instinctum anima de his quae sunt creata impletur. Implet vero Satanas cor alicuius, non quidem ingrediens in eum et in sensum eius, neque introiens aditum cordis: siquidem potestas haec solius Dei est; sed callida et fraudulenta deceptione animam in affectum malitiae trahens per cogitationes et incentiva vitiorum, quibus plenus est. Implevit ergo Satanas cor Ananiae non intrando, sed malitiae suae virus inserendo». — Idem 2: «Spiritus immundus, flamma virtutum de cordibus fidelium expulsus, doctoribus veritatis venenum persecutionis infundit».

4. His auctoritatibus ostenditur quod daemones non substantialiter intrant corda hominum, sed propter malitiae effectum; de quibus pelli dicuntur, cum nocere non sinuntur.

Cap. 1 (47).

De ordinum distinctione, et quot sint. Post praedicta superest cognoscere de ordinibus angelorum quid Scriptura tradat; quae in pluribus locis 3 novem esse ordines angelorum promulgat, scilicet Angelos, Archangelos, Principatus, Potestates, Virtutes, Dominationes, Thronos, Cherubin et Seraphin. — Et inveniuntur in istis ordinibus tria terna esse, et in singulis tres ordines, ut Trinitatis similitudo in eis insinuetur impressa.

Unde Dionysius 1 tres ordines angelorum esse tradit, ternos in singulis ponens. Sunt enim tres superiores, tres inferiores, tres medii; superiores: Seraphin, Cherubin, Throni; medii: Dominationes, Principatus, Potestates; inferiores: Virtutes, Archangeli, Angeli.

Cap. 2 (48).

1. Quid appellatur ordo et quae sit ratio nominis cuiusque. Hic considerandum est quid appelletur ordo; deinde 2 utrum ab ipsa creatione fuerit distinctio illorum ordinum.

2. Ordo angelorum dicitur multitudo caelestium spirituum, qui inter se in aliquo munere gratiae similantur, sicut et in naturalium datorum munere conveniunt. Ut verbi gratia Seraphin dicuntur qui prae aliis ardent caritate: seraphin interpretatur ardens vel succendens 3; Cherubin, qui prae aliis in scientia eminent: cherubin enim interpretatur plenitudo scientiae 4. Thronus dicitur sedes; Throni autem vocantur, ut beatus Gregorius ait 5, qui divinitatis gratia replentur, ut in eis sedeat Deus et per eos iudicia decernat atque informet. Dominationes vocantur qui Principatus et Potestates transcendunt. Principatus dicuntur qui sibi subiectis quae sunt agenda disponunt, eisque ad explenda divina mysteria principantur. Potestates nominantur hi qui hoc ceteris potentius in suo ordine acceperunt, ut virtutes adversae, eis subiectae, eorum refrenentur potestate, ne homines tentare tantum valeant quantum desiderant. Virtutes vocantur illi per quos signa et miracula frequenter fiunt; Archangeli qui maiora nuntiant, Angeli qui minora.

¹

² participatione* (NW, vel participatione add. interl. T, om. CMX). 17 decernat] discernat BCNOPVX. atque informet orig. LMRTX. 22 tentare tantum trp. LMT.]

³

Cap. 3 (49).

1. Quod haec nomina non propter se, sed propter nos eis data sunt, quae sumpta sunt a donis gratiae quae non habent singulariter, sed excellenter, et a praecipuis nominantur. Haec nomina illis non propter se, sed propter nos data sunt. Qui enim sibi noti sunt contemplatione, nobis innotescunt cognominatione. Et nominantur singuli ordines a donis gratiarum quae non singulariter, sed excellenter data sunt in participatione. In illa enim caelesti patria, ubi plenitudo boni est, licet quaedam data sint excellenter, nihil tamen possidetur singulariter. Omnia enim in omnibus sunt, non quidem aequaliter, quia alii aliis sublimius possident, quae tamen omnes habent. Cumque omnia dona gratiarum superiores ordines sublimius et perfectius perceperint, tamen ex praecipuis sortiti sunt vocabula, inferioribus cetera relinquentes ordinibus ad cognominationem. Ut Seraphin, qui ordo excellentissimus aestimatur, tam dilectionem quam cognitionem divinitatis et cetera virtutum dona ceteris omnibus sublimius percepit; et tamen ab excellentiori dono, id est a caritate, nomen accepit ille superior ordo: maius enim donum est caritas quam scientia 1, item maius est scire quam iudicare: scientia namque informat iudicium; ideoque secundus ordo a secundo dono, id est cognitione veritatis, appellatus est, scilicet Cherubin. Ita et de aliis intelligendum est.

