Commentariorum in Hierarchiam Coelestem S. Dionysii Areopagitae

«Age et hoc secundum virtutem inspiciamus.» Eia, inquit, o Timothee, post caetera, quae dicta sunt, etiam hoc consideremus secundum virtutem et possibilitatem nostram, «utquid scilicet a theologis dicitur unus de seraphim missus fuisse» in Isaia videlicet, quando forcipe carbone sublato de altari, prophetae labia purgavit (Isa. VII). Et necesse est ut hanc quaestionem inspiciamus, et discutiamus, quia dubium fieri potest utrum per seraphim hic unus aliquis de superiori ordine intelligendus sit, propter proprietatem nominis; an de inferioribus, propter proprietatem administrationis, quia infirmorum et extremorum proprium est nostram hierarchiam administrare. Ideo inspicienda est quaestio, ut ambiguitas existimationis tollatur. Fortassis enim «quisquam responderit, quod non suppositorum quis,» hoc est aliquis Angelorum, «purgat sacerdotem,» Isaiam scilicet; «sed unus quidem de intimis et maximis essentiis,» hoc est, supremis spiritibus. Sed hoc rursum alicui dubium esse potest, propterea quod supremi ordines ad exteriora dispensanda, sive administranda non mittuntur.

Propterea «quidam aiunt quod iuxta definitionem societatis cunctorum intellectuum iam ante redditam» a nobis, id est secundum hoc quod superius definivimus, omnes spiritus societatem quamdam habere inter se proprietatum et nominum dicunt, quod eloquium «non nominat,» id est, «non» dicit «venisse in purgationem theologi unam aliquam primarum mentium,» id est primorum spirituum circa Deum, subauditur, constitutorum. Sed dicunt «quemdam potius praestantium nobis,» qui nobis tantum hominibus praelati sunt «sacrificantem purgationem prophetae,» id est facientem sanctam, et Deo quasi gratum sacrificium offerentem, «vocatum fuisse seraphim, aequivocatione,» id est nominis, non excellentia proprietatis. Qua similitudine autem angelus extremi ordinis seraphim vocatus sit, subiungit: «Propter igneam et coelestem ablutionem,» sive mundationem «dictorum» iam superius «peccatorum» ipsius prophetae, et propter «resuscitationem» etiam, vel vivificationem ipsius «purgati in divinam obedientiam;» quia sicut ignis est rubiginem cremando purgare, et mortua atque exstincta calefaciendo vivificare; sic isto divino igne et a peccatis purgatus est, et ad amorem Dei inflammatus. Quod quia ministerio angeli factum est, «aiunt» quidam «eloquium» sacrum «unum ex seraphim simpliciter dixisse non unam» aliquam virtutum «collocatarum circa Deum,» sed unam potius «purgativarum virtutum nobis praestantium,» id est unum angelorum, nobis, hoc est, hominibus, praelatorum propter similitudinem actionis tamen ipsum seraphim appellatum.

