Sentences, Books I–II

Cap. 1 (145).

1. Opinio quorundam non idem personam et essentiam vel naturam dicentium, et eandem essentiam non posse esse Patris et Filii et Spiritus Sancti. Praedictis est adiciendum quod quidam perversi sensus homines in tantam prosilierunt insaniam, ut dicerent non idem esse naturam Dei et personam sive hypostasim, dicentes eandem essentiam non posse esse Patrem et Filium sine personarum confusione. Si enim, inquiunt, ea essentia quae Pater est, Filius est, idem sibi pater est et filius. Si hanc rem et personam sive hypostasim esse concedimus, eadem essentia quae Pater est Filius est; si vero aliam dixeris esse essentiam quae Pater est et aliam quae Filius est, idem genuit et genitus est. Propter haec et huiusmodi inter naturam et personam dividunt, ita ut non recipiant unam deitatis naturam et simplicem esse tres personas.

2. Auctoritatem quae pro eis videtur facere ponit *. Idque testimonio Hilarii defendere nituntur, qui in VII libro De Trinitate¹, quaerens utrum Apostolus nominans spiritum Dei et spiritum Christi, idem significaverit utroque verbo, inquit ita: «Gentium praedicator, volens naturae unitatem in Patre et Filio docere, ait²: Spiritus Dei in vobis est. Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est eius. Si autem spiritus eius qui suscitavit Christum etc. Spiritales omnes sumus, si in nobis est spiritus Dei. Sed et hic spiritus Dei est et spiritus Christi. Et cum Christi spiritus in nobis est, eius spiritus in nobis est qui suscitavit Christum. Et cum eius qui suscitavit Christum in nobis est spiritus, et spiritus in nobis est Christi; nec tamen non Dei est spiritus qui in nobis est. Discerne ergo, o haeretice, spiritum Christi a spiritu Dei, et excitati a mortuis spiritum Christi a spiritu Dei Christum a mortuis excitantis: cum qui habitat in nobis spiritus Christi, spiritus Dei sit; et spiritus Christi a mortuis excitati, spiritus Dei tantum sit Christum a mortuis excitantis. Et quaero nunc: in spiritu Dei*, utrum naturam an rem naturae significatam existimes. Non idem est enim natura quod res naturae; sicut non idem est homo et quod hominis est, nec idem est ignis et quod ipsius ignis est; et secundum hoc non idem est Deus et quod Dei».

3. Hic ostendit quem sensum trahunt ex illis verbis *. Huius dicti occasione praefati haeretici dogmatizarunt non idem esse personam et naturam Dei, asserentes naturam Dei non esse tres personas: intelligentes in his praemissis verbis Hilarii per ‘rem naturae’ personam, et nomine ‘naturae’ divinam naturam. Et ideo dicunt Hilarium interrogasse haereticum, utrum per spiritum Dei* putaret significatam esse ‘naturam’ an ‘rem naturae’, ut sic ostenderet distinguendum esse inter naturam et rem naturae, id est personam.

4. Quod eis obviat ipsius Scripturae circumstantia et qualiter praedicta debeant intelligi, et quod Spiritus Sanctus est res unius naturae Patris et Filii, et est ipsa natura.

¹ Pater... Filius... Sp. Sancti CLX. 15 prosilierunt] prosiluerunt MOPRW, quod corr. OP.]

²

³

⁴ Ad quod OP, Ad que M, Id quod N, Id quidem X. 11 Spiritales] spirituales LV (cf. Rech. de Théol. anc. et méd. 2 [1930] 98). 13 spiritus] qui add. BC, quidem add. N. 13–14 Et... Christum om. BC, mg. V. 16 ergo] igitur LNWX. 20 Et] et quidam Hilarii rubr. mg. LO. 21 existimes] existimes BCLNV, quod corr. V. 23 Dei] est add. LPTV (Hil.). 24 Rubrica om. RVW. 25 dogmatizantur] dogmatizant LNVWX. 32 Quod] Hic docetur praem. MNTW. 33 debeant] debeat MTVW.]

⁵

Hoc quidem dicunt, non intelligentes pia diligentia Scripturae circumstantiam, qua considerata percipi potest quomodo praemissa dixerit Hilarius. Subsequenter enim, in eadem serie¹, ostendit in Spiritu Dei aliquando significari Patrem, ut cum dicitur²: «Spiritus Domini super me»; aliquando significari Filium, ut cum dicit³: «In Spiritu Dei eicio daemonia», naturae suae potestate se daemones eicere demonstrans; aliquando Spiritum Sanctum, ut ibi⁴: «Effundam de Spiritu meo super omnem carnem», quod dicit consummatum fuisse cum Apostoli, misso Spiritu, omnibus linguis locuti sunt⁵.

Deinde ostendit, et quod in superioribus verbis Apostoli idem spiritus significatus sit, et quod ipse sit res naturae Patris et Filii, aperte inquiens ita⁶: «Spiritus qui de Patre est, et a Filio mittitur, et a Filio accipit. Sed omnia quae habet Pater mea sunt. Propterea dixi: quia de meo accipiet⁷. Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt». Et Dei excitantis Christum a mortuis spiritus est, et Christi a mortuis excitati. In aliquo differt Christi et Dei natura ne eadem sit, si praestari potest ut spiritus qui Dei est, non sit et Christi? «Est ergo in nobis spiritus Dei, et est in nobis spiritus Christi; et cum spiritus Christi in nobis est, inest spiritus Dei. Ita, cum quod Dei est et Christi est, et quod Christi est Dei est, non potest quid aliud diversum Christus esse quam Deus. Deus igitur Christus est unus cum Deo Patre, Spiritus Christi est a mortuis excitati, idem spiritus est a mortuis excitantis; et eadem sit, si praestari potest, natura».

«Secundum illud⁴: Ego et Pater unum sumus. In quo docet Veritas unitatem esse naturae, non solitudinem unionis». Ecce, si haec verba diligenter attendas, invenis Spiritum Sanctum rem naturae dici Patris et Filii, et eundem dici esse naturam Dei, ubi dicitur⁵: «Per naturam Dei natura ipsa habitat in nobis», si per Spiritum Sanctum Christus est in nobis.

6. Discutit praedicta verba, et non ita esse distinguendum in Trinitate sicut in creaturis tradit *. Itaque in Trinitate non ita distinguendum est inter naturam et rem naturae sicut in rebus creatis, quia ut ait Hilarius⁶, «comparatio terrenorum ad Deum nulla est; et si qua comparationum exempla interdum afferuntur, nemo ea existimet absolutae in se rationis perfectionem continere»: «non enim humano sensu de Deo loquendum est».

7. Quod propter res creatas illud dixerit: Non idem est natura etc. Ad naturam ergo rerum creatarum respiciens inquit⁷: «Non idem est natura quod naturae res», subiciens exempla de ipsis creaturis. Inde ostendens erroris esse sub mensura creaturarum metiri Creatorem, addit⁸: «Et secundum hoc non idem est Deus et quod Dei est»; ac si diceret: Si ad instar creaturarum de Creatore sentis, cogeris fateri quia non idem est Deus et quod Dei est. Quod dicere impium est, cum Spiritus Dei Deus sit, et Dei Filius sit Deus.

8. Quod non aliud est Deus et quae sua sunt ita ut insint: alia enim sua sunt quae insunt, alia quae non insunt *. Non ergo secundum corporales modos, ut in eadem serie subdit, accipienda sunt haec quae de Deo dicuntur. Ubi evacuans opinionem eorum qui ita putant aliud esse Deum et aliud quod Dei est, aliudque naturam Dei et rem naturae, ut est in creaturis, aperte docet non aliud esse Deum et quae sua sunt ita ut insint illi, sic dicens⁹: «Homo, aut aliquid ei simile, cum alicubi erit, alibi non erit, quia id quod est illic, continetur ubi fuerit in forma, ut non ubique sit, qui insistens alicubi sit. Deus autem, immensae virtutis, vivens potestas, quae nusquam non adsit nec desit usquam, se omnem per sua edocet, et sua non aliud quam se esse significat: ut ubi sua insint, ipse esse per sua intelligatur. Non autem corporali modo, cum alicubi sit, non etiam ubique esse credatur, cum per sua in omnibus esse non desinat, non aliud autem sunt quam quod est ipse quae sua sunt. Et haec propter naturae intelligentiam dicta sunt».

His verbis aperte significat, si tamen intelligis, haeretice, quia divina natura non aliud est ab his quae sua sunt ita ut insint, et per illa in omnibus est suis quae non insunt. — Augustinus¹⁰. Sua enim sunt etiam quae non insunt, id est omnes creaturae; et sua sunt quae insunt, ut tres personae, quae sunt eiusdem naturae et eadem natura, sicut supra Augustini testimonio firmavimus¹¹, dicentis «tres personas esse eiusdem essentiae vel eandem essentiam, sed non ex eadem essentia, ne aliud intelligatur essentia, aliud persona».

⁶ is add. M, his add. W, illis add. M. 10 Rubrica (inauthentia) om. V, etiam TX, etiam add. M², om. alii. 17–18 ha-bit et] habitat BCN. 28 et] etiam TX, etiam add. M².]

⁷

⁸ discunt CT, disserit L, discutiunt X. 7 tradit] NV, om. alii. 10 existimet] estimet CLNRTW. 12 est om. BCM. 13 etc.] et res naturae LNVW, rem naturae M. 25 aliquid] et aliud L, aliud quo NO, alium quoque P. 31 significat] ita add. BCNWX, add. interl. LV.]

⁹

9. Quod aliqua est in ratione intelligentiae distinctio cum dicitur hypostasis et cum dicitur essentia. Nec tamen diffitemur distinctionem habendam fore secundum intelligentiae rationem, cum dicitur hypostasis, et cum dicitur essentia: quia ibi significatur quod est commune, hic vero non. Est tamen hypostasis essentia, et e converso. Fateamur ergo unum atque idem esse tres personas secundum essentiam, differentes autem proprietatibus. — Unde Augustinus super locum Psalmi praetaxatum ait¹: «Quaeris quid sit Pater; respondetur: Deus. Quaeris quid sit Filius; respondetur: Deus. Quaeris quid sit Pater et Filius: respondetur: Deus. De singulis interrogatus, ‘Deum’ responde. De duobus interrogatus, non ‘deos’, sed ‘Deum’ responde. Non sic in hominibus enim ibi est substantiae unitas, ut aequalitatem admittat, pluralitatem non admittat. Si ergo tibi dictum fuerit: ‘Cum dicis Filium esse quod Pater est, profecto Filius Pater est’, responde: secundum substantiam tibi dixi hoc esse Filium quod Pater est; non secundum personam. Aliud dicitur: ad se enim dicitur Deus, ad Patrem Filius dicitur; rursumque Pater ad se dicitur Deus, ad Filium dicitur Pater. Quod Pater ad Filium dicitur Filius ad Patrem, non est Pater; quod Pater ad se, Filius ad se, hoc est Pater et Filius, id est Deus».

Cap. 2 (146).

Utrum ita possit dici unus Deus trium personarum vel tres personae unius Dei, ut dicitur una essentia trium personarum et tres personae unius essentiae. Hic considerandum est, cum Deus sit divina essentia, et ita dicatur unus Deus esse tres personae sicut una essentia dicitur tres personae, utrum ita valeat sane dici ‘unus Deus trium personarum’ vel ‘tres personae unius Dei’, sicut dicitur ‘una essentia trium personarum’ et ‘tres personae unius essentiae’. — In his locutionibus Scripturae usus nobis aemulandus videtur, ubi frequenter reperitur ita dictum¹: ‘una est essentia trium’ et ‘tres sunt personae unius essentiae’; nusquam autem occurrit legisse ‘unum Deum trium personarum’ vel ‘tres personas unius Dei’. Quod ideo puto sanctos doctores vitasse, ne ita forte acciperetur in divinis personis ut accipitur cum de creaturis simile quid dicitur. Dicitur enim Deus Abraham, Isaac et Iacob² et Deus omnis creaturae³; quod utique dicitur propter principium creationis vel gratiae privilegium et creaturae subiectionem vel servitutem. Cum ergo in Trinitate nihil sit creatum vel serviens vel subiectum, non admisit fides in Trinitate talem locutionis modum. Ita etiam e converso non dicitur de Dei essentia quod ipsa sit essentia Abraham, Isaac et Iacob, vel alicuius creaturae, ne Creatoris et creaturae naturam confundere videamur.

Cap. 3 (147).

Quod licet potentia, sapientia, bonitas de Deo secundum substantiam dicantur, in Scriptura tamen solent haec nomina distincte ad personas referri. terdum referri. Ex praedictis¹ constat quod sicut essentia, ita potentia, sapientia, bonitas de Deo dicuntur secundum substantiam. Quae autem secundum substantiam de Deo dicuntur, tribus personis pariter conveniunt. Una est ergo potentia, sapientia, bonitas Patris et Filii et Spiritus Sancti; et hi tres eadem potentia, eadem sapientia, eadem bonitas. Unde aperitur in Trinitate summam esse perfectionem. Si enim ibi deesset potentia, vel sapientia, vel bonitas, non esset summum bonum; sed quia ibi est perfecta potentia, infinita sapientia, incomprehensibilis bonitas, recte dicitur et creditur summum bonum. Cumque unum et idem penitus sit in Deo potentia, sapientia, bonitas, in sacra tamen Scriptura² frequenter solent haec nomina distincte ad personas referri, ut Patri potentia, Filio sapientia, Spiritui Sancto bonitas tribuatur; quod quare fiat, non est otiosum inquirere.

¹⁰ sint BCL (Hil.). 12–13 Rubrica om. NRVW. 13 aliquam add. NTW, add. interl. L. 28–29 dic. Pater ad Fil. W, ad Fil. dic. Pater LMR (Augustinus).]

¹¹

¹² usum scripturae in his sequendum tradit rubr. mg. LNV. || nobis trp. p. videtur OP. 9 est om. OPX. 10 trium] personarum add. LV, add. mg. M, add. interl. T².]

¹³

Cap. 4 (148).

1. Quare id fiat, scilicet Patri potentia, Filio sapientia tribuatur. Id egit prudentia facere curavit ne Dei immensitatem similitudine metiremur. Dixerat enim Scriptura sancta quia Deus Pater potens est, et quod Deus Filius sapiens est; et audivit hoc homo qui hominem patrem viderat, Deum Patrem non viderat; et cogitare coepit ita esse in Creatore ut viderat in creaturis, a quibus haec nomina translata sunt ad Creatorem: in quibus pater est prior filio, filius est posterior patre; et ex antiquitate in patre defectus, ex posteritate in filio imperfectio sensus solet notari. Ideo occurrit Scriptura dicens Patrem potentem, ne videatur prior Filio, et ideo minus potens; et Filium sapientem, ne videatur posterior Patre, et ideo minus sapiens.

¹⁴ metiretur BVX.] ^{1516 17}

2. Quare Spiritui Sancto bonitas *. Dictus est etiam Spiritus Deus, et dictus est habere spiritum Deus¹, et videbatur hoc quasi nomen inflationis et tumoris: unde humana conscientia ad Deum, pro rigore et crudelitate, accedere metuit. Ideo Scriptura temperavit sermonem suum, Spiritum bonum nominans², ne crudelis putaretur qui mitis erat. Non quod Pater solus sit potens vel magis potens, et Filius solus sapiens vel magis sapiens, et Spiritus Sanctus solus bonus vel magis bonus. Una est ergo potentia, sapientia, benignitas trium, sicut una essentia; ideoque, sicut dicitur Filius homousios*, id est consubstantialis Patri, ita et coomnipotens.

Cap. 5 (149).

1. De hoc nomine, homousion, ubi firmatur, et quid significet. Hic non est praetermittendum quod Augustinus in libro II Contra Maximinum³ dicit de hoc nomine ‘homousion’, quo latini tractatores frequenter utuntur: «Pater, inquit, et Filius unius sunt eiusdemque substantiae. Hoc est illud ‘homousion’, quod in Concilio Nicaeno adversus haereticos Arianos a catholicis Patribus veritatis auctoritate firmatum est; quod postea in Concilio Ariminensi, propter novitatem verbi minus quam potuit intellectam, quam tamen fides antiqua pepererat, multis paucorum fraude deceptis, haeretica impietas sub haeretico imperatore Constantio labefactare tentavit. Sed post non longum tempus, libertate fidei catholicae praevalente, postquam vis verbi sicut debuit intellecta est, ‘homousion’ illud catholicae fidei sanitate longe lateque defensum est et diffusum. Quid enim est ‘homousion’, nisi unius eiusdemque substantiae? Quid est, inquam, ‘homousion’, nisi Ego et Pater unum sumus⁴? Non ergo inter profanas vocum novitates⁵ hoc vitandum est».

¹⁸ spiritus sanctus (sit add. PX) LMPVWX. bonitas] tribuatur add. VW. Spiritus] sanctus add. BCLNRVW. 13 benignitas] bonitas CNTV. 14 homousios] homousyon BCMVX. 17 firmatur] confirmatur BCX, in auctoritatem receptum est RTVW. 26 Constantio] Constantino LNOPRTVX, quod corr. VX.]

¹⁹

2. De nominibus quae translative et per similitudinem de Deo dicuntur. Praeterea sciendum est quod in assignatione distinctionis nominum, inter alia quae supra diligenter exsecuti sumus, quaedam diximus translative ac per similitudinem de Deo dici, ut speculum, splendor, character, figura et huiusmodi. De quibus pio lectori breviter trado quod sentio: ut scilicet, ratione similitudinis considerata, ex causis dicendi dictorum intelligentiam assumat, sed catholicam.

3. Nihil dignum excellentia ineffabilis Trinitatis se tradidisse dicit, ad alia transiturus. De sacramento Unitatis atque Trinitatis summae et ineffabilis multa iam diximus; nihil tamen eius ineffabilitate dignum tradidisse profitemur, sed potius ex nobis mirificatam eius scientiam, nec potuisse nos ad illam attingere.