2. Assignatur ergo excellentia ordinum secundum excellentiam donorum; et tamen, sicut Gregorius ait 2, illa dona omnibus sunt communia. Omnes enim ardent caritate et scientia pleni sunt; sic et de aliis, sed quidam aliis excellentius, ut iam dictum est, ipsa acceperunt, a quibus et nominantur. Unde Gregorius: «In illa summa civitate quisque ordo eius censetur nomine, quam plenius accepit in munere».

3. Et Gregorii dicta. Sed oritur hic quaestio talis: Si quisque ordo ab illo dono nominatur quod plenius possidet, tunc Cherubin in scientia praeminet omnibus, quia a scientia nominatur. Sed qui magis diligit, plus cognoscit: tantum enim, ut tradit auctoritas 1, cognoscit ibi quisque quantum diligit; itaque Seraphin non solum in caritate, sed etiam in scientia praeminent.

4. Explanatio illius auctoritatis. Ideoque auctoritas illa 2 sic videtur intelligenda, ut comparatio non referatur ad omnes ordines, sed ad quosdam, scilicet inferiores. Ille enim ordo non plenius Seraphin accipit scientiam in munere, sed plenius aliis ordinibus qui sunt inferiores; nec nominatur quisque ordo ab omni re quam plenius aliis accepit, sed ab aliqua rerum quas accepit.

5. Alia determinatio eiusdem. Vel potest comparatio referri non ad ipsos ordines, sed ad alia dona; nec ad omnia alia dona, sed ad quaedam. Sicut enim homines cum plura habeant dona, quaedam aliis excellentius possident, ita forte et angeli quibusdam muneribus magis pollent et aliis quibusdam minus.

Cap. 4 (50).

1. Utrum ordines ab initio creationis ita distincti fuerint. Iam nunc inquirere restat utrum isti ordines a creationis initio ita distincti fuerint. — Quod ita fuerint distincti a primordio suae conditionis, videtur testimonio auctoritatis 3 insinuari, quae tradit de singulis ordinibus aliquos cecidisse. De ordine namque superiori Lucifer ille fuit, quo nullus dignior conditus est 4. Apostolus etiam Principatus et Potestates tenebrarum nominat 5, ostendens de ordinibus illis cecidisse, qui cum in malis ministerium exerceant, non tamen penitus nominibus ordinum suorum privati sunt.

Cap. 3. de Hugone, De Sacram., I, 5, 32 (PL 176, 261 D–262 A); Summa sent., II, 5 (PL 171, 1113 B–D; 176, 86 A–C). Cap. 4. Summa sent., II, 5 (PL 171, 1113 B–D; 176, 86 A–C).

⁴

⁵

2. Sed non videtur illud posse stare. Non enim tunc caritate ardebant, nec sapientia pollebant, neque in eis Deus sedebat: si enim haec habuissent, non cecidissent; non ergo tunc erant Seraphin vel Cherubin vel Throni.

3. Quod ante casum non fuerunt hi ordines, quia non ante habebant dona gratiae, quae quibusdam cadentibus, aliis apposita ferunt. Ad quod dicimus quia ante casum quorundam non erant isti ordines, quia nondum habebant dona in quorum participationibus conveniunt; sed quibusdam cadentibus, aliis apposita sunt; eisque qui ceciderunt collata fuissent eadem dona si perstitissent. Ideoque Scriptura dicit de singulis ordinibus aliquos cecidisse, non quia fuissent in ordinibus et postea corruerint, sed quia si perstitissent, eorum aliqui in singulis fuissent ordinibus, qui et in naturae tenuitate et in formae perspicacitate differentes gradus habebant, sicut illi qui perstiterunt. — Alii enim, ut praediximus 1, superiores, alii inferiores conditi sunt; superiores, qui natura magis subtiles et sapientia amplius perspicaces; inferiores, qui natura minus subtiles et intelligentia minus perspicaces facti sunt. Has autem invisibiles differentias invisibilium solus ille ponderare potuit, qui omnia in numero et mensura et pondere disposuit 2: (Augustinus, Super Genesim 3:) «id est in se ipso, qui est mensura omni rei modum praefigens, et numerus omni rei speciem praebens, et pondus omnem rem ad stabilitatem trahens, id est terminans et formans et ordinans omnia».

Cap. 5 (51).

1. Utrum omnes angeli eiusdem ordinis sint aequales. Praeterea considerari oportet utrum omnes angeli eiusdem ordinis aequales sint. Ita esse quibusdam placuit; sed non est hoc probabile nec assertione dignum, quia Lucifer, qui fuit de collegio superiorum, ipsis etiam dignior fuit, qui aliis excellentiores creati fuerant. Ex quo percipitur quod si perstitisset, in ordine superiori fuisset, et aliis eiusdem ordinis dignior exstitisset.

2. Per simile ostendit non omnes eiusdem ordinis pares esse. Sicut enim unus est ordo Apostolorum et alter Martyrum, et tamen in Apostolis alii sunt aliis digniores, similiter et in Martyribus alii aliis sunt superiores: ita et in ordinibus angelorum recte creditur esse.

Cap. 6 (52).

1. Quomodo dicat Scriptura decimum ordinem ex hominibus compleri, cum non sint nisi novem ordines. Notandum etiam quod decimus ordo legitur 1 de hominibus restaurandus. Sed cum non sint nisi novem ordines, nec plures fuissent etiam si illi perstitissent qui ceciderunt, moventur lectores quomodo Scriptura dicat decimum ordinem compleri ex hominibus.

2. Gregorius namque dicit 3 homines assumendos in ordine angelorum: quorum alii assumuntur in ordine superiorum, qui scilicet magis ardent caritate; alii in ordine inferiorum, qui scilicet minus perfecti sunt. Ex quo apparet non esse de hominibus formandum decimum ordinem, tamquam novem sint angelorum et decimus hominum, sed homines pro qualitate meritorum statuendos in ordinibus angelorum.

3. Quod ergo legitur decimus ordo complendus de hominibus, ex tali sensu dictum fore accipi potest. Quia de hominibus restaurabitur quod in angelis lapsum est; de quibus tot corruerunt unde posset fieri decimus ordo. Propter quod Apostolus dicit 4 restaurari omnia in Christo, quae in caelis et quae in terris sunt; quia per Christum redemptum est humanum genus, de quo fit reparatio ruinae angelicae; tamen non minus salvaretur homo, etsi angelus non cecidisset.

Cap. 6. Summa sent., II, 5 (PL 171, 1114 B–D; 176, 87 A–C); cf. Hugo, De sacram., I, 5, 30 (PL 176, 260 D); Honorius Augustod., Liber XII quaestionum, q. 5 (PL 172, 1180s).

⁶

⁷ quod* LRVX.]

Cap. 7 (53).

1. Quod homines assumuntur iuxta numerum stantium, non lapsorum. Non enim iuxta numerum eorum qui ceciderunt, sed eorum qui permanserunt, homines ad beatitudinem admittuntur. Unde Gregorius: «Superna illa civitas ex angelis et hominibus constat; ad quam credimus tantum humani generis ascendere, quantos illic contigit angelos remansisse, sicut scriptum est in Cantico Deuteronomio: Statuit terminos populorum iuxta numerum angelorum Dei» 2.

2. Quidam dicunt secundum numerum lapsorum angelorum homines reparandos. A quibusdam 3 tamen putatur quod homines reparentur iuxta numerum angelorum qui ceciderunt, ut illa caelestis civitas nec suorum civium numero privetur, nec maiori copia regnet. — Quod Augustinus in Enchiridion 4 sentire videtur, non asserens de hominibus plus salvari quam corruit de angelis, sed non minus, ita dicens: «Superna Ierusalem, mater nostra 5, civitas Dei, nulla civium suorum numerositate fraudabitur, aut uberiore etiam copia fortasse regnabit. Neque enim numerum aut sanctorum hominum, aut immundorum daemonum novimus, in quorum locum succedentes filii catholicae matris, quae sterilis apparebat in terris 6, in ea pace de qua illi ceciderunt, sine ullo temporis termino permanebunt. Sed illorum civium numerus, sive qui est, sive qui fuit, sive qui futurus est, in contemplatione eius artificis est qui vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt 7». Ecce aperte dicit non minus de hominibus salvari quam corruit de angelis, sed plus non asserit.

Cap. 1 (54).

1. An omnes spiritus caelestes mittantur, et ponit duas opiniones et auctoritates quibus innituntur. Hoc etiam investigandum est, utrum omnes illi caelestes spiritus ad exteriora nuntianda mittantur. — Quidam putant aliquos in illa multitudine esse qui foras pro officio exeunt, alios qui semper intus assistunt, sicut scriptum est in Daniele 1: Millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei. Item Dionysius in Hierarchia 2, quae sacer principatus dicitur, de praelatione spirituum ait: «Superiora illa agmina ab intimis nunquam recedunt, quoniam ea quae praeminent, usum exterioris officii nunquam habent». His auctoritatibus nituntur, qui angelos mitti nisi inferiores infitiantur.

2. Obiectio contra illos. Quibus obicitur quod Isaias ait 3: Volavit ad me unus de Seraphin, qui ordo superior est et excellentior. Ideoque, si de illo ordine mittuntur, non est ambigendum quin etiam et de aliis mittantur. Apostolus quoque ait 4: Omnes sunt administratorii spiritus, in ministerium missi. His testimoniis asserunt quidam omnes angelos mitti. Nec debet indignum videri si etiam superiores mittantur, cum et ille qui creator est omnium, ad haec inferiora descenderit.

3. Quaestio: si omnes mittuntur, cur unus tantum ordo nomine angelorum censetur. Hic oritur quaestio: si omnes mittuntur et nuntii Dei exsistunt, quare unus tantum inter novem ordines angelorum nomine censetur? — Ad quod quidam 5 dicunt omnes quidem mitti, sed alios saepius et quasi ex officio iniuncto, qui proprie Angeli vel Archangeli nominantur; alios vero rarius mitti, scilicet maiores, causa extra communem dispensationem oborta, qui cum Angelorum ministerium suscipiunt, etiam nomen assumunt. Unde in Psalmo 1: Qui facit angelos suos spiritus, quia illi qui natura spiritus sunt, aliquando angeli, id est nuntii, fiunt.

¹

Cap. 1. Summa sent., II, 6 ( PL 171, 1115 A–C, 176, 87 C–88 A), ex Hugone, De sacram., I, 5, 33 (PL 176, 262 B–C); Gregorius Magnus, In Evang., hom. 34, n. 12 (PL 76, 1254 A–C). saepius et quasi ex officio iniuncto, qui proprie Angeli vel Archangeli nominantur; alios vero rarius mitti, scilicet maiores, causa extra communem dispensationem oborta, qui cum Angelorum ministerium suscipiunt, etiam nomen assumunt. Unde in Psalmo 1: Qui facit angelos suos spiritus, quia illi qui natura spiritus sunt, aliquando angeli, id est nuntii, fiunt.

²

Cap. 2 (55).

1. Putant quidam Michael, Gabriel, Raphael de superiori ordine fuisse, et sunt nomina spirituum, non ordinum. Et putant illi Michael, Gabriel, Raphael de superiori ordine fuisse, «Michael 2 interpretatur “quis ut Deus”; Gabriel, fortitudo Dei; Raphael, medicina Dei». Nec sunt ista nomina ordinum, sed spirituum. — Et dicunt quidam singulum horum unius proprie ac singulariter spiritus esse nomen; alii vero non unius singulariter et determinate, sed tunc huius, nunc illius esse nomen, secundum qualitatem eorum ad quae nuntianda vel gerenda mittuntur. Sicut et daemonum quaedam nomina sunt, quae quidam putant unius esse propria, alii vero pluribus communia. Diabolus quippe, qui graece ita vocatur, et criminator interpretatur vel deorsum fluens, hebraice dicitur Satan, id est adversarius. Dicitur et Belial, id est apostata et absque iugo. Dicitur etiam Leviathan, id est additamentum eorum 3. Et alia plura reperies nomina, quae vel unius spiritus sunt propria, vel pluribus communia.

2. Quomodo determinent praedictas auctoritates, quae videntur adversari, qui dicunt omnes angelos mitti. Qui autem omnes angelos mitti asserunt, praemissas auctoritates, Danielis scilicet et Dionysii 4, ita determinant: dicuntur superiora agmina Deo assistere et ab intimis nunquam recedere, non quin aliquando mittantur, sed quia rarissime ad exteriora prodeunt; neque tunc ab intimis recedunt, sed Dei praesentiae et contemplationi semper assistunt; quod etiam faciunt qui frequenter mittuntur 1.

3. Quos alii dicant mitti et quos dicant non mitti, cum determinatione auctoritatum quae videntur sibi adversari. Alii vero dicunt tres ordines supremos, scilicet Seraphin, Cherubin et Thronos, ita Creatori assistere quod ad exteriora non exeunt; inferiores autem tres ad exteriora mitti; tres vero medios inter utrosque consistere, non modo dignitate vel loco, sed etiam officio, quia praeceptum divinum a superioribus accipiunt et deferunt ad inferiores. Ideoque, cum supremi mediis, et medii imis, atque hi hominibus praeceptum Dei nuntient, merito omnes angelos nominari dicunt. Et ob id forte Apostolus dixit 2 omnes spiritus administratores esse Filii et mitti in ministerium; vel per omnes non singulos ordines, sed de inferioribus ordinibus singulos angelos complexus est. Illud vero quod Isaias dicit 3, per verba Dionysii determinant dicentis 4: «Hi spiritus qui mittuntur, percipiunt horum vocabulum quorum gerunt officium». Unde dicunt illum angelum qui missus est ad Isaiam, ut mundaret et incenderet labia Prophetae, fuisse de ordine inferiorum; sed ideo dictum esse de Seraphin, quia veniebat incendere et consumere delicta Isaiae.

Cap. 1 (56).

1. Quod quaeque anima habet angelum bonum ad sui custodiam delegatum et malum ad exercitium. Illud quoque sciendum est, quod angeli boni deputati sunt ad custodiam hominum, ita ut quisque electorum habeat angelum ad sui profectum atque custodiam specialiter delegatum. — Unde in Evangelio 1 Veritas a pusillorum scandalo prohibens ait: Angeli eorum semper vident faciem Patris. Angelos dicit eorum esse, quibus ad custodiam deputati sunt. Super quem locum Hieronymus 2 tradit unamquamque animam ab exordio nativitatis habere angelum ad sui custodiam deputatum, inquiens ita: «Magna dignitas animarum est, ut unaquaeque habeat ab ortu nativitatis in custodiam sui angelum delegatum».

2. Gregorius quoque dicit 3 quod quisque unum bonum angelum sibi ad custodiam deputatum, et unum malum ad exercitium habet. Cum enim omnes angeli boni nostrum bonum velint communiterque saluti omnium studeant, ille tamen qui deputatus est alicui ad custodiam, eum specialiter hortatur ad bonum, sicut legitur de angelo Tobiae 4, et de angelo Petri in Actibus Apostolorum 5. Similiter et mali angeli, cum desiderent malum hominum, magis tamen hominem ad malum incitat, et ad nocendum fortius instat, ille qui ad exercitium eius deputatus est.

3. Utrum singulis hominibus singuli angeli, an pluribus unus deputatus sit. Solet autem quaeri utrum singuli angeli singulis hominibus, an unus pluribus ad custodiam vel exercitium deputatus sit. Sed cum electi tot sint quot et boni angeli sunt, plures constat esse omnes simul bonos et malos homines quam boni angeli sint. Et cum tot sint electi quot angeli boni, et angeli boni plures sint quam mali, pluresque sint homines mali quam boni, non est ambiguum plures esse bonos homines quam sint mali angeli, et plures esse malos homines quam sint mali angeli vel boni angeli.

4. Confirmat unum angelum pluribus hominibus deputari, sive simul sive diversis temporibus. Ideoque dici oportet unum eundemque angelum, bonum vel malum, pluribus hominibus deputari ad custodiam vel exercitium, sive eodem tempore, sive diversis temporibus. eodem tempore vel diversis temporibus, quia videtur quibusdam 1 quod omnes homines qui sunt simul in aliquo tempore, singuli singulos angelos habere possint, bonos vel malos, quia licet maior sit numerus hominum, computatis in unum omnibus qui fuerunt et sunt et futuri sunt, quam angelorum, tamen quia homines decedentibus hominibus succedunt, et ideo nunquam simul sunt in hac vita, angeli vero nunquam decedunt, sed simul omnes sunt: esse potest ut singuli hominum, dum in hac vita sunt, singulos habeant angelos, bonos vel malos, ad sui custodiam vel exercitium destinatos. Ceterum, sive ita sit sive non, non est dubitandum unumquemque habere angelum sibi deputatum, sive pluribus simul destinatus sit, sive uni singulariter. Nec est mirandum unum angelum pluribus hominibus ad custodiam deputari, cum uni homini plurium custodia deputetur, ita ut eorum quisque suum dicatur habere dominum vel episcopum vel abbatem.

¹

²

³

Cap. 2 (57).

1. Utrum angeli proficiant in merito vel in praemio usque ad iudicium. Praeterea illud considerari oportet, utrum angeli boni in merito vel in praemio proficiant usque ad iudicium.

2. Quibusdam videtur quod proficiant in utroque. Quod in meritis proficiant atque quotidie magis ac magis mereantur, quibusdam videtur, ex eo quia quotidie hominum utilitatibus inserviunt eorumque profectibus student. Quibus etiam nihilominus videtur quod et in praemio proficiant, scilicet in cognitione et dilectione Dei. Licet enim, ut aiunt, in confirmatione beatitudinem acceperint aeternam atque perfectam, augetur tamen quotidie eorum beatitudo, quia magis ac magis diligunt atque cognoscunt. — Caritas eorum meritum est et praemium nunc. Et est eorum caritas, qua Deum et nos diligunt, et meritum et praemium. meritum, quia per eam et obsequia ex ea nobis impensa merentur et in beatitudine proficiunt; et ipsa eadem est praemium, quia ea beati sunt.

⁴

⁵

3. Auctoritatibus confirmant quod dicunt. Et quod angeli proficiant in cognitione, ac per hoc in beatitudine, testimoniis Sanctorum confirmant. Dicit enim Isaias 1, ex persona angelorum Christi ascendentis magnificentiam admirantium: Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? Et in Psalmo 2: Quis est iste rex gloriae? Ex quibus apparet quod mysterium Verbi incarnati plenius cognoverunt angeli post impletionem quam ante. Et sicut in cognitione huius mysterii profecerunt, ita dicunt eos in deitatis cognitione proficere. — Quod autem in huius mysterii cognitione profecerint, evidenter docet Apostolus dicens 3: Quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, ut innotescat multiformis sapientia Dei per Ecclesiam Principibus et Potestatibus in caelestibus. Super quem locum dicit Hieronymus 4 «angelicas dignitates praefatum mysterium ad purum non intellexisse, donec completa est passio Christi et Apostolorum praedicatio per gentes dilatata».

4. Quod in hac sententia videtur Augustinus adversari Hieronymo. His autem videtur contradicere Augustinus, super eundem locum Epistolae 5 dicens: «Non latuit angelos mysterium regni caelorum, quod opportuno tempore revelatum est pro salute nostra. Illis ergo a saeculis innotuit supra memoratum mysterium, quia omnis creatura non ante saecula, sed a saeculis est».

5. Determinatio praedictarum auctoritatum *. — Haymo *. Attende, lector, quia videntur dissentire in hac sententia illustres doctores. Ideoque, ut omnis repugnantia de medio tollatur, praedicta Haymonem 6 sequentes ita determinemus, ut «illis angelis qui maioris dignitatis sunt, et per quorum ministerium illa nuntiata sunt, ex parte cognita a saeculis fuisse, utpote familiaribus et nuntiis; illis vero qui minoris dignitatis sunt incognita exstitisse» dicamus, usquequo impleta sunt et per Ecclesiam praedicata; et tunc ab omnibus angelis perfecte fuerunt cognita.

6. Constat itaque omnes angelos in cognitione divinorum mysteriorum secundum processum temporis profecisse. Unde non incongruenter ipsi iidem dicunt 1 angelorum scientiam ac beatitudinem augeri usque ad futuram consummationem, quando in scientia ac beatitudine perfectissimi erunt, ut nec augeatur amplius nec minuatur.

7. Aliorum opinio qui dicunt angelos in quibusdam praedictorum non profecisse. Alii autem dicunt angelos in confirmatione tanta deitatis dilectione atque notitia fuisse praeditos, ut in his ulterius non profecerint nec profecturi sint. Profecerunt tamen in scientia rerum exteriorum, sicut in cognitione sacramenti incarnationis et huiusmodi; sed non in contemplatione deitatis, quia trinitatem in unitate atque unitatem in trinitate non plenius intelligunt sive intellecturi sunt, quam ab ipsa confirmatione perceperunt. Ita etiam dicunt eos in caritate non profecisse post confirmationem, quia eorum caritas postea non est aucta. Et sic dicunt eos non profecisse in meritis, scilicet quantum ad vim merendi, sed non quantum ad numerum meritorum. Plura enim bona fecerunt postea, quae tunc non fecerant; sed eorum caritas, ex qua illa processerunt, non est aucta: ex qua tantum meruerunt antequam ista adderentur, quantum postea his adiectis.

8. Quid sit probabilius *. Illud vero quod alii superius dicunt, probabilius videtur, scilicet quod angeli usque ad iudicium in scientia et in aliis proficiant.

9. Quaedam auctoritates videntur obviare probabiliori sententiae. Quibus tamen videntur obviare quarundam auctoritatum verba. Ait enim Isidorus in libro De summo bono 2: «Angeli in Verbo Dei omnia sciunt antequam fiant». — Determinatio *. Sed nec omnes, nec omnia perfecte angelos scire dixit; et ideo eos in scientia proficere non removit.

10. Gregorius quoque in libro Dialogorum 3 ait: «Quid est quod ibi nesciant, ubi scientem omnia sciunt?» Videtur dicere quod omnia sciant angeli et nihil sit quod nesciant. — Item alia determinatio *. Sed accipiendum est hoc de his quorum cognitio beatum facit cognitorem, ut sunt ea quae ad mysterium Trinitatis et unitatis pertinent.

1 Isai. 63, 1. Cf. Glossa ordin. in h. l.: «Hoc in persona angelorum» (apud Lyranum, IV, 101r). 2 Ps. 23, 8; 3 Eph. 3, 9–10; 4 In h. l. (PL 26 [1845], 483 C); 5 De Genesi ad litt., V, c. 19, n. 38 (PL 34, 334s; CSEL 28-I, 162); 6 Haymo Altiss., in Eph. 3, 10 (PL 117, 715 A).

⁶

1 Id est Summa sent., II, 6 (PL 171, 1115 D–1116 A; 176, 88 C); 2 Sententiae, I, c. 10, n. 17 (PL 83, 556 C); 3 Lib. IV, c. 33 (PL 77, 376 B). Cf. etiam Moralia, II, c. 3, n. 3 (PL 75, 556 D).

Apparatus: 19 Epistolae om. LMRX. 23 Rubrica om. LVW. 1 Idem om. BCOPV. 4 quibusdam praedictorum praedictis BCX. 11 perceperunt pepererint BCPX. 13 scilicet sed X, sed hoc LNTVW, non MR, sed exp. R. 14 sed om. LNTVX. 18 Rubrica om. MRVW. 24 Determinatio om. RVWX. 28 Rubrica om. LMRVW.