Sequitur: «Alter autem non nimis inconvenientem quamdam praestitit mihi apologiam super huiusmodi statu.» Quidam, inquit, ducunt angelum qui prophetam purgavit de supremis fuisse spiritibus, propter hoc quod seraphim appellatus est. Alii autem dicunt eum de inferioribus fuisse, et propter similitudinem actionis tantum seraphim appellatum: ita singuli pro sua opinione verisimiliter definientes. Sed «alter» quidam neque cum illis neque cum istis omnino consentiens, «praestitit mihi quamdam apologiam,» id est excusationem, vel satisfactionem, sive defensionem «non nimis inconvenientem,» super huiusmodi statu, id est definitione, per quam status rei describitur: vel super huiusmodi instantia, id est quaestione, quae quodammodo instat, et importuna est donec solvatur. Quam autem satisfactionem vel defensionem ipse praestiterit circa quaestionem hanc subiungit: «Ait enim (subauditur ille apologiam praestans) quia magnus ille angelus, qui tunc erat formans visionem in theologum docendum divina,» hoc est, in mente theologi, quem per illam visionem divina docere debuit ille scilicet angelus propriam purgativam sacrificationem, hoc est operationem, qua ipse tunc proprie et singulariter prophetae labia purgavit, et sacra fecit, illam suam operationem reposuit «in Deum,» hoc est attribuit Deo, «et post Deum reposuit in praeoperatricem hierarchiam,» id est in hierarchiam in qua et per quam Deus primo, id est ante omnes alias operatur. Ideo autem suam actionem illi hierarchiae attribuit, a qua ut hoc ageret post Deum principaliter accepit. Et haec est ratio quare seraphim summus dicitur, scilicet quia qui hoc fecit angelus sicut illud post Deum principaliter a seraphim accepit, ita etiam post Deum ipsi seraphim attribuit. Hanc ergo rationem reddidit ille circa quaestionem huiusmodi. «Et nonne igitur haec ratio verax est?» Verba sunt auctoris, qui videtur suam existimationem huic sententiae accommodare. Verax videtur esse ratio haec quia ille talis, «qui hoc dixit,» ait ostendens «quomodo divina virtus in omnia veniens implet omnia» et non solum venit, sed etiam pervenit, et penetrat per omnia immensurabiliter transiens ea, «et est invisibilis omnibus.» Et iterum haec est ita invisibilis transcendens omnia sine termino, sicut invisibilis est omnibus subsistens ante omnia sine principio. Vel «iterum invisibilis est» per immensitatem, sicut invisibilis est per aeternitatem, quia sicut aeternitatem non capit intelligentia temporalis, sic immensitatem non comprehendit natura circumscriptibilis. Vel iterum «invisibilis est,» id est non solum in se secundum quod est essentialiter et ineffabiliter ab omnibus remota, sed etiam nobis, secundum quod est incomprehensibiliter omnibus occulta. In se igitur est invisibilis, et in nobis est invisibilis, et in utroque modo manet incomprehensibilis. Hoc est quod ait ille: «Quia non solum invisibilis est in se, quasi ab omnibus superessentialiter remota, sed» etiam in nobis est invisibilis, «quasi occulte permittens,» vel penetrare faciens «in omnia providas suas operationes.» Ita ergo divina virtus et in seipsa invisibilis est quasi remota, et in nobis invisibilis est quasi occulta, per operationem, quia secundum providentiam suam operatur in nobis. «Sed tamen» quamvis ita invisibilis sit, superlucet effundens se ad manifestationem «omnibus intellectualibus,» hoc est rationalibus mentibus. «Superlucet» dico, «proportionaliter,» id est aliis plus, aliis minus, secundum uniuscuiusque mensuram scilicet et capacitatem. Et cum omnibus communiter superluceat, excellenter tamen «propriam illuminationem ingerens pretiosissimis essentiis,» id est subtilissimis et excellentissimis spiritibus: «per eas» videlicet essentias «quasi primas» postea distribuit se bene ornate «in alias» scilicet essentias «sub illis» primis «munitas,» id est firmatas, vel collocatas, vel dispositas. «Distribuit» dico, «secundum contemplativam commensurationem uniuscuiusque dispositionis,» id est secundum hoc quod unaquaeque dispositio, sive ordo secundum propriam mensuram capax est contemplationis illius: «quam,» subauditur, distributionem divinae illuminationis ita differenter secundum mensuram accipientium pervenientem, «ut apertius dicam et per propria exempla;» propria, inquam, «et si» hoc est, quamvis, tamen «deficientia, Deo omnibus remoto;» hoc est ad comparationem Dei deficientia, qui ab omnibus rebus remotus est, et nulla similitudine proprie demonstrari potest. Ergo deficientia, et non propria. «Verumtamen» propria, quia «nobis manifestiora.» Non propria ad divinam maiestatem, propria ad humanam possibilitatem; non propria, sicut in illo est, propria sicut nobis ostendi potest. Ut ergo per exempla Deo non propria nobis propria divinae illuminationis dispensari distributionem ostendam, hanc similitudinem propono. «Solaris radii distributiones in primam materiam bene distributae implent omnium lucidiorem, et per eam manifestius proprios declarat splendores.» Distributiones, inquit, sive effusiones solaris radii bene distributae in primam materiam, hoc est in illam materiam venientes quae est prima, hoc est optima et purissima, et ad illuminationem aptissima; ad talem, inquam, materiam venientes implent eam, nullum in aliqua parte obstaculum lumini invenientes, et implendo faciunt eam lucidiorem, prolucidissimam omnium; et sic per eam ipse radius manifestius declarat proprios splendores, quia quanto perfectius radiat, tanto perfectius illuminabitur; et quanto perfectius illi infunditur, tanto clarius refunditur ex illa. «Accedens vero crassioribus materiis,» hoc est, ad crassiores materias, et quae minus illuminationi sunt aptae, illic «obscuriorem habet distributivam super apparitionem.» Sicut enim cum se infundit in illis capitur imperfecte, ita et cum se effundit per illas super hoc extrinsecus apparet obscure: quod provenit ex «inopportunitate illuminandarum materiarum:» inopportunitas nocet, et impedimento est ad «distributivum habitum illuminationis,» id est ad hoc ut illuminatio ipsa vel distribuatur, vel habeatur. Ita ergo in puris et levigatis corporibus perfectius lucet, in crassioribus et grossioribus minoratur; et paulo post ad alia adhuc minus apta descendens ex hoc defectu, id est, post hunc defectum, coarctatur fere ad perfecte indistributum, hoc est ad hoc ut nullo modo distribuatur. A subtilissimis enim materiis, a quibus perfecte comprehenditur, ad minus aptas descendens, a quibus imperfecte capitur, tandem ad alia tam faeculenta, et grossa, et obtusa pervenit, quae fere omnino lumen repellunt, et nihil illuminationis capere possunt. Ad hunc modum spiritualis lux ad mentes rationales veniens, eas quas puras invenit, et defaecatas perfecte illuminat, eas vero quas minus aptas reperit minori claritate, et, ut ita dicam, luce obscuriori illustrat. Quas vero omnino contrarias et faeculentas offendit, sua prorsus participatione et communione immunes relinquit. Ita per similitudinem visibilium, invisibilium veritas demonstratur. Non solum in lumine, sed etiam in calore materiali invisibilis veritatis imago est. Nam ipse calor ea corpora quae magis apta susceptioni suae invenit, magis accendit: alia autem minus, donec tandem in contraria omnino et dissimilia offendens, nullum in eis suae operationis effectum ostendit.

