Sentences, Books I–II

Cap. 1 (245).

1. De voluntate et fine ex quo et ipsa iudicatur. Post praedicta de voluntate eiusque fine disserendum est. Sciendum igitur est quod ex fine suo, ut ait Augustinus, voluntas cognoscitur, utrum recta an prava sit. Finis autem bonae voluntatis beatitudo est, vita aeterna, Deus ipse; malae vero finis est aliud, scilicet mala delectatio, vel aliquid aliud in quo non debet voluntas quiescere.

2. Quid sit bonus finis, scilicet caritas. Finem bonum insinuat Propheta dicens: Vidi finem omnis consummationis etc. Caritas ergo, cuius latum mandatum est, finis omnis consummationis est, id est omnis bonae voluntatis et actionis. Ad quam omne praeceptum referendum est. Unde Augustinus in Enchiridion¹: «Omnia praecepta divina referuntur ad caritatem, de qua dicit Apostolus²: Finis praecepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. Omnis itaque praecepti finis caritas est, id est ad caritatem refertur omne praeceptum. Quod vero ita fit, vel timore poenae, vel aliqua intentione carnali, ut non referatur ad caritatem, quae est dilectio Dei et proximi, nondum fit quemadmodum fieri oportet, quamvis fieri videatur. Tunc enim recte fiunt quae mandat Deus et quae consilio monet, cum referuntur ad dilectionem Dei et proximi». His verbis aperte insinuatur quis sit rectus finis voluntatis sive actionis, scilicet caritas; quae et Deus est, ut supra ostendimus³.

¹ quia add. LR, et add. V. 9 non est tr. p. Iniquitas (S) OP. 11 hymno] telu LMNTVW, add. interl. R. 12 reptilia] repetitia M, repentia LNRTVW. 14 diligenter trp. P. 20 non] ut BCX. 21 esse] est B. 24 ipse per Prophetam] propheta trp. BC. 30–31 Quod... Deo om. MNRVW.] ^{2 3 4 5} penam MNV. 7 Domino] deo add. LR. 9 ergo trp. p. Iniquitas (8) OP. 10 hymno] trium add. LMNTVW (Aug.). 14 diligenter trp. p. verbis LMNRTV. 20 non] ut BCX. 21 esse] est BNW, corr. in est V. 22 scilicet quod trp. LMRT. 24 ipse per Prophetam] propheta LMRV. 28 est] esse BPTVWX. 30 Quod... Deo om. MNRVW. 30–31 Quomodo... fecit om. RVW.] ⁶

Cap. 2 (246).

Quod Deus est finis omnis bonae actionis, quia caritas est; nec tantum Spiritus Sanctus, sed etiam Christus et Pater; nec hi sunt tres fines, sed unus. Qui ergo caritatem sibi ponit finem, Deum sibi ponit finem; unde et Christum finem legis ad iustitiam dicit Apostolus⁴ esse omni credenti. Et recte dicitur Christus finis legis ad iustitiam, quia, ut ait Augustinus in libro Sententiarum Prosperi⁵, «in Christo lex iustitiae non consumitur, sed impletur. Omnis enim perfectio ex ipso est, ultra quem non est quo spes se extendat». «Finis⁶ fidelium Christus est, ad quem cum pervenerit currentis intentio, non habet quo possit amplius invenire, sed habet id in quo debeat permanere». Finis ergo rectus atque supremus Deus est, Pater et Filius et Spiritus Sanctus; neque hi tres sunt tres fines, sed unus finis, quia non tres dii, sed unus est Deus.

Cap. 3 (247).

1. Quod omnes bonae voluntates unum habent finem, et tamen quaedam bonae diversos fines sortiuntur. Sed quaeritur utrum omnes bonae voluntates unum tantum habeant finem. — De hoc Augustinus in XI libro De Trinitate¹ ait ita: «Aliae atque aliae voluntates suos proprios fines habent, qui tamen referuntur ad finem illius voluntatis qua volumus beate vivere, et ad eam pervenire vitam quae non refertur ad aliud, sed amanti per se ipsam sufficiat. Quemadmodum voluntas videndi finem habet visionem, et voluntas videndi fenestram finem habet fenestrae visionem; altera vero est voluntas per fenestram videndi transeuntes, cuius item finis est visio transeuntium; ad quod etiam praedictae referuntur voluntates». — Item: «Rectae sunt voluntates et omnes sibimet religatae, si bona est illa ad quam cunctae referuntur; si autem prava est, pravae sunt omnes. Et ideo rectarum voluntatum connexio iter quoddam est ascendentium ad beatitudinem, quod certis velut passibus agitur; pravarum autem et distortarum voluntatum implicatio vinculum est, quo alligabitur qui hoc agit ut proiciatur in tenebras exteriores²». — His auctoritatum testimoniis evidenter monstratur plures in fidelibus rectas esse voluntates, proprios ac diversos fines habentes; et tamen unum eundemque, quia omnes referuntur ad unum, qui est finis finium, de quo paulo ante diximus³. Ita e converso forte est et in malis.

2. Quaedam huic sententiae videntur adversari. Verumtamen huic sententiae, qua dictum est fidelium quasdam rectas voluntates diversos fines sortiri et tamen ad unum referri, videtur obviare quod alibi Augustinus monet, ne scilicet nobis duos fines constituamus, ita inquiens in libro De sermone Domini in monte: «Non debemus ideo evangelizare ut manducemus, sed ideo manducare ut evangelizemus: ut cibus non sit bonum quod appetitur, sed necessarium quod adicitur; ut illud impleatur: Quaerite primum regnum Dei, et haec omnia adicientur vobis.» «Non dixit: Primum quaerite regnum Dei et deinde quaerite ista, quamvis sint necessaria, sed ait: Haec omnia adicientur vobis, id est haec consequentur, si illa quaeratis: ne cum ista quaeritis, illinc avertamini; aut ne duos fines constituatis, ut et regnum propter se appetatis, et ista necessaria propter illud. Ergo propter regnum Dei tantum debemus operari omnia, non solam, vel cum regno Dei, mercedem temporalem meditari». — Ecce hic aperte dicit: ne duos fines nobis constituamus, sed unum tantum, id est regnum Dei; cum supra dixerit bonas voluntates alias et alias proprios habere fines.

Apparatus (printed pp. 548–549): 18 est] et in ipso (est add. V) add. BC, add. mg. V. 20 quo] quod NR (Prosp.), vel quod add. mg. T. || invenire] venire BC, pervenire X, vel venire add. interl. T. 22 Pater] scilicet add. MTV. 1 ait ita trp. NRVX. 4 ipsam] ipsa NPTVW. 15 esse voluntates trp. OP. 21 monet] ammonet OP. || ita] Augustinus add. OP. || haec om. BCL. 25 Quaerite primum trp. LRV. 27 vobis om. BCOPX.

Citations (printed p. 548): 1 Cap. 121 (PL 40, 288; CCL 46, 113s). 2 I Tim. 1, 5. 3 Lib. I, dist. 17 (pp. 141–152). 4 Rom. 10, 4. 5 Prosper Aquitanus, Sententiae ex Augustino delibatae, n. 190 (PL 45, 1875; 51, 454 B); ex August., Enarr. in Ps. 45, 1 (PL 36, 514s; CCL 38, 518). 6 Ibid., n. 206 (PL 45, 1876; 51, 456 B); ex August., Enarr. in Ps. 56, 1 (PL 36, 662; CCL 39, 695).

Source-analysis note (printed p. 548): Cap. 2. Glossa in Rom. 10, 4 (PL 191, 1473 C).

1 Cap. 6, n. 10 (PL 42, 992; CCL 50, 346) . 2 Resp. Matth. 22, 13. 3 In cap. 2. 4 Lib. II, c. 16, n. 54 (PL 34, 1292; CCL 35, 144). 5 Matth. 6, 33. 6 Ibid., c. 17, n. 56 (PL 34, 1294; CCL 35, 148s).