Hoc est quod dicit: «Iterum ignis caliditas,» ac si diceret: Non solum in splendore luminis, sed etiam in caliditate ignis supradicta similitudo videri potest. «Nam ignis caliditas magis seipsam distribuit in capaciora» subauditur corpora, et in ea quae sunt bene convenientia ad suam similitudinem, ut scilicet ex calore calefiant, quia inter calidum et calorem similitudo constat, sicut inter album et albedinem, et bonum et bonitatem, et omnino omnis proprietatis ad affectum suum. Veniens vero ipsa, scilicet caliditas, «ad essentias contrarias reformationibus» suis, quia scilicet calefactioni, per quam ad similitudinem caloris reformari debuerunt, contraria qualitate repugnant, in eis ipsa caliditas «nullum manifestat vestigium,» vel saltem «absconsum,» sive obscurum «primitivae operationis;» hoc est, nullum effectum ibi ostendit, in quo vel tenuiter possit agnosci quod saltem principium ibi aliquod habeat operationis. In hunc modum rationales substantiae coelestis amoris ignem aut suscipiunt, si aptae fuerint, et praeparata habitacula convenientia susceptioni illius, aut omnino repellunt, si discrepant qualitate contraria, aut accendi non possunt. Ego opto, ut anima mea nulla faeculentia sordium terrenarum lumen claritatis internae repellat, nullo malitiae frigore sanctae devotionis calorem excludat, sed clarescat et calescat coelitus in divinam similitudinem reformata. O qualis essentia super essentiali bono coniuncta, beata natura supernaturali bono plena! Feliciter facta est, quae sic refici meretur. Si mihi hoc concessum fuerit, non habeo ultra queri de his omnibus quae priora transierunt. Monstrat creatura artificem, et mirabilium operum forma speciem commendat auctoris. Unum est bonum et una est pulchritudo, et ipsum bonum ipsa est pulchritudo. Summum bonum et summa pulchritudo, et in summo bono omne bonum, unum bonum, et in summa pulchritudine omnis pulchritudo, una pulchritudo. Non poterat autem visibilis natura in eo uno omnia continere; et Deo multa bona facta sunt, ut unum bonum summum ostenderent, et similiter pulchra multa, ut unius pulchritudinis summae imaginem demonstrarent. Sed et vitae multae constitutae sunt in iis quorum conditio amplius aliquid habere meruit, iis quae bona quidem et pulchra facta sunt, et tamen hoc bonum quod vita est capere non possunt. Et hae vitae omnes unam vitam summam aemulantur: unaquaeque in genere suo, in eo quod est, et quantum est ab ea, et secundum eam quae sola vera est. Omnis autem vitae corporeae principia duo sunt, calor et humor: unum, scilicet humor, nutrimentum vitae praestat; alterum, id est calor, vitam sensificat. Sine calore non vivit subsistens; sine humore vivens non subsistit. Propterea haec rationabili contemperantia cunctis se vivificandis infundunt, ut ex eis unaquaeque vita mensuram capacitatis suae, quantum oportet, accipiat, quatenus inferiores vitae per gradus incrementorum suorum ad imaginem summae vitae proficiant. Primus enim gradus corporeae vitae est sensificatio; secundus per sensum ingrediens, imaginatio; tertius per imaginationem conceptorum, memoria; quartus secundum passibilem applicationem, sensus, quaedam sine intelligentiae discretione providentia. In qua quidem quasi rationis imago est, sed ratio nulla est. Secundum hanc et bruta quaedam animalia aliis sui generis callidiora videntur, et quadam quasi sensus facilitate rationalis mentis providentiam imitantia. Quod tamen magis sensus passio quam intelligentiae operatio esse probatur. In his autem omnibus vita corporea vitam spiritualem imitatur. Primum videlicet in eo quod sentit; secundo in eo quod sensum concipit; tertio in eo quod concepta retinet; quarto in eo quod sive in imaginatis sive in sensis per sensus passionem secundum quamdam rationis similitudinem vel ad appetendum vel ad fugiendum se inflectit. In his itaque omnibus vitae corporeae spiritualium vitarum imaginem tenent, et per medias eas summam vitam, quantum possunt, aemulantur. Nam et ipsae spiritales vitae omnes a summa vita accipiunt quod vitae sunt, participantes inde descendentem spiritualem calorem, et humorem, quo nutriantur et vivificentur ut vivant. Duo ista spiritualiter concepta spiritualem vitam perficiunt: spiritalis humor nutriens per gaudium; et non constat vita ulla quae calorem et humorem suum non habeat nutrientem et sensificantem, ut in eo quod vita est subsistere possit; et quae magis haec habet, merito magis vita nominatur. Ut multae sunt vitae, sicut participationes sunt multae, et omnis participatio ab uno, et omnis vita ab uno; sic itaque summum bonum in omnia se diffundens, omnem vitam constituit, et ad summam vitam omnem vitam formando reducit.

Sequitur: «Et hoc eo amplius.» Ac si diceret: Non solum hoc quod lucem corpoream et calorem materialem quaedam corpora suscipiunt, quaedam omnino repellunt, argumentum est invisibilis veritatis, sed hoc etiam, quod per ea quae magis calent alia minus calida accenduntur: hoc, inquit, adhuc amplius argumentum est. Amplius post prima, non amplius supra prima: hoc argumentum est invisibilis veritatis. Quia ipsa caliditas materialis ignis admittitur, et infunditur iis scilicet corporibus «quae non sunt cognata» sibi, id est, apta ad suscipiendam ipsam: infunditur, dico, illis «per alia habentia opportuna,» id est, quae se habent opportune ad illam. «Primum,» illam suscipiunt, «utpote ignita faciens ab igneis facile mobilia.» Ipsa quippe caliditas ab igneis, quae magis calent ignita, facit alia, quae secundario et minus calefiunt, quae tamen et ipsa ideo ignita fiunt ab igneis, quia facile mobilia sunt, et apta ad susceptionem caloris. Sic itaque ab igneis primum et principaliter calentibus facit ignita, et per haec ignita, scilicet postea, calificat adhuc frigidiora et remotiora, id est, aut aquam, aut alterum quid, hoc est, «aliquid aliud non facile ignescentium,» id est eorum quae non facile ignescunt. «Calificat,» dico, «proportionaliter,» hoc est, unumquodque secundum modum, et mensuram suam, et capacitatem suam ad calorem suscipiendum.

Sequitur: «Iuxta hanc igitur,» etc. Adaptat similitudinem. «Secundum hanc, inquit, rationem,» id est similitudinem «naturalis ordinationis,» id est ordinationis naturalium rerum et visibilium, «etiam ipsa supernatur alis ordinatio,» id est divinae gratiae distributio, quae est «ordinatio omnis boni ornatus,» id est omnis ordinis bene et ornate dispositi, sive «visibilis» ut in hominibus, sive «invisibilis» ut in angelis; illa, inquam, supernaturalis ordinatio congrue manifestat primo «claritatem delucidationis,» id est manifestationis, vel revelationis, «excelsissimis essentiis,» id est supremis spiritibus: «claritatem» illam, dico, «primo apparentem» in eis, utpote «in copiosissimis effusionibus,» hoc est, sicut eam decet apparere quando se copiose effundit, vel iis quibus se copiosissime effudit. «Et per eas» scilicet excelsissimas essentias, illae essentiae, «quae post» ipsas «sunt, participant divinum radium,» id est claritatem divinam. «Hae enim,» scilicet excelsissimae essentiae, «primae sunt cognoscentes Deum, et desiderantes supereminenter divinam virtutem.» Et quia principaliter cognoscunt et diligunt, dignae effectae sunt «fieri praeoperatrices, quantum possibile est, virtute et actione simili Deo;» id est, ut ante omnes alias primo post Deum in subiecta omnia operentur, divinam virtutem largiendo; et in eo ipso similes Deo fiant, quia virtutem quam desuper accipiunt subiectis impendunt. Ipsae enim essentias quae post se sunt, sive subiectae sibi, «extendunt ad virtutem similem,» scilicet suae virtuti, utpote virtus deiformiter se habens, quia in eo quod hoc faciunt, virtute sua Deum imitantur, «copiose tradentes ipsis,» scilicet subiectis essentiis, «ex claritate superveniente in eas. Et illae» scilicet subiectae essentiae, «iterum» tradunt «subiectis» sibi; «et» ita «per singulas» effusione divini muneris currente, «prima tradit ei quae est post eam,» et sic deinceps usque in finem.

Sequitur: «Ipsa aqua,» etc. Post similitudinem quam de igne secundum claritatem et calorem proposuit, aliam iterum similitudinem de aqua proponit. «Ipsa, inquit, aqua nonne in omnes proportionaliter pervenit?» Ipse humor aquae, qui se per omnes partes terrenorum corporum diffundit, proportionaliter cuncta replet, alia plus alia minus humectans, secundum hoc, scilicet, quod unumquodque plus vel minus capax est humectationis. In hoc ergo exemplo similiter divinae gratiae distributio non pari modo cunctis proveniens convenienter demonstratur.

Sequitur: «Est ergo,» etc. Quandoquidem, inquit, sicut unum visibile lumen multa illuminat, et ab illo lumine multa lucentia lucent, ita invisibilis lux cuncta invisibiliter lucentia illustrat. «Ergo Deus principium est illuminandi,» sive illuminationis «simul cunctis illuminatis.» Nec mirum: quoniam et ipse lumen est, et non quolibet modo lumen, sed natura, id est naturaliter, et vere, et proprie. Naturaliter, quia ex se; et vere, quia in se; et proprie, quia per se. Naturaliter, quia ex ipso quod est lumen est; et vere, quia ipsum quod est lumen est; et proprie, quia per ipsum quod est lumen est. Naturale siquidem est quod aliunde non assumitur, vere est quod essentialiter possidetur, proprie est quod per alium non confertur. Sic itaque Deus lumen est: et parum dico, cum dico eum esse lumen, utpote qui essentia est ipsius luminis. Caeteri enim qui lucent essentia luminis non sunt, sed effectus. Illi ergo, quod lumina sunt, ex lumine sunt; ille vero lumen est ex eo quod est. «Et est etiam causalis esse et videre, id est essentiae et visionis ipsius luminis;» quasi sic diceretur: Deus essentia luminis est, et ipsius essentiae etiam causa est, quia quod lumen est, essentialiter est; et quod essentialiter est, ex se est. Sic ergo causa est essentiae luminis: et non solummodo essentiae luminis, sed etiam ipsius visionis, sive manifestationis luminis, quia non solum ex se habet quod essentialiter lumen est lucens per naturam, sed hoc etiam quod temporaliter lucet illuminans per gratiam.

Sequitur: «Tum deiformiter et Deo similiter permanens superpositum,» etc. In Deo, inquit, lumen ipsum aliud non est quam essentia ipsa illi, cui idem est esse et lumen esse, qui ex semetipso principium est illuminandi, quia eos qui primi lucent ex semetipso illuminat. Tum autem, id est, deinde post ipsum, scilicet Deum, unumquodque «super positum permanens deiformiter et Deo similiter,» hoc est, secundum conformationem et similitudinem Dei, subauditur, principium fit illuminandi post se, «per se transvehendo divina lumina in illud» scilicet post se constitutum. Sensus hic est: Quod Deus, qui omnibus superpositus est, eos qui proximi sunt per se illuminat: et sic fit principium illuminationis primos lucentes illuminans; deinde ipsorum primum lucentium unusquisque caeteris omnibus subiectis secundum conformitatem et similitudinem Dei superpositum fit principium illuminationis unicuique subiectorum, divina lumina per se transvehendo in illud scilicet subiectum. Quod autem neutraliter posuit superpositum, pro eo quod dixisse debuisset superpositus, scilicet ordo, vel angelus, more Scripturae factum est, maxime cum de ignotis et mirabilibus agitur, cum dicitur illud, ac si diceretur, quodcunque illud est. Quod vero subiunxit unicuique post se, sic videtur dictum quasi illud superpositum, quodcunque est, unum existens, singulis subiectis principium illuminationis existat, ut non quasi multa multis, sed unum multis lumen praebeat. Sed in eo quod post hoc iterum adiecit, «in illud divina lumina transvehendo,» non unum multis, sed unum uni illuminationem ministrare videtur. Unde patet quod secundum morem Scripturae vicissim, sive pro numero numerus, sive pro genere genus ponatur, eiusdem intelligentiae veritas non mutatur.

Sequitur: «Ergo excelsissimam coelestium animorum dispositionem.» Infert e supradictis, ac si diceret: Quandoquidem dispositio prima divina suscepit, et subiectis omnibus illuminationem praebet; «ergo omnium reliquarum dispositionem essentiae mirantur,» id est reliquorum ordinum omnium spiritus admirando et stupendo contemplantur «ipsam excelsissimam coelestium animorum dispositionem, principium post Deus, secundum quod consequens est.» Ita enim consequens est, ut Deum primum principium cognoscant; deinde et ipsos qui primi sunt post Deum suo modo principium ad sequentia venerentur, per quos gratia divina ad eos qui subiecti sunt descendit. Et hoc est quod sequitur: «Mirantur eos principium esse omnis sacrae et divinae scientiae et divinae imitationis:» quae scilicet ad subiecta per ipsos manant tanquam divina illuminatione distributa per illos in omnes alias coelestes virtutes, et non solum in eas, sed etiam in nos; videlicet homines, qui divinas illuminationes illis mediantibus accipimus. Et quia omnes reliquae essentiae coelestes primis mediantibus illuminantur, idcirco quidquid sacrum operari possunt, et Deo simile, hoc quidem primum Deo attribuunt, qui causa est omnium; deinde ipsis primis spiritibus, quibus operantibus et mediantibus gratiam divinam percipiunt. Hoc est, quod dicit: «Propter quod,» scilicet, quia per illos a Deo illuminatos reliqui illuminantur, ideo ipsi reliqui «omnem sacram et Deo similem operationem suam in Deum quidem quasi causalem referunt» quia ipse est prima causa omnium; «deinde referunt in primos intellectus.» id est, supremos spiritus, qui deiformes sunt, vel Deo, conformes, in hoc quod dona spiritalia tribuunt: non tamen ut Deus, qui prima causa est a quo sunt, sed tanquam primi effectus, per quos sunt. Ideo ad eos referunt bonum suum, per quos est «tanquam per primos operatores, et magistros divinorum,» scilicet donorum. Operatores quidem in eo quod movent efficiendo, magistri vero in eo quod praesident dirigendo.

Sequitur: «Num ergo prima,» etc. Num pro nonne. «Nonne ergo, inquit, prima dispositio sanctorum angelorum,» quae tantopere caeteris omnibus sublimior est, «magis omnibus habet,» summam et «igneam proprietatem,» hoc est, charitatem, sicut in seraphim; «et effusam,» id est, abundantem «traditionem divinae sapientiae, et mysticum excelsissimae divinarum illuminationum scientiae,» id est mysticam, vel occultam sive profundam excelsissimam scientiam, quam ex divinis illuminationibus percipit, sicut in cherubim, et sessivam proprietatem, sicut in thronis, gestantem, Deum scilicet, et «significantem divinam susceptionem:» quia in eo, quod throni dicti sunt, aperte significatur quod Deum in se sedentem et quiescentem suscipiunt. Sensus est: Nonne prima hierarchia excellentius et abundantius caeteris omnibus habet et ignem charitatis, et lumen cognitionis, et iudicium discretionis? Habet utique haec omnia amplius caeteris omnibus. «Ipsae vero» dispositiones «suppositarum essentiarum,» id est, subiectorum ordinum, participant quidem et ipsae «igneam virtutem,» id est charitatem, sicut seraphim, sapientem, atque scientem «virtutem,» id est, cognitionem, sicut cherubim, et virtutem susceptoriam Dei, sicut throni: «participant,» dico; sed «infra,» id est, imperfectius quam primae: «et aspicientes ad primas,» id est, imitantes primas, «et per eas,» scilicet primas, reductae in id deiformitatis quod possibile ipsis est, hoc est, reductae ad tantam deiformitatem quantam eis possibile est; per eas scilicet primas, dico, «digne factas» hoc est, dignas factas, «divina imitatione,» id est, ut Deum imitentur «praeoperatrices,» id est, prius et excellentius omnibus aliis ab ipso et secundum ipsum operantes.

Sequitur: «Dictas ergo sanctas proprietates,» etc. Quandoquidem, inquit, per primas subsequentes dona gratiarum accipiunt, ergo sanctas proprietates iam superius dictas, quale fuit prophetae labia carbone incendere, quod proprium videtur esse seraphim, et scientiam docere, quod proprium videtur cherubim. Eiusmodi ergo proprietates, «quarum participatio fit per primas essentias,» aliae essentiae «subsistentes post eas,» has, inquam, proprietates, «reponunt in ipsis,» id est, attribuunt ipsis illis primis, scilicet per quas eas participant: «tanquam in hierarchis,» id est in principibus, et superioribus, ut eas ad illos referant, a quibus acceperunt. «Reponunt» dico «in illis post Deum:» quia primo eas Deo attribuunt, deinde illis qui proximi sunt post Deum. Quod autem ait, quod subsequentes essentiae participatio fiunt proprietatum primarum, modus loquendi talis est ac si diceret: Participes fiunt proprietatum primarum, quia quod primi possident per proprietatem, secundi communicant per participationem.

Sequitur: «Ait ergo haec, dicens,» etc. Ille, inquit, de quo superius dixi, qui mihi non inconvenientem praestitit apologiam. Ille dicens haec, quae hactenus dicta sunt de divina illuminatione per alios ad alios descendente, ait visionem supradictam, de qua quaestio orta est de purificatione labiorum prophetae «susceptam fuisse ab ipso theologo,» Isaia scilicet, «per unum sanctorum, et beatorum,» angelorum «imperantium nobis,» hominibus, «descendentem ab illa,» subauditur, prima hierarchia. Hoc enim ait ille, quod visio illa, quam vidit Isaias prima hierarchia descendit, et allata est ipsi prophetae per unum angelum de novissimo ordine eorum, qui in angelis extremi sunt et nobis tantum praesunt: et ideo ait illum angelum «ante illuminativam ipsius manuductionem,» id est revelationem illam, qua ipse manuduxit, et erudivit prophetam, et qua ipse ante illuminatus erat a prima hierarchia: «reposuisse in,» id est, retulisse ad «illam sanctam contemplationem,» hoc est, in ipsam primam hierarchiam, a qua contemplabatur se habuisse quod habuit, et fecisse quod fecit. «Videt etiam» ipse Isaias «supersedere,» id est in alto et sublimi sedere, «excelsissimas essentias, collocatas post Deum, et circa Deum, et cum Deo, quantum in symbolis,» id est, figuris et similitudinibus est «dicendum.» Hoc enim totum symbolicum est et figurativum, quod Deus secundum corporalem similitudinem in solio excelso sedere dicitur; et seraphim circa eum et iuxta stare perhibentur. Et videt etiam ipse Isaias summitatem sublimiorem «omnibus ipsis,» scilicet excelsissimis spirituum beatorum essentiis; «etiam superarcane,» id est, excellentissimo modo: «summitatem,» dico, «super principalem,» id est Deum, qui summus et principalis omnium est, supercollocatam «in medio superfirmatarum virtutum.» In medio enim virtutum, id est sanctorum spirituum, qui firmati sunt et stabiliti aeterna collocatione circa Deum super omnia, ipse Deus summus, et principalis sedens videtur in solio excelso et elevato. «In his ergo visionibus didicit ipse theologus,» Isaias hoc scilicet, «quod divinum,» id est divinitas, «supercollocata est incomparabiliter supra omnem superessentialem superexcellentiam omni invisibili, et visibili virtuti,» hoc est, quod divinitas incomparabiliter, transcendit secundum omnem excellendi modum, omnem virtutem, visibilem et invisibilem. Et non mirum, si transcendit omnia ipsum divinum: «atqui,» id est certe, «quia ab omnibus est remotum,» per excellentiam scilicet, utpote illud, quod universale est ab iis, quae ex parte sunt omnia, et intantum remotum et excellens, ut «nec primis essentiis eorum,» quae sunt, «simile sit,» sed longe distans et transcendens. Quod autem ait «primis essentiis eorum, quae sunt,» tale est ac si diceret, essentiis eorum qui sunt primi, vel essentiis quae sunt primae, id est, supremis spiritibus angelorum. Nec solum didicit divinum ab omnibus remotum, et nulli simile esse. «Sed adhuc,» sive insuper etiam hoc didicit ipsum «esse omnium principium,» quia ab eo sunt omnia; et causam sanctificam, quia per eum subsistunt universa; et immutabile fundamentum eorum, quae sunt, secreta singularitate, quia in eo subsistentia perseverant universa: qui secreta et occulta divinitate sua omnia continens unitas universitatem colligit, et singularitas multiplicitatem constringit. Ex quo et esse, et bene esse est etiam ipsis summe munitis virtutibus, id est illis spiritibus, qui in summa virtute et felicitate firmati sunt et stabiliti: qui ab illo habent non solum ut sint, sed etiam ut beati sint. Hoc ergo totum didicit in visione illa de divinitatis excellentia. «Deinde,» etiam didicit, et «edoctus est, easdem sanctissimorum seraphim,» vel, ut expressius dicatur, eorumdem sanctissimorum seraphim, «deiformes virtutes,» vel easdem virtutes, quas in Deo esse didicerat, didicit etiam esse in seraphim ex conformitate Dei; quia, quod Deus habet per naturam, ipsi habent per gratiam, conformati Deo. Quas autem, et quales virtutes, sive etiam ex quo didicerit virtutes esse in seraphim subiungit, dicens: «Ex sacra quidem cognominatione ipsorum, quod,» id est, quae cognominatio, «est ignitum.» Quia seraphim ardens, vel succedens interpretatur, et significat ignitum: «de quo» ignito, inquit, nos «paulo post dicemus, quantum possibile nobis erit, subintroducere anagogas,» id est, sursum ductiones «virtutis ignitae,» scilicet charitatis ipsorum seraphim, «in deiforme:» hoc est, in rem tam dignam et Deo consimilem. Vel sic: Ex hac, inquam sacra cognominatione, didicit ipse propheta: anagogas, id est, sursum ductiones, sive ascensus, vel provectus ignitae virtutis, id est, charitatis ipsorum seraphim. «In expansa autem sacra formatione alarum,» id est in sacra formatione expansarum alarum, didicit ipse propheta «absolutam, et altissimam in divinum extensionem,» quae est «in primis, et in mediis, et in ultimis intellectibus.» Per cognominationem igitur, quae ignitum sonat, didicit igneam virtutem; id est, charitatem desiderio ad alta ascendentem; per expansionem vero alarum, didicit cognitionem subtilitate in longinqua se porrigentem, et usque in divina capienda se extendentem, in primis, et mediis, et ultimis intellectibus, id est, spiritibus in illo ordine primis, et mediis, et ultimis: vel primis intellectibus quibus divina capiunt supra se, mediis quibus divina capiunt in se, ultimis quibus divina capiunt sub se. Extensio vero ipsa, sive porrectio cognitionis et absoluta est, quia nulla ignorantiae caligine ad immensitatem se diffundens circumvolvitur; et altissima, quia ad summa pergens nulla infirmitate praegravatur. Et non solum ex iis, quae dicta sunt, virtutem dilectionis et cognitionis ipsorum cognovit, «sed etiam multificum, et multiforme eorum videns ipse intellectualis theologus» Isaias, «et videns etiam eam visionem distingui alis subtus pedes, et distingui eam alis subtus facies: et videns etiam eum semper motum,» id est, qui semper est, in mediis alis: per haec omnia «reductus est,» et eruditus «ad invisibilem scientiam eorum, quae visa sunt.» Per hoc enim, quod distinctionem vidit alarum, quae subtus pedes deorsum; et alarum, quae subtus facies sedentis sursum porrigebantur; et alarum, quae in medio semper movebantur: per hoc scilicet vidit ipse multiplicem virtutem illorum, quae et multificata est in opere, signata per motionem, et multiformis in cognitione et dilectione, significata per porrectionem. Et in his omnibus reductus est ille et admonitus, ut invisibiliter cognosceret, quod secundum speciem visibilium vidit: «manifestata ei per haec omnia multivia, et multivida virtute istorum altissimorum intellectuum.» Quae scilicet, virtus et multivia est, inquantum multipliciter movetur appetendo; et multivida, inquantum multipliciter beatificatur possidendo. Multivia in eo, qua pergit scrutando; multivida in eo, quod invenit penetrando. Multae sunt viae, quibus itur ad bonum unum: ideo recte multivia. Sed quare multivida, cum unum sit, quod videtur, nisi quia in uno cuncta videntur? Sic ergo reductus est propheta ad scientiam veritatis, monstrata, ei per sacras imagines multivia, et multivida virtute altissimorum intellectuum. Monstrata etiam «ei sacra formidine eorum,» sive reverentia, «quam habent supermundane,» id est, impassibiliter et pure, «in superbam et audacem et inpossibilem scrutationem altiorum et inferiorum,» id est, ne superbe, et audacter, et impossibiliter scrutentur, ultra mensuram possibilitatis suae secreta Dei, quae altiora ipsis sunt per maiestatem, et inferiora per profunditatem. Ideo quippe velant caput, ut altiora tecta sibi profiteantur: ideo velant pedes, ut inferiora et profundiora impenetrabilia esse testentur. Propter ea superbi, et audaces esse formidant ad id, quod impossibile est scrutandum. Superbi ad alta, audaces ad profunda; superbi ne nimis eleventur, audaces, ne praecipitentur. In hoc ergo sacram formidinem habent, quia sacrum est timere, quod praesumptum noceret, et supermundane habent, quia sine passione et afflictione formidant. Timent enim, et non afficiuntur; contremiscunt, et non concutiuntur. Pavent securi, et sine ulla molestia, vel corruptione suae quietis verentur ad incomprehensibilem maiestatem mensuram transire suae possibilitatis. Ad horum omnium scientiam reductus est propheta, supradicta videns, in extensione alarum. Et videns etiam incessabile, et altivolum semper, scilicet perseverantis motionis in commotione alarum: quae commotio in commensuratione constat actionum Deum imitantium, id est in actionibus ipsorum, quibus imitantur Deum, commensurantes se possibilitati suae, ut nihil praeter rationem et mensuram agere praesumant.

Sequitur: «Sed et illam divinam, et multum pretiosam hymnodiam eruditus est.» Ac si diceret: Non solum in habitu seraphim virtutem eorum cognovit; sed etiam in voce eorum hymnodiam, id est laudem divinam, didicit «formante angelo visionem ipsi theologo secundum virtutem» capacitatis ipsius, «et tradente propriam sacram scientiam:» quia quod ipse angelus scivit, per hanc sacram visionem theologum scire fecit. «Docuit ergo» ipse angelus «eum,» scilicet theologum, in hoc quod labia eius, qui iam iustus videbatur, purgavit carbone sumpto de altari, «quia ipsa participatio incognitae divinae claritatis accepta, quantum possibile est, purgatio est quantumcunque perfectis.» Quia quantumcunque quis purgatus sit, purgatior fit illa percepta.

Sequitur: «Haec autem,» etc. Dixit, quod perceptio claritatis divinae purgatio est: nunc consequenter ostendit quod haec claritas, ex occulto summae divinitatis procedens, ad perficiendos et illuminandos omnes sacros intellectus, primum se manifestat altissimis virtutibus apertius circa se positis: et ostendit quomodo est in proprio, et vero esse suo; deinde post primas ostendit se secundis; et postea novissimis; ad postremum etiam, nostris humanis intellectibus, et ita descendens conducit illuminationem suam ad unamquamque virtutem, secundum quod unaquaeque deiformis facta est ab ea, hoc est, quod ait: «Haec,» scilicet «claritas procedens ex remotis causis divinitatis, a qua divinitate exiens, perficit omnes sacros intellectus,» id est rationales mentes, illustrando eos «superessentiali occultatione,» id est valde occulta et secreta aspiratione: ex illis, inquam, remotis causis procedens ad manifestationem, primum manifestior fit quomodo est, id est secundum verum esse suum, altissimis virtutibus circa se positis: et manifestat, «et distribuit semetipsam illis magis,» quam aliis; «et deinde» post illas «manifestat secundis» se, «deinde novissimis,» postremo etiam «nostris intellectualibus virtutibus,» id est rationalibus mentibus; «et sic» a primis usque ad ultima descendens, «conducit illuminationem suam per singulas virtutes: sic» hoc est, intantum manifestam in singulis, quantum unaquaeque virtus existit ab ipsa scilicet claritate secundum deiforme, hoc est secundum conformitatem Dei. Tanto magis enim unamquamque virtutem illuminat, quanto magis eam ad deiformitatem coaptat. Quare autem claritas ista procedat ad manifestationem subiungit: «Ad propriae occultationis laudandum ignotum.» Idcirco enim aliquid de ipsa percipimus, ut in illo, et per illud quod occultum, et ignotum, et incomprehensibile omnino in ipsa est, laudemus.

Sequitur: «Lucet autem per singula secundis per prima.» Ubique enim secundis lucet per prima, sive per primos, «Et si oportet breviter dicere,» hoc in summa dici potest, quod «primum ex occulto ad manifestum ducitur per primas virtutes.» Quod enim in seipsa est omnino occulta est; et tunc primum incipit videri quando primum incipit haberi. Neque enim ab aliquo unquam videtur, nisi a quo habetur. «Hoc ergo theologus didicit ex lucem ducente angelo.» Ex ductore claritatis angelo didicit hoc. Nova compositio, lucem ducente, ac si diceret luciductore. Ab illo igitur didicit hoc theologus. Quid hoc? hoc est scilicet quod didicit: «Purgationem, et omnes divinas operationes relucentes per primas essentias per eas in omnes reliquas distribui, secundum uniuscuiusque reliquorum analogiam,» id est modum et mensuram, «ad deificas participationes. Propter quod et ignite purgativam proprietatem reposuit» ille angelus, id est attribuit, «ipsis seraphim consequenter post Deum:» et ideo «nihil inordinatum» dicitur «si seraphim dicitur purgare theologum. Sic enim et Deus purgat omnes, quorum totius purgationis,» vel quorum omnium purgationis «est causa;» et non solum Deus, sed magis in hoc exemplo videri potest quomodo facere aliquid dicitur, non per quem fit solum, sed etiam a quo fit. Quia «magis proxime utemur exemplo.» Sic seraphim dicitur purgare illum, quem purgat inferior angelus, accepta virtute et mandato a seraphim: «Sicut secundum nos summus sacerdos per suos ministros, aut sacerdotes purgans, aut illuminans, ipse dicitur purgare, et illuminare ordinibus per ipsum purgatis, proprias suas sacras operationes reponentibus in ipsum,» id est attribuentibus ei per se. Quod enim per illas operatur, per illas ei attribuitur. «Sic et propriam purgativam scientiam, et virtutem, ipse purgationem theologi perficiens, angelus, in Deum quidem veluti causalem, deinde in ipsum seraphim tanquam primo agentem summum sacerdotem reponit.» Ita ergo angelus quod fecit, primum Deo, deinde seraphim attribuit, per quos fecit. «Veluti fortassis quis dixerit,» id est ut verbi gratia: «Si quis cum angelica reverentia,» id est sub persona angeli, quae est reverenda: «edocens,» prophetam «purgatum» esse a se, «diceret» ei: O Isaia, «purgationis perficiendae in te,» scilicet per me, «non ego sum principium, sed ante me principium est excelsum quidem,» id est Deus, qui est et «essentia, et Creator, et causalis» omnium et adducens adesse primas essentias; «et continens eas circa se collocatione,» id est stabili firmitate; «et conservans eas inconversibiles, et casu carentes,» id est ne simul a se vertantur, et cadant; «et seipsum movens in primas participationis propriarum providarum operationum,» id est operationum, quas secundum providentiam facit; quia omne quod temporaliter facit, in aeterna providentia disposuit. Propria operatio Dei est, quando per semetipsum operatur sine mediante creatura, ex qua nimirum prima participatio venit; quia illi eum sine medio suscipiunt, qui eius operationis primi effectus fiunt. Prima siquidem Dei operatio est, quando se movet a se; prima participatio, quando sese praebet per se. Et illa quidem altissima creatura est, ad quam est prima operatio, et in qua est prima participatio per illam, deinde ad subsequentia descendens. Ad hunc modum subiectus angelus hoc quod fecit, superiori seraphim attribuit, a quo, ut hoc facere posset, accepit. «Hoc enim,» quod ab alio illud facere acceperit, ait «docens me haec manifestare,» vel significare «missionem ipsius seraphim.» Ille inquit, qui supradicta haec omnia apologiam praestans me docuit, ipse ait missionem seraphim significare hoc, quod scilicet illud, quod fecit ab illo utique facere acceperat, a quo venit. Idcirco convenienter ipse angelus prophetae dicere potest. «Ego purgationis, quam in te facio, principium non sum. Sed excelsum, et primum principium ante me est» Deus, qui est Creator et causa omnium. Deinde autem ipse «ornatus praestantium essentiarum,» id est ordo summorum spirituum, qui est «post Deum sacerdos, et dux» divina tribuens, et ad Deum reducens: «a quo» ordine et «ego eruditus sum deiformiter purgare,» quemadmodum nunc in te facio. «Ipse» scilicet ordo «est purgans te per me,» propter hoc quia me purgare docuit: «per quem,» scilicet ordinem, ipsa causa et opifex totius purgationis (subauditur divinitas) «providas suas actiones producit ex occulto etiam in nos» extremos, scilicet angelos. Haec et his similia verba si angelus purgationem faciens ad prophetam diceret, inconveniens non esset: unde patet quod cum seraphim ad prophetam volare dicitur, et prophetam purgare dicitur, non inconvenienter intelligi potest quod haec operatio per subiectum quidem angelum administrata est, sed superiori, a quo erat, attributa.

Sequitur: «Haec ille quidem docuit me:» verba sunt auctoris ad propositum redeuntis. Ille, inquit, qui apologiam mihi praestitit, docuit me haec supradicta omnia. «Ego autem,» o Timothee! «tibi trado» omnia a me sive dicta, sive approbata, sed ad utramque partem habentia. «Tuae autem intellectuali et discretivae scientiae,» id est discretioni: «concesserim alteram partem dictarum causarum absolvi» scilicet per te «dubitatione,» id est pro rata et indubitata haberi: «et eamdem honorari ante alteram tanquam habentem consequens, et rationabile, et aeque verum.» Hoc et tuae voluntati concedo, et discretioni, et scientiae, ut alteram partem sententiarum istarum, remota dubitatione, eligas, et honores plusquam alteram tanquam veram et rationabilem. «Aut» si hoc non placet, concedo tibi «a teipso invenire, quod vere vero vicinius sit. Aut,» si adhuc illud non placet, concedo tibi «ab altero discere, Deo videlicet dante,» sive hoc, sive ullo alio modo agnoscas: «prius» tamen ipsam scientiam veritatis «recipientibus angelis» a Deo, et postea per angelos angelorum amicis sanctis viris nobis revelare, id est ad hoc recipientibus, ut nobis eam revelent. Aut sic. Et concedo tibi revelare nobis «per eius magis amabilem contemplationem,» angelis, et angelorum amicis recipientibus prius scilicet ipsam scientiam veritatis. Verbum mirabile. Angeli a Deo accipiunt, et homines ab angelis; et ipsi rursum homines ab angelis docti alios homines docent; et venit doctrina veritatis per alios in alios, et videntur multi esse magistri et doctores veritatis; et nemo tamen docetur, quia ab eius contemplatione non illuminatur. Alii magistri adhibent ministerium; unus magister est, qui solus praestat sensum. Ille sine aliis docere potest; alii sine ipso non possunt. Tu mihi das verbum. Quid autem est verbum sine intelligentia? Per verbum quidem intelligentia venit. Sed ille intelligentiam in corde ponit, qui intus illuminat, non qui foris sonat. Unctio eius docet nos de omnibus. Tu foris loqueris; sed intus non ungis. Propterea amabilis mihi quidem est tua eruditio. Sed magis amabilis est eius contemplatio; quia et hoc, quod in tua eruditione amabile est, nonnisi ex eius contemplatione est.