Num. 2. ex Glossa in I Cor. 9, 17 (PL 191, 1612 A–B).

3. Hic ostenditur quomodo, licet videatur, non repugnent praedicta. Haec autem sibi non repugnare animadvertit, qui verbis praemissis simplici oculo diligenter intendit. Qui enim dixit: ne duos fines nobis constituamus, sed omnia propter regnum faciamus, ipse praemisit quod debemus manducare ut evangelizemus. Cum autem haec ita facimus, actionis illius finem Evangelium constituimus, sed et hunc finem ad regnum Dei referimus. Manducamus enim propter Evangelium, et manducamus et evangelizamus propter regnum. Duos ergo fines nobis in manducando constituimus, sed ista facientes numquid peccamus? Absit. Nam et ipse sic facere suadet, si diligenter eius verba inspiciamus.

4. Quomodo intelligendum sit illud: ne duos fines nobis constituamus. Cum ergo ait: «ne duos fines nobis constituamus», fines in diversa tendentes intelligi voluit, scilicet quorum alter ad alterum non referatur. Ita et cum dicit «propter regnum Dei tantum omnia agenda, nec cum ipso mercedem temporalem meditandam», ita intelligendum est, ut non appetendo meditemur cum regno mercedem temporalem ita quod non propter regnum, sed propter se, ut scilicet regnum propter se appetamus, et ista propter illud, sicut ipse docet¹. Si enim petimus vitam aeternam, petimusque etiam temporalia a Deo, sed ea petimus propter aeternam vitam, non offendimus, neque sinistra tunc scit quid faciat dextera²; quia mercedem temporalem non propter se meditamur, sed propter regnum Dei, ut sit laeva sub capite et dextera in amplexu³. Alioquin, si haec temporalia propter se quaerimus sicut aeterna, miscetur dexterae sinistra. Ideoque, cum Dominus dixerit⁴: «Attendite ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus ut videamini ab eis», alibi ait⁵: «Sic luceant opera vestra bona coram hominibus, ut glorificent Patrem vestrum qui in caelis est». Propter Deum ergo omnia facienda sunt, ut omnia quae facimus omniumque fines ad eum referamus.

Apparatus (printed p. 550): 8 haec] hoc LMRT. 9 et om. BCVW. 11 regnum] dei add. LMT. 13 inspiciamus] inspiciantur LMNRTVW. 14 fines nobis trp. OP. 19 appetendo meditemur trp. OP. 22 sed] si TV, corr. interl. in si C. 22–23 aeternam vitam trp. NRTWX.

1 Supra, in num. 3. 2 Resp. Matth. 6, 3. 3 Resp. Cant. 2, 6: Laeva eius sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me. 4 Matth. 6, 1. 5 Matth. 5, 16.

Cap. 4 (248).

1. De differentia voluntatis et intentionis et finis. Solet etiam quaeri quid distet inter voluntatem et intentionem ac finem.

2. Quae sit voluntas, quis finis. Ad quod dici potest inter voluntatem et finem certo atque evidenti modo distingui, quia voluntas est qua volumus aliquid; finis vero voluntatis est vel illud quod volumus, per quod impletur ipsa voluntas, vel potius aliud propter quod illud volumus. — Quomodo accipiatur intentio. Intentio vero interdum pro voluntate, interdum pro fine voluntatis accipitur: quae diligens ac pius lector in Scriptura, ubi haec occurrerint, discernere studeat.

3. Quid sit finis. Finis autem voluntatis est delectatio bona vel mala, ad quam nititur quisque pervenire. Unde Augustinus¹, super illum locum Psalmi²: Scrutans corda et renes, ait sic: «Deus solus scrutatur corda, id est quid quisque cogitet; et renes, id est quid quemque delectet: quia finis curae et cogitationis est delectatio, ad quam cura et cogitatione nititur quisque pervenire». Et paulo post³: «Opera nostra quae sunt in dictis et factis, possunt homines videre; sed quo animo fiant et quo venire cupiant, solus Deus videt. Qui cum videt cor esse in caelo et non delectari nos in carne, sed in Domino, id est cum bonae sunt cogitationes et earum fines, dirigit iustum⁴». — Idem⁵ super alterius Psalmi locum⁶, illum scilicet: In laqueo isto quem absconderunt, comprehensus est pes eorum, dicit: «Pes animae amor est; qui si pravus est, dicitur cupiditas vel libido; si rectus, dicitur caritas. Eo movetur anima quasi ad locum quo tendit, id est ad delectationem bonam vel malam; quo se pervenisse per amorem laetatur».

4. Repetit praedicta subdens exemplum. Finis ergo voluntatis, ut praemissum est⁷, dicitur et illud quod volumus, et illud propter quod volumus; et intentio ad illud respicit propter quod volumus, et voluntas ad illud quod volumus.

Apparatus (printed p. 551): 26 Rubrica om. MRVW.

1 Enarr. in Ps. 7, 10, n. 9 (PL 36, 103; CCL 38, 42). 2 Ps. 7, 10. 3 Ibid. (PL 36, 103s; CCL 38, 42s). 4 Resp. Ps. 7, 10: Et diriges iustum, scrutans corda et renes, Deus. 5 Enarr. in Ps. 9, 16, n. 15 (PL 36, 124; CCL 38, 66). 6 Ps. 9, 16. 7 In num. 2.

Cap. 4. Cf. O. Lottin, L'intention morale, ibid. 317s. — Num. 3. ex Glossa Magistri in Ps. 7, 10, et inde in Ps. 9, 16 (PL 191, 116 B–C, 136 B). ad illud quod volumus. Ut verbi gratia si velim esurientem reficere ut habeam vitam aeternam, voluntas est qua volo reficere esurientem, cuius finis est refectio esurientis; intentio vero, qua sic ad vitam pervenire volo; finis autem supremus est ipsa vita, ad quam et alius finis refertur.

5. An illa intentio sit voluntas. Sed quaeritur utrum et intentio talis sit voluntas; et si voluntas est, an in hoc opere sit una eademque voluntas, qua volo habere vitam aeternam, et qua volo reficere esurientem.

6. Hic dicitur illa intentio voluntas. Videtur nempe talis intentio esse voluntas: ut enim voluntas est, qua volo reficere pauperem, ita et voluntas est, qua per istud volo habere vitam.

7. Utrum alia voluntas haec ab illa sit. Et alia quidem videtur esse voluntas qua volo habere vitam, et alia qua pauperi subvenire volo; sed ista ad illam refertur. — Augustinus, De Trinitate: «Etsi hoc ita placet, ut in eo cum aliqua delectatione voluntas acquiescat, nondum tamen est illud quo tenditur, sed hoc ad illud refertur: ut illud deputetur tanquam patria civis, istud vero tanquam refectio vel mansio viatoris». Et sunt istae voluntates affectus sive motus mentis, quibus quasi gressibus vel passibus tenditur ad patriam. Sicut ergo altera est voluntas videndi fenestram, ut supra docente Augustino didicimus, altera quae ex ista nectitur, voluntas per fenestram videndi transeuntes; ita altera est voluntas eleemosynas dandi pauperi, alia voluntas habendi vitam. — Alii autem putant quod una sit voluntas et hic et ibi, sed propter subiectorum multiplicitatem diversitas memoratur voluntatum. — Ceterum, quodlibet horum verum sit, illud nulli dubium venit, quin voluntas ex suo fine pensetur, utrum recta sit an prava, peccatum an gratia; et quin nomine intentionis aliquando finis, aliquando voluntas intelligatur.

⁷ quem MT; omitted, BCW. 10 Rubrica omitted, RVW; dicitur] esse added, BCX. 11 et interlinear, NTV. 13 Rubrica omitted, RVW. 22 nectitur] nascitur W; or nascitur added interlinearly, NTV. 27–28 recta... prava transposed, OP.]

1 Lib. XI, c. 6, n. 10 (PL 42, 992; CCL 50, 347). 2 Cap. 3, n. 1 (p. 549, 4